خوب يادم هست آن روزها وقتي صحبت از فضاي بانشاط آموزشي ميشد شرايط جنگ و مشكلات در بحبوحه انقلاب خيلي فرصت اين را نميداد كه مديران مدارس به اينگونه مسائل فكر كنند و تنها به كشيدن چند نقاشي روي ديوار مدرسه يا قرار دادن چند گلدان در دفتر مدرسه و گوشهاي از كلاس درس بسنده ميكردند.
آن روزها كمرنگ بودن فضاي با نشاط و شاداب در مدارس مناطق محروم و كمبرخوردار بيشتر از هر جاي ديگري به چشم ميآمد و اين موضوع در اين مدارس رنگ و رو رفتهتر از هر مدرسه ديگري بود. هرچند در همان زمان هم يادم هست معلمهاي خوشذوق و مديران خوشسليقهاي بودند كه به همت خودشان يا گاه با بهرهگرفتن از استعدادهاي بچهها به ايجاد فضاي بانشاط در مدارس ميپرداختند، اما در بيشتر مدارس خصوصاً مدارس مناطق محروم شادابسازي مدارس و ايجاد فضاي بانشاط در محيط آموزشي رنگ و بويي غريب و ناآشنا داشت. اين روزها اما در مدارس زيادي شاهد ايجاد يك فضاي شاد و بانشاط در محيط آموزشي هستيم. خصوصاً در مدارس غيرانتفاعي اين موضوع به شكل ويژهتري دنبال ميشود، اما هنوز هم در بسياري از مدارس چيزي به نام شادابسازي محيط آموزشي يك غريبه تمامعيار است و هنوز هم مدارسي هستند كه از شادابي و نشاط در آنها خبري نيست. شادابسازي مدارس در مناطق محروم و در شهرهاي كوچك و روستاها وضعيت غريبانهاي دارد، حالا بماند كه هنوز هم مدارس كپري و شبهكپري وجود دارند و برخي از دانشآموزان در كانكس يا در كلاسهايي درس ميخوانند كه وضعيت بسيار بغرنجي دارند.
تأثير شادابسازي مدارس بر تعليم و تربيت
روانشناسان و كارشناسان تعليم و تربيت بر اين اعتقاد هستند كه شادابسازي محيط آموزشي و ايجاد فضاي بانشاط در مدرسه ميتواند تا حد بسيار زيادي بر روي يادگيري دانشآموزان و تشويق آنها به تحصيل تأثيرگذار باشد.
البته اين نكته را نيز بايد يادآوري كنيم كه منظور از شادابسازي محيط آموزشي و ايجاد فضاي بانشاط در مدرسه تنها به فضاي فيزيكي مدرسه اعم از كلاس درس، حياط، ديوارها و محيط پيرامون مدرسه محدود نميشود بلكه نوع پوشش دانشآموزان، نوع پوشش معلمان و مربيان و نيز نوع برخورد آنها و استفاده از وسايل آموزشي مناسب با رنگهاي شاد و نو ميتواند در افزايش انگيزه و اشتياق دانشآموزان براي يادگيري دروس تأثيرگذار باشد.
حسين تاجي پژوهشگر و كارشناس تعليم و تربيت ميگويد: زماني كه صحبت از شادابسازي محيط مدرسه ميشود بيشتر از هر چيز ديگري نقش معلمان، مربيان و مديران مدارس در اين حوزه تأثيرگذار است، به گونهاي كه نوع پوشش، نحوه تدريس، شكل برخورد با دانشآموز، لحن گفتار، همه و همه در ايجاد يك محيط بانشاط آموزشي مؤثر است.
وي با بيان اينكه از قديم گفتهاند مدرسه خانه دوم دانشآموزان است ميافزايد: معلم بايد در مدرسه به گونهاي با دانشآموز برخورد كند كه ترس، اضطراب و دلهره در دل دانشآموز ايجاد نشود و وي با خيالي آسوده و از روي شوق و علاقه در كلاس درس حاضر شود نه از روي اجبار و اكراه، چراكه در اين صورت درس خواندن براي دانشآموز به يك كار اجباري تبديل ميشود كه از روي علاقهمندي و شوق نيست و چه بسا شايد به همين دليل دانشآموز در آينده براي ادامه تحصيل بيانگيزه شده و حتي از ادامه تحصيل خودداري كرده و ترك تحصيل كند. از سويي در مدرسهاي كه خبري از نشاط نيست دانشآموزان دچار مشكلات و بيماريهاي روحي همچون افسردگي ميشوند.
اين كارشناس تعليم و تربيت در ادامه صحبتهاي خود ميگويد: در اين ميان نقش برخي از مربيان و معلمان از جمله مربيان بهداشت، معلمان ورزش، معلمان دروسي مانند قرآن، ديني و عربي و نيز مربيان پرورشي بيش از ديگر معلمان و مربيان در ايجاد يك فضاي بانشاط آموزشي تأثير دارد و ميتواند در ايجاد انگيزه براي فراگيري دروس و ادامه تحصيل تأثيرگذار باشد.
اين همه در حالي است كه موضوع نشاط و شادابي و تفريحات سالم و داشتن روحيهاي بانشاط از جمله مواردي است كه مورد تأكيد دين مبين اسلام نيز ميباشد و در قرآن كريم و در فرمايشات معصومين(ع)، آيات، احاديث و روايات بسياري در اين خصوص بيان شده است.
شايد بر همين اساس است كه توجه آموزش و پرورش طي سالهاي گذشته به ايجاد چنين محيطي معطوف شده و مسئولان آموزش و پرورش تصميم گرفتهاند در اين زمينه برنامهريزيها، طرحها و اقداماتي داشته باشند.
حميدرضا كفاش معاون پرورشي و فرهنگي وزارت آموزش و پرورش نيز در اين زمينه چندي پيش از برنامهريزيهاي اين وزارتخانه براي ايجاد نشاط و شادابي در مدارس خبر دادو اسفندماه سال گذشته نيز علياصغر فاني وزير آموزش و پرورش در پيامي به مناسبت برگزاري جشنواره فرهنگي- ورزشي كشتي پهلواني و ورزش زورخانهاي ايجاد نشاط در دانشآموزان را يكي از شاخصهاي مهم برنامههاي وزارتخانه متبوع خود ذكر كرد و خواستار ايجاد نشاط در مدارس و در بين دانشآموزان شد. البته در اينكه اين رويكرد آموزش و پرورش به ويژه در مناطق كمبرخوردار و دورافتاده تا چه حد جنبه اجرايي و عملياتي به خود گرفته است جاي تأمل و بررسي بيشتر دارد.
شادابسازي مدارس و پيشگيري از ناهنجاريهاي اجتماعي
در اين ميان البته ذكر يك نكته نيز بسيار حائز اهميت است و آن اينكه به اعتقاد كارشناسان تعليم و تربيت و جامعهشناسان هرقدر نشاط و شادابي در بين كودكان و نوجوانان بيشتر باشد و برنامهريزيهاي مفصل و مناسبي در اين حوزه صورت گيرد ميتواند عامل بسيار مهمي در جلوگيري از آلوده شدن دانشآموزان به ناهنجاريهاي اجتماعي مانند اعتياد شود.
ضمن اينكه ايجاد نشاط و شادابي در بين كودكان و نوجوانان ميتواند به تصميمگيري مناسب آنها در حوزههاي گوناگون از جمله انتخاب رشته تحصيلي مورد علاقه كمك كند.
موضوع شادي كردن و نيز ايجاد يك محيط شاد و باانگيزه در محلي كه تعداد زيادي از كودكان و نوجوانان در آن مشغول تحصيل هستند اهميت دو چندان پيدا ميكند چراكه به اعتقاد روانشناسان و نيز جامعهشناسان، جامعه بدون نشاط اساساً جامعهاي است كه نميتوان خيلي به پيشرفت آن اميدوار بود. بر همين اساس موضوع شادابسازي مدارس و ايجاد نشاط در بين دانشآموزان كه قشر كودك و نوجوان جامعه را تشكيل ميدهند و آيندهسازان جامعه هستند اهميت بسيار زيادي دارد.
راهكارهاي شادابسازي محيط آموزشي
حالا پرسش اينجاست كه ايجاد انگيزه، شادي و نشاط در بين دانشآموزان به چه صورت بايد باشد و چگونه ميتوان در بين اين قشر از افراد كه در حقيقت آيندهسازان كشور به حساب ميآيند و اصليترين سرمايههاي انساني هستند شور، نشاط، انگيزه و شادابي ايجاد كرد؟
پاسخ اين سؤالات را در گفتوگو با عليرضا درويشي كارشناس ارشد تعليم و تربيت و مدير باسابقه يكي از دبيرستانهاي پسرانه جستوجو ميكنيم.
وي نيز با تأكيد بر اين نكته كه ايجاد شادابي، نشاط و انگيزه در ميان دانشآموزان تنها در فضاي فيزيكي مدرسه خلاصه نميشود و رفتار معلم و برخورد مربيان نيز در اين خصوص بسيار تأثيرگذار است اظهار ميدارد: وقتي صحبت از ايجاد يك فضاي بانشاط در مدارس ميشود و مخصوصاً زماني كه صحبت از فضاي فيزيكي مدرسه است اولين چيزي كه بيش از همه مهم به نظر ميرسد فضاي اصلي مدرسه است كه اتفاقاً در چشم همه اعم از دانشآموزان، معلمان، مربيان، والدين و حتي رهگذران بسيار اهميت دارد، براي همين شايد برايتان جالب باشد كه بدانيد شكل و رنگ در ورودي مدرسه به عنوان اولين موضوع در شادابسازي مدارس مهم و ضروري است.
درويشي ميافزايد: براي داشتن مدرسهاي با محيطي بانشاط بايد دقت كرد كه در ورودي مدرسه بايد از نظر زيبايي و از لحاظ جنس و حتي نوع رنگآميزي به گونهاي باشد كه يك فضاي مطلوب آموزشي را تداعي كند.
به گفته وي، بعد از در ورودي مدرسه ديوارهاي دروني و بيروني محيط مدرسه نيز يكي ديگر از مهمترين موضوعاتي است كه بايد به آن توجه كرد.
درويشي ميگويد: رنگآميزي ديوارها، اندازه مناسب آنها، ايجاد نقش و نگارهاي زيبا و نوشتن پيامهاي اخلاقي، بهداشتي و آموزشي ميتواند تأثير بسزايي در ايجاد اين محيط شاداب دانشآموزي داشته باشد.
ضمن اينكه ايجاد آبنما، كاشت چمن، ايجاد فضاي سبز، استفاده از وسايل آموزشي و ورزشي مناسب، تميز بودن سرويس بهداشتي و... نيز يكي ديگر از مواردي است كه ميتواند در ايجاد يك محيط بانشاط آموزشي تأثير بسيار زيادي داشته باشد.
وي در ادامه صحبتهاي خود ميگويد: بعد از محيط بيروني و فضاي داخل حياط نوبت به راهرو و نيز كلاس درس و نحوه چيدمان وسايل در كلاس ميرسد به اينگونه كه در كلاس درس نيز بايد ميزها، صندليها، تخته سياه و ديگر وسايل شكل و نظم مناسبي داشته باشد ضمن اينكه نوع رنگ كلاسهاي درس و حتي ميزان نور مستقيم و غيرمستقيم آن در ايجاد فضاي بانشاط آموزشي تأثيرگذار است.
اين كارشناس ارشد تعليم و تربيت در ادامه صحبتهاي خود ميگويد: راهرو مدرسه نبايد يك فضاي تاريك و باريك باشد بلكه بايد فضا با يك رنگ مناسب رنگآميزي شده باشد و نيز از نور كافي برخوردار بوده و وسايل زائد و اضافي در راهرو و در مسير تردد دانشآموزان قرار نگيرد. وي ميگويد: در كنار تمام اينها، نمازخانه، كتابخانه، آزمايشگاه يا حتي سالن ورزشي مدارس نيز داراي استانداردهايي است كه رعايت اين استانداردها ميتواند به ايجاد يك فضاي بانشاط آموزشي كمك كند.
درويشي اضافه ميكند: در اين ميان البته ميتوان براي ايجاد يك محيط آموزشي شاداب و بانشاط از دانشآموزان و نيز از كمك معنوي والدين استفاده كرد و با مشاركت دانشآموزان، مربيان، معلمان و والدين يك محيط شاداب و بانشاط آموزشي ايجاد كرد.
اين مدير دبيرستان در ادامه صحبتهاي خود ميگويد: علاوه بر زيبايي و نشاط جنبههاي فيزيكي مدرسه، همچنين برگزاري مسابقات علمي و فرهنگي، برگزاري مسابقات آموزشي، برگزاري اردو، برگزاري نماز جماعت، نظاممند كردن زنگ ورزش، تقويت زنگهاي مرتبط با كارهاي هنري، همگي ميتواند به ايجاد فضاي بانشاط آموزشي كمك كند.
وي تأكيد ميكند: انجام اينگونه كارها در مدرسه با مشاركت دانشآموزان در ايجاد يك محيط بانشاط آموزشي علاوه بر اينكه در شادابسازي هرچه بيشتر فضاي مدرسه تأثيرگذار است باعث تقويت روحيه تعاون و همكاري در بين دانشآموزان ميشود و آنها را براي انجام كارهاي بزرگتر در آينده كمك ميكند. اين كارشناس ارشد در ادامه صحبتهاي خود ميگويد: البته در اين ميان ميتوان از مناسبتهاي متعدد ديني و ملي براي ايجاد محيط شاداب آموزشي و ايجاد يك مدرسه بانشاط استفاده كرد كه از آن جمله ميتوان به فرارسيدن اعياد مذهبي يا مناسبتهاي ملي مانند دهه مبارك فجر، روز معلم، روز دانشآموز و... اشاره كرد و در اين ايام ميتوان بر اجراي ويژهبرنامههاي شاد فرهنگي و معنوي با مشاركت دانشآموزان و حتي اوليا به ايجاد به محيط آموزشي شاد و بانشاط كمك كرد.
