همسايهها سايه هم هستند
ارزشهاي داشتن همسايه خوب و بىآزار بر كسى پوشيده نيست و نمىتوان آن را انكار كرد. در زندگى اجتماعي، همسايه مهمتر از فاميل انسان است، چراكه ممكن است فاميل و بستگان در كنار انسان نباشند ولى همسايگان (چنانكه از لفظ آن پيداست)، هميشه در كنار انسان هستند و همسايگان در سايه يكديگر ادامه حيات ميدهند و در غم و شادى همديگر شريك هستند و در تمام لحظات شب و روز، امكانِ دسترسى به همسايه وجود دارد و اين چيزى است كه همگى آن را لمس كردهايم.
تأكيد اسلام بر احترام به همسايه
اسلام براي هر دو عرصه اجتماعي و فردي انسان برنامه دارد و با توجه به اينكه بحث از همسايگي، بحث از اجتماع و روابط اجتماعي است، براي آن نيز برنامه دارد و براي رعايت قوانين، درستي رفتار، زندگي مسالمتآميز، تأمين دين و سعادت انسانها در اين زمينه برنامههاي مشخصي را معين كرده است. هر آنچه در بهبود روابط اجتماع و استحكام پيوندهاي آن اثر مطلوب دارد، اسلام در قالب «آداب اسلامي» به آن امر فرموده و هر آنچه موجب وارد آمدن كوچكترين آسيب به اين روابط انساني شود، اسلام آن را نهي كرده است.
خداوند، انسان را يك موجود جمعى آفريد، لذا پس از سفارش انسانها به توحيد و يگانگى خود و احترام به والدين و فاميل و ايتام و مساكين و فقرا، در مورد همسايه مىفرمايد:
«والجارِ ذِى القُرْبى وَ الجارِ الجُنُبِ...». «همچنين به همسايههاى دور و نزديك نيكى كرده و احترام نماييد....» (سوره نساء، آيه 36)
گرچه در معنى «قُربى» و «جُنُب» اقوال مفسّران مختلف است، ولى به گفته مرحوم علاّمه طباطبايى(ره)، منظور از «والجار ذىالقربى»، همسايههاى نزديك؛ و از «جارالجنب»، همسايههاى دور مىباشد، چراكه خداوند متعال صراحتاً هر دو را بيان كرده است.
حقوق همسايگي در اسلام
موارد تأكيدي در خصوص حقوق همسايه در آموزههاي اسلامي بسيار زياد است. مراعات همه آن چيزهايي كه نسبت به برادران ايماني سفارش شده نسبت به همسايه با شدت بيشتري توصيه شده است. امام سجاد(ع) در بيان برخي از حقوق همسايگي ميفرمايد: حق همسايهات اين است كه در غياب او آبرويش را حفظ كني و در حضورش او را احترام نهي. اگر به او ظلمي شد يارياش رساني، دنبال عيبهايش نباشي، اگر بدي از او ديدي بپوشاني، اگر بداني نصيحت تو را ميپذيرد او را در خفا نصيحت كني، در سختيها رهايش نكني، از لغزشش درگذري، گناهش را ببخشي و با او به خوبي و بزرگواري معاشرت كني. (خصال، ص ۹۶۵).
رسول اكرم(ص) نيز در بيان حقوق همسايگي ميفرمايد: اگر از تو كمك خواست كمكش كني، اگر از تو قرض خواست به او قرض دهي، اگر نيازمند شد نيازش را برطرف سازي، اگر مصيبتي ديد او را دلداري دهي، اگر خيري به او رسيد به وي تبريك گويي، اگر بيمار شد به عيادتش روي، وقتي از دنيا رفت در تشييع جنازهاش شركت كني، خانهات را بلندتر از خانه او نسازي تا جلوي جريان هوا را بر او بگيري مگر آنكه خودش اجازه دهد. (مسكن الفؤاد، ص ۵۰۱).
آن حضرت در بيان كمكهاي مالي به همسايه فرموده است: به من ايمان نياورده است آن كس كه شب سير بخوابد و همسايهاش گرسنه باشد. به من ايمان نياورده است آن كس كه شب پوشيده بخوابد و همسايهاش برهنه باشد. (مستدرك الوسائل، ج ۸، ص ۹۲۴، ح ۷۹۸۹).
امام كاظم(ع) در تفسير مفهوم خوشهمسايگي ميفرمايد: خوشهمسايگي اين نيست كه آزار نرساني، بلكه خوشهمسايگي اين است كه در برابر آزار و اذيت همسايه صبر داشته باشي. (تحف العقول، ص ۹۰۴).
رسول اكرم(ص) اذيت و آزار همسايه را عامل دشمني و دوري از خدا ميداند و كساني را كه همسايه آزار هستند دوزخي ميشمارد و ميفرمايد: «لايدخل الجنه عبد لا يأمن جاره بوائقه»؛ كسي كه همسايه از شرش در امان نباشد به بهشت نميرود. (نهجالفصاحه، حديث ۲۳۵۲).
رسول خدا(ص) ميفرمايد: جبرئيل همواره سفارش همسايگان را به من ميكرد تا جايي كه گمان كردم همسايه از همسايه ارث ميبرد. (بحار/ ج ۱۷ ص ۴).
امام علي(ع) پس از ضربت خوردن در وصيتي به حسن و حسين(ع) درباره سفارش به همسايگان فرمود: درباره همسايگان، حقوقشان را رعايت كنيد كه وصيت پيامبر شماست. او همواره به خوشرفتاري با همسايگان سفارش ميكرد تا آنجا كه گمان برديم آن حضرت براي آنان ارثي معين خواهد كرد. (نهج البلاغه، نامه ۷۴).
جور همسايه را بايد كشيد
بنابر اين ميتوان گفت محدوده رعايت حقوق همسايگان و داشتن رفتار شايسته تنها به همسايه راست و چپ و تنها به پرهيز از آزار و اذيت خلاصه نميگردد. سركشي، رسيدگي، عيادت در بيماري، احوالپرسي، مضايقه نكردن از ياري و مساعدت، انفاق، رفع نياز، همدردي و تسليت و تعزيت در سوگها و مصيبتها، تبريك و تهنيت گفتن در شاديها و اعياد و... از جمله اموري است كه بر عهده هر همسايه است. گاهي هم بايد جور همسايه را كشيد. اين شرط همسايه خوب بودن است.«حسن جوار» تنها به اين نيست كه آزار و رنجي به همسايه نرسانيم بلكه گاهي تحمل سختيها و ناملايماتي كه از سوي او برايمان پيش ميآيد مصداق اين حسن همجواري است. براي حفظ روابط بايد صبور بود و با گذشت. به عبارت ديگر هرچه روحيه دينى و اخوت اسلامى ميان افراد جامعه حاكم باشد، به همان اندازه رابطهها نزديكتر و صميمىتر و فاصلهها كمتر و كمتر مىشود و دو همسايه، بازوى يكديگر مىشوند و در غم و شادى و راحت و رنج، شريك هم مىگردند. ازاين رو، سايه هر كدام از دو همسايه، بايد آرامبخش ديگرى باشد و هريك زيرسايه همسايه خود، احساس «امنيت»، «آسودگى» و«اعتماد» كنند. اين چيزى است كه دستورهاى معاشرتى و اخلاقى اسلام بر آن تأكيد اكيد دارد.
