طبيعي است كه مردم هم در قبال انجام اموري كه هيچ سنخيتي با سبك زندگي ايراني يا اسلامي آنها نداشته باشد نه تنها احساس وظيفه نميكنند بلكه مدام با خودشان كلنجار ميروند كه چرا بايد رفتاري را انجام بدهم كه در هيچ گوشهاي از زندگيام جايي ندارد. در مقابل وقتي ايرانيها احساس ميكنند عمل كردن به يك رفتار خاص هم در زندگي ايراني و هم اسلاميشان جايگاه خاصي دارد بيشتر ترغيب ميشوند.
اين نكات را در نظر داشته باشيد تا بگويم هدف از گفتنشان چيست. ما در جامعهاي زندگي ميكنيم كه بخش مهمي از خصلتها و ويژگيهاي مردمش برگرفته از دين آن يعني اسلام است. اسلام دين انسانسازي است و زماني ميتوان ادعا كرد كه ديني انسانساز است كه مطمئن باشيد در همه ابعاد اخلاقي، رفتاري، گفتاري، اقتصادي و نظاير آن بر مردمش تأثيرگذار باشد.
از جنبه ديگر بخشي از رفتارها، اصول و اعتقادات مردم ما هم براساس سبك زندگي ايراني آنها شكل گرفته است. سبك زندگي ايراني نوعي زندگي است كه روابط اجتماعي، خودسازي و حفظ صلح را در صدر همه آموزههايش دارد. در نهايت انتظار ميرود در اثر تلفيق اين دو نوع سبك زندگي در هر خانواده ايراني مجموعهاي از اخلاقيات، رفتارها و اعتقادات ديده شود كه ناب است و جاي هيچ آسيب زدن به هيچ قشر و گروه سني را باقي نميگذارد. مشكل اينجاست كه ما به اسم اسلام و به اسلام ايراني زندگي ميكنيم اما زندگيمان صددرصد برپايه اجراي قوانين اسلامي نيست. نمونه اين موضوع روزهداري و روزه گرفتن است كه واقعي بودن آن شاخصههايي دارد. حجتالاسلام والمسلمين سيداحمد دانشيفرد، استاد اخلاق و عضو هيئت علمي دانشگاه پيام نور درباره اين شاخصهها حرفهايي دارد كه خواندني است.
نميخوريم و نميآشاميم، اما...
شما اگر بدانيد روزه گرفتن از بعد پزشكي چه فوايد و تأثيرات سازندهاي بر جسمتان دارد و از طرف ديگر بدانيد علم پزشكي و اصلاح جسم روز دنيا بر رژيمهاي به سبك و سياق روزهداري ما استوار است و نيز از بزرگانتان نيز آموخته باشيد كه روزهداري جزو واجبات دين اسلام است ديگر ذرهاي شك براي روزه گرفتن نخواهيد داشت. همه اين دلايل و قطعيتها به شما كمك ميكند بدون ذرهاي سختي، گشنگي و تشنگي روزهاي طولاني ماه مبارك را به راحتي تحمل كنيد.
همه توصيههاي پزشكي و مزاياي جسمي ثابت شده از روزه گرفتن براي جسم را كه كنار هم بگذاريم و منطقمان تكميل باشد ميرسيم به نقطهاي كه براساس دينمان بايد آموزهها و توصيههاي بزرگان در اين زمينه را مرور كنيم. نكته اينجاست ما بيشتر از آنكه طالب روزه گرفتن كامل باشيم عادت كردهايم از سحر تا افطار چيزي نخوريم و ننوشيم، قرآن بخوانيم و عبادت كنيم در مقابل هر فرصتي نصيبمان شد غيبت كنيم، تهمت بزنيم و بر مسند قضاوت بنشينيم و رفتار اطرافيانمان را براساس مصلحت خودمان و خط ملاك خودمان قضاوت كنيم. سؤال من اين است چنين روزهاي حتي اگر سه روز هم بدون افطار سپري شود آيا صحيح است؟ وقتي خودمان را گول ميزنيم و همه سختيهايي كه تحمل ميكنيم را دو دستي در كفه محاسن و نيكيهاي كساني قرار ميدهيم كه در موردشان غيبت كردهايم و تهمت زدهايم ديگر چه فرقي دارد روزهدار باشيم يا فقط چيزي نخوريم؟ هيچ. حقيقتاً هيچ فرقي ندارد. روزه فقط نخوردن و نياشاميدن نيست. در دين مبين اسلام روزهدار و روزهگرفتن آداب و مشخصاتي دارد كه مهمترين ويژگي آن ماندگاري خصلتهاي خوب فردي حتي بعد از تمام شدن ماه مبارك رمضان است. ما وقتي ميتوانيم بگوييم در ماه رمضان روزهدار بودهايم كه بعد از اين ماه همه اخلاق و رفتارهاي نهي شدهاي كه ماه رمضان از آنها دوري كردهايم را تكرار نكنيم. رسول اكرم (ص) در مورد روزه گرفتن فرمودهاند: «هر كس در ماه مبارك رمضان شش خصوصيت نگهداري از دين، خويشتنداري و پرهيزكاري، تجديد روابط با نزديكان و خويشان، مهرباني با همسايه، كنترل زبان خويش و رعايت حقوق ديگران را داشته باشد خداوند همه گناهان او را به حرمت روزه گرفتنش ميآمرزد.»
در ازاي روزهداري چه ميگيريم؟
يكي از مهمترين سؤالهايي كه ذهن روزهداران را به ويژه در سن نوجواني به خودش مشغول ميكند اين است كه «ما در ازاي تحمل اين همه سختي چه چيزي نصيبمان ميشود؟». پاسخ اين سؤال در بين كتب و مستندات ديني ما وجود دارد. از كتاب مستدرك الوسائل و كتاب فقهالرضا (ع) كه آموزهها و توصيههاي امام هشتم در آن عنوان شده نقل است كه حضرت رضا(ع) در مورد روزهداري فرمودند:«بدان اي روزهدار خدا گناهانت را ميبخشد كه بهراستي روزه ستر و حجابي است كه خداوند او را بر زبانها، گوشها، چشمها و ساير جوارح زده است. هرگاه معتاد بر زشتيها و شر و فساد باشند، چون زبان، گوش، چشم و ساير جوارح هر گاه تحت كنترل دقيق ايمان و دين شخص باشند، از شر آنان كاملاً در امان كه طهارت بر اسماع و ابصار و غيره، او را از آتش جهنم ميپوشاند و حجابي محكم از آتش براي او خواهند شد. به تحقيق خداوند بر هر «آدم» خستهاي براي روزه گرفتن حقي مقرر فرموده است، پس اگر آن حق را ادا كند هر آينه صائم و روزهدار است و هر كس بعضي از آن شرايط را ترك نموده، از فضيلت و ثواب روزهاش به قدر و به حسب آنچه ترك كرده كاسته است».
بسياري از اعمال و رفتارهاي روزهاي عادي ما كه ناپسند است به واسطه روزهداري قدرت حذف شدن دارد. وقتي شما بداني بعد از اين همه ساعت روزهداري اگر غيبت كني و بدخواه ديگري باشي روزهات باطل است مطمئناً تلاش ميكني كه روزهات و ثوابش را براي خودت حفظ كني. امام رضا (ع) در اين باره فرمودند:« از غيبت مؤمن اجتناب كنيد و از نمّامي بپرهيزيد، بهراستي كه غيبت و نمامي روزه صائم را باطل مينمايد و اثرات و ثواب روزه را زائل ميگرداند».
در جلد هفت كتاب وافي و در صفحه 33 امام جعفر كاظم(ع) كه معلم واقعي اخلاق شناخته ميشوند در مورد آداب روزهداري و دوري از غيبت ميفرمايند: «آنگاه كه روزه هستي، پس بايد گوش و چشم و موي تو در حال امساك باشند». همچنين نقل است كه پيامبر (ص) فرمودهاند:«نيست (بنده) روزهداري كه مورد شماتت و ملامت قرار گيرد و او به ملامتكننده بگويد: من روزه هستم، سلام بر تو و من شماتت نميكنم، آنچنان كه تو شماتت ميكني، همچنان كه خداوند تعالي ميفرمايد: پناهندگي جست بنده من به روزه از شر ديگر بنده من، به راستي پناه دادم او را از آتش جهنم و اين كلاس تربيتي روزه است كه آدمي را تربيت مينمايد».
در جايي ديگر آمده كه پيامبر(ص) در مذمت غيبت كردن ميفرمايند: «بسا روزهداري كه بهرهاش از روزه، گرسنگي و تشنگي است و بسا شب زندهداري كه بهره او از عبادت شبانهاي فقط بيخوابي است».
نخوردن و نياشاميدن رژيم است نه روزه
توصيه اكيد به روزهدار واقعي بودن و دوري از صرفا خوردن و آشاميدن جزو تأكيدات بزرگان و ائمه معصومين عليهمالسلام بوده و است به همين دليل است كه امام صادق (ع) ميفرمايند: «روزه تنها خودداري از خوردن و آشاميدن نيست، بلكه روزهدار بايد زبان خود را از دروغ نگه دارد، ديده خود را از حرام بپوشاند، از حسد بپرهيزد، غيبت نكند و تهمت نزند و از مجادله و قيل و قال كنارهكرده و از فحاشي و دشنام بپرهيزد». در اكثر روايات اسلامي همه اموري كه به صحت و سلامت تن كمك ميكنند توصيه شده و ائمه معصومين و بزرگان ديني براي آنكه شاهد اجراي اين دستورات در سطح جامعه و افزايش سلامت مسلمانان باشند خودشان از جلوداران فرهنگسازي چنين دستورهاي عملي بودهاند. از نظر اسلام جايگاه روزهدار و ارزش روزه آنقدر زياد است كه در ميان احكام اسلامي هم جزو برترينها و واجبات برشمرده ميشود. در جلد چهار كتاب فروع كافي و در صفحه 62 آمده است كه امام باقر (ع) در اين باره فرمودهاند:«اسلام بر پنج چيز استوار است، بر نماز، زكات، حج، روزه و ولايت و رهبري اسلامي».
در كتاب امالي طوسي نقل شده كه امام باقر(ع) روزهداري را عامل آرامش دلها ميدانند و ميفرمايند: «روزه و حج آرامبخش دلهاست». پس اگر ما خودمان را جزو پيروان امامان معصوم ميدانيم و طالب آرامش در زندگيمان هستيم و ميخواهيم اضطراب و تشويش را از زندگيمان حذف كنيم بهتر است به روزه به عنوان يكي از عوامل سكون قلب و آرامش توجه و اهتمام داشته باشيم.
در جلد چهار و صفحه چهار وسائلالشيعه امام رضا(ع) نيز در بيان يكي از اهداف روزه فرمودهاند:«مردم به انجام روزه امر شدهاند تا درد گرسنگي و تشنگي را بفهمند و به واسطه آن فقر و بيچارگي آخرت را بيابند». از امام صادق(ع) نيز روايت است كه فرمودند: «خداوند روزه را واجب كرده تا بدين وسيله دارا و ندار و غني و فقير مساوي شوند».
روزهدار واقعي كيست؟
البته در روايات اسلامي در بيان فلسفه و حكمت روزه گرفتن موارد ديگري بيان شده است كه ميتوان از مهمترين آن به مسئله اخلاص اشاره كرد. هر مسلماني ميداند كه تنها اخلاص است كه آدمي را نجات ميدهد، چراكه عمل صالح زماني ارزشمند است كه با خلوص نيت همراه باشد. در حقيقت حسن فعلي كه در كارهاي خير و نيك است بايد با حسن فاعلي در نيت همراه شود تا تاثير خود را به جا بگذارد. بسياري از مردم براي دستيابي به مقام اخلاص دچار مشكل هستند زيرا شرك همانند خوره در باطن نيتها و انگيزههاي اعمال ما نفوذ ميكند و چون موري سياه درتاريكي شبي بيماه روي سنگ سياه در حركت است، به گونهاي كه هيچكس از اين حركت و نفوذ شرك آگاه نميشود. دستيابي به اخلاص با اين مشكل، بيگمان سخت و دشوار است. بسياري از مردمان، مدعي اخلاص هستند و بر اين باورند كه در كارهاي نيك و عمل صالح خويش جز خداوند كسي را در نظر نداشته و اهل ريا، نفاق و شرك و مانند آن نيستند. ادعاي توحيد به ويژه توحيد در مقام عبادت و فعل، بسيار دشوار است و كساني كه مدعي اين معنا هستند به آزموني سخت مبتلا ميشوند كه روزه گرفتن از جمله اين آزمونهاي سخت الهي است. امام علي(ع) در بيان حكمت و فلسفه روزه گرفتن فرمودهاند:«خداوند روزه را واجب كرد تا به وسيله آن اخلاص خلق را بيازمايد». در اين روايت اميرمؤمنان امام علي(ع) به اين دليل روزهداري را آزمون الهي براي اخلاص ميداند كه عمل به همه شرايط روزهداري واقعاً سخت و دشوار است و روزهدار واقعي كسي است كه بتواند به همه دستورات و توصيهها در اين زمينه عمل كند. مثلاً در بحارالانوار جلد 93 صفحه 249 از اميرمؤمنان علي(ع) در بيان روزه واقعي نقل است:«روزه پرهيز از حرامهاست همچنان كه شخص از خوردني و نوشيدني پرهيز ميكند». امام صادق(ع) نيز در اينباره ميفرمايند:«آنگاه كه روزه ميگيري بايد چشم، گوش، مو و پوست تو هم روزهدار باشد، يعني از همه گناهان پرهيز كند.»
روزه ناقص هم داريم
اهميت روزه گرفتن و پايبند بودن به اصول واقعي روزهداري تا آنجا مهم است كه در بحارالانوار جلد 93 و صفحه 295 آمده است حضرت زهرا(س) نيز درباره روزه ناقص فرمودند:«روزهداري كه زبان، گوش، چشم و جوارح خود را حفظ نكرده روزهاش به چه كارش خواهد آمد».
اجراي همه دستورات روزهداري و دوري از گناه و معصيت در زمان روزهداري تا اندازهاي مهم است كه به گفته امامان روزهداري كه صرفاً گرسنگي و تشنگي را تحمل ميكند و بقيه امورش همراه با گناه است روزه ناقص گرفته است. در حكمت 145 نهجالبلاغه آمده امام علي(ع) در مورد روزه ناقص ميفرمايند:«چه بسا روزهداري كه از روزهاش جز گرسنگي و تشنگي بهرهاي ندارد و چهبسا شب زندهداري كه از نمازش جز بيخوابي و سختي سودي نميبرد.»
قرآن كتاب آسماني مسلمانان يكي از بهترين نمونهها و مستندات براي صحيح روزه گرفتن است. در بسياري از آيات قرآن به وضوح ويژگيهاي روزهدار واقعي عنوان شده است. در آموزههاي اسلامي ميتوان مواردي را يافت كه به حكمت و فلسفه حكم روزه پرداخته است. براي نمونه در آيات 45 و 153 سوره بقره و براساس تفسير نورالثقلين تأكيد شده كه روزهدار شامل امدادها و كمكهاي الهي ميشود. همانطور كه در قرآن آمده بشارت به سعادت و خوشبختي ابدي، بخشش، مغفرت و پاداش عظيم از مهمترين نعمتهايي عنوان شده كه نصيب روزهدار واقعي خواهد شد.
براساس آيه 185 سوره بقره عامل برتري، ملاك ارزشگذاري و بهرهمندي از هدايت خاص الهي هم روزهدار بودن واقعي مومنان در ماه رمضان عنوان شده و در جايي ديگر تعظيم الهي، زمينهسازي براي دستيابي به تقواي الهي در سوره بقره از مواهب روزه گرفتن شمرده شده است. دستيابي به موفقيت، رهايي از مشكلات و گرفتاريهاي زندگي، رسيدن به مقام شاكران، سپاسگزاران، صابران و خاشعان همه از جمله ويژگيهايي است كه براساس سوره بقره نصيب روزهداران واقعي خواهد شد.
بنابراين و براساس همه مستندات ديني و سخنان امامان روزهداراي منافع و مصالح بسياري است كه روزهدار با انجام آن ميتواند از آن منافع بهرهمند شود؛ دقيقاً به همين دليل خداوند در آيه 185 سوره بقره روزهگرفتن را از مصاديق خير دانسته و مومنان را به آن تشويق كرده و در همين آيه روزه در ماه رمضان را واجب برشمرده است، زيرا خود خداوند وعده داده كه انسانها به مصالح و منافع بسياري در اثناي روزه گرفتن دست مييابند و از آنها بهرهمند ميشوند كه اين مواهب هم جسمي هم روحي است.
