احتمال دستكاري آمار جمعيت و رو به رشد نشان دادن آن براي منصرف ساختن مردم از افزايش جمعيت وجود دارد. اين يك خبر نگرانكننده است كه آثار خسارتبار آن دهههاي آينده ديده ميشود.
مهندسي جمعيت يكي از پروژههاي بلندمدتي است كه در حوزههاي مختلف زندگي بشر امروزي از اقتصاد و اجتماع و فرهنگ، تا امنيت ملي و هويت يك جامعه نقش بسزا و تعيينكنندهاي دارد. در اين ميان توجه به ميزان باروري و ناباروري و كنترل پديدههاي اجتماعي علت و معلولي در اين حوزه يك ضرورت انكارناپذير است. اين در حالي است كه برخي با القاي توهم توطئه بودن هر نوع احساس خطري در اين زمينه، درصدد اثرگذاري بر نگاه افكار عمومي هستند، هرچند مثبت شدن نسبي شيب افزايش جمعيت در يك سال اخير و بعد از تأكيد مقام معظم رهبري، رويكرد مردم نسبت به ديدگاههاي مختلف در اين زمينه را نشان ميدهد و محك خوبي براي ميزان آگاهي افكار عمومي جامعه در مباحث كلان و راهبردي كشور است.
اعلام رقم وجود 3 ميليون زوج نابارور وقتي اهميت دوچنداني مييابد كه اولاً بايد نقش اين زوجها را در فرآيند فرزندآوري و مهندسي جمعيت براي يك يا چند نسل متوالي حذف كنيم و از طرفي در شرايطي مجبور به پذيرفتن ناديده گرفتن اين ظرفيت ميشويم كه آمار از وجود 11 ميليون جوان در سن فرزندآوري اما مجرد خبر ميدهند.
اواخر هفته گذشته كه مصادف شد با سالگرد صدور ابلاغيه سياستهاي كلي نظام در حوزه جمعيت از سوي رهبري، بسياري از گروههاي مختلف در سه سطح مجري، كارشناس و سياستگذار مسئول و فعال، فعال غيرمسئول، فعال دلسوز، دلسوز غيرفعال، فعال غيردلسوز و دلسوزان و دغدغهمندان غيرمسئول با برگزاري نشستها و جلساتي علاوه بر ارائه گزارش از روند فرزندآوري و بازخواني آمارهاي يك سال اخير تغييرات جمعيتي كشور، سعي كردند پويايي سياستهاي جمعيتي را حفظ و تقويت كنند. البته اتخاذ مواضع متنوع در قبال افزايش جمعيت و اصلاح شيب فرزندآوري فالشها و سازهاي ناموافقي نيز دارد كه حفظ ارتباط با سياستهاي جمعيتي دنيا را بر منافع ملي ترجيح ميدهند و براي توجيه اقدامات خود، توزيع منابع و توازن عدالت را بهانه قرار ميدهند.
پاي برخي از اين موافقتها و مخالفتها در رابطه با افزايش و كاهش جمعيت در برگزاري همايش و نشستها با موضوعات يكسان باز شده است، به طوري كه جلسه چهارشنبه گذشته كه با عنوان دومين همانديشي ملي چشمانداز جمعيتي ايران و موضوع بهداشت باروري كه در ستاد مركزي دانشگاه علوم پزشكي تهران برگزار شد، روز گذشته با ابعادي فراملي با عنوان كنگره بينالمللي توليد مثل نمود يافت.
سياسيكاري فرصت اصلاح جمعيت را ميسوزاند از سوي ديگر واضح است كه اصلاح الگوي فرزندآوري و هرم جمعيتي فرصت محدودي دارد. بنابراين امكان انجام آزمون و خطا و سياسيكاري در اين رابطه منتفي است و منطقيترين كار اقدام مبتني بر آوردههاي علمي و مطالعاتي است، هرچند منافع برخي را تأمين نكند يا سياستهاي گروه ديگري را در داخل يا خارج مرزهاي كشور به خطر بيندازد.
چنانچه شاهين آخوندزاده، قائممقام معاونت تحقيقات و فناوري وزارت بهداشت ديروز در افتتاحيه كنگره بينالمللي توليد مثل، فارغ از سليقه گروههاي خاص، آلودگيهاي هوا، صوتي، فستفودها، ردپاي هورمونها و انواع سموم در مواد غذايي، مشكلات پزشكي، عفونتهاي ويروسي كودكي و آندومتريوز را از عوامل ناباروري در كشور دانست.
آخوندزاده گفت: اولين تحقيقات مربوط به آمار و ارقامي را كه درباره زوجهاي نابارور در كشور وجود دارد، پژوهشگاه ابنسينا انجام داده است. در تحقيقي كه بر 17 هزار زوج انجام گرفت، مشخص شد كه نرخ شيوع ناباروري اوليه در كشور حدود 2/20 درصد است و اگر اين آمار را با ساير كشورهاي جهان مقايسه كنيم كه نرخ باروري در آنها بين 12 تا 15 درصد محاسبه ميشود، ملاحظه ميكنيم شيوع ناباروري در كشور قابلتوجه و زياد است. وي افزود: آمارها نشان ميدهد 3 ميليون زوج نابارور در كشور داريم كه درصد قابلتوجهي از جمعيت كشور را شامل ميشود. قائممقام معاونت تحقيقات و فناوري وزارت بهداشت گفت: آنچه در كشور ما متفاوت ديده ميشود شيوع بالاتر نرخ ناباروري نسبت به دنيا است. وي افزود: 40 درصد ناباروري مربوط به فاكتورهاي مردانه، 50 درصد فاكتورهاي زنانه و 10 درصد نيز ناشناخته است. وي با بيان اينكه درصد فاكتورهاي مردانه در كشور به شدت در حال افزايش است، تصريح كرد: خوشبختانه نسبت به بسياري از كشورهاي منطقه استيگماي ناباروري در ايران در زوجها كمتر است و فرهنگ عمومي كشور كمك ميكند كه اين زوجها بتوانند با كف حمايتي راحتتر با اين مسئله برخورد كنند.
اظهارات آخوندزاده به عنوان نماينده وزارت بهداشت در حالي مطرح ميشود كه اين وزارتخانه در حوزه تنظيم خانواده و گسترش وازكتومي و توبكتوميهاي پرخطر همچنان متهم رديف اول است و حتي به گفته مهدي مصري، عضو هيئتعلمي دانشگاه بقيهًْالله، وزارت بهداشت هنوز زير بار حذف توبكتومي نرفته است و اين به نعل و ميخ زدنهاي وزارت بهداشت كه وظيفه اجرايي در اين حوزه دارد حاصلي جز فرصتسوزي در پي ندارد.
با اين وجود قائممقام معاونت تحقيقات و فناوري وزارت بهداشت ترجيح ميدهد به فرآيند طي شده در جهت كاهش و درمان ناباروري زوجين به عنوان يكي از راهكارهاي اصلاح هرم جمعيتي اميدوار باشد. وي افزود: بسياري از كارهاي درماني در كشور متكي بر دانش بومي است. گاهي اوقات سه سيكل درماني براي زوجهاي نابارور لازم است و دولتها هزينههاي سرسامآوري براي درمان زوجهاي نابارور پرداخت ميكنند. اين هزينه در كشور ما براي هر سيكل بين 2 تا 4 ميليون تومان است و اگرچه براي سرانه درمان بالاست اما در مقايسه با ساير كشورهاي جهان بسيار ناچيز است و ايران در تحقيقات ناباروري و توليد مثل در رتبه سي و پنجم جهان قرار دارد و جستوجو بر اساس درمان ناباروري نشان ميدهد كه ايران رتبه شانزدهم جهان را به خود اختصاص داده است و از بسياري كشورهاي اروپايي در درمان ناباروري رتبه بالاتري دارد كه اين مهم مديون كار بيمهبخشي بين علوم پايه و باليني است و تحقيقات بينالمللي رتبه قابلتوجهي در اين حوزه به كشور ما داده است.
چراغ خطر جمعيت همچنان روشن استاز سوي ديگر هرچند برخي گزارشها از ترميم نسبي شيب فرزندآوري و افزايش جمعيت خبر ميدهند با اين حال همچنان چراغ خطر جمعيت در كشور روشن است. به طوري كه حجتالاسلام رضا غلامي، رئيس بنياد فرهنگي صدرا با ابراز نگراني از پيري جمعيت كشور با بيان اينكه عدهاي معتقدند كشور از ظرفيت اقتصادي و زيستي مناسب برخوردار نيست لذا افزايش جمعيت كشور را با معضل مواجه ميكند، به «جوان» ميگويد: اين افراد ظرفيتهاي بكر و منحصر به فرد كشور را ناديده ميگيرند و ضعف دولتها در استفاده از پتانسيل كشور را به حساب نبود ظرفيت ميگذارند.
وي با بيان اينكه كشور از ظرفيت دو برابر جمعيت فعلي برخوردار است، تصريح ميكند: غربيها در چند دهه گذشته به دنبال مرتفع كردن پيري جمعيت خود بودند اما براي كشورهاي اسلامي برنامه كاهش جمعيت را ارائه دادند كه اين يك برنامه استعمارگرانه است. غلامي با بيان اينكه ادامه برنامه كنترل جمعيت يك خيانت بزرگ است، خاطرنشان ميكند: ورود هوشمندانه و شجاعانه صدا و سيما در اين زمينه از اهميت خاصي برخوردار است و در يك سال اخير شاهد افتخاراتي در راستاي عقلاني شدن جمعيت از سوي صدا و سيما هستيم.
رئيس بنياد فرهنگي صدرا ميافزايد: دستيابي به جمعيت معقول كشور امري حياتي است و دلسوزان نسبتبه پير شدن جمعيت احساس نگراني ميكنند. لذا بايد ارزشهاي جمعيتي به درستي درك شود اما عدهاي با ژست دلسوزي ميخواهند راه غربيها و وضع جمعيت را عادي نشان دهند و براي اين كار آمار جمعيت را دستكاري ميكنند.
علاوه بر اين چند بعدي بودن مسئله جمعيت در كشور در حوزههاي اجرا و سياستگذاري و اقدام فرهنگي و بهداشتي و درماني و حقوقي و قضايي سبب شده است اين مسئله راهبردي كشور تابع مواضع متفاوت نهادهاي گوناگون باشد. اين در حالي است كه مواضع يكسان در اين حوزه نيز نشان از عملكرد همافزا در اين حوزه ندارد و برخي مسئولان همرنگي با جماعت را بر اقدام عملي در حوزه اصلاح الگوي جمعيت كشور ترجيح ميدهند.
