از جرقه عشق در نگاه زلال دو جوان روستايي لب چشمه روستا، تا رونمايي از عروس و دامادهاي چشم و گوش بسته در مراسم عقد، تا سپردن به در و همسايه براي يافتن گزينهاي مناسب، تا آشناييهاي فضاي مجازي تا... همه و همه اين اتفاقات جور واجور و رنگارنگ جداي از درستي يا نادرستيشان نشئت گرفته از يك چيز است و آن يك چيز تمايل به گام برداشتن در مسيري است كه موجبات خوشبختي آدمي را فراهم سازد. مسيري كه برخي آن را به خوبي ميپيمايند و اين پيمودن سببي ميشود از اسباب دستيابي به هدف غايي بشر كه سعادت دنيا و آخرت است و برخي ديگر در ميانه راه، خود را در جادهاي سنگلاخ و ناهموار ميبينند كه راهي جز به سوي تباهي و بر باد رفتن آرزوها در مقابلشان نمينهد.
****
تغيير شيوههاي همسرگزيني
اگر روند تغيير و تحول را از خصيصههاي طبيعي مخلوقات الهي كه انسان اشرف آنهاست بدانيم، مواجهه با اين سير تطور نه تنها سخت و تعجبآور نخواهد بود، بلكه به مثابه امري عادي و روالي طبيعي به نظر خواهد آمد و اين مواجهه روشن و درست، اولين گام براي برخورد صحيح با يك پديده است.
ترديدي نيست كه تغييرات سريع و شگرف شئون مختلف جامعه پيرامونمان كه شايد بتوان گفت بخش زيادي از آن متأثر از دگرگوني عجيب و غريب ابزار و الگوهاي ارتباطي است، مقوله ازدواج و متعلقاتش را نيز دستخوش تغييرات اساسي كرده است.
اين تغيير و تحولات در كشورها و جوامع درحال گذار از سنت به مدرنيته موجب سست شدن سنتها، ارزشها و رسوم شده و به علت عدم تثبيت فرهنگ جديد موجب ايجاد نوعي گسست فرهنگي ميشود.
طي سالهاي گذشته به موازات ايجاد تغييرات در عرصههاي اقتصادي و سياسي جامعه ما، بسياري از ارزشها و هنجارهاي اجتماعي نيز دستخوش تغيير و دگرگوني شدهاند. اين هنجارها كه آرامآرام جاي خود را در ميان اعتقادات و باورهاي مردم باز ميكنند، ممكن است با باورهاي پيشين همخواني چنداني نداشته باشد و حتي در برخي موارد در تعارض با آنها قرار گيرد.
ارزشهاي اجتماعي به عوامل و عناصري گفته ميشود كه براي اكثريت يك جامعه مهم و معتبر بوده و به صورت واقعياتي عيني و ملموس درآمدهاند. واقعياتي كه برآورده شدن نيازهاي مادي و معنوي افراد جامعه تا حدود زيادي به رعايت آنها بستگي دارد.
شايد تا چند سال پيش اگر از برگزار نشدن جشن عروسي سخني به ميان ميآمد، ممكن بود ازدواج يك زوج بهطور كلي منتفي شود، چون جامعه و به ويژه خانواده دختر برداشت خوبي از اين امر نداشتند. يا مثلاً اگر كسي متوجه ميشد كه دختر و پسري قبل از روز خواستگاري همديگر را ديدهاند و صحبتهاي مقدماتي را انجام دادهاند، ممكن بود برچسبهاي ناخوشايندي روي چنين ازدواجي بزنند، چراكه اين گونه تصميمات و رفتارها مطابق با ارزشهاي اجتماعي و هنجارهاي حاكم بر جامعه آن روزها قلمداد نميشد.
تغييرات به وجود آمده در زمينه همسرگزيني و ازدواج نيز يكي از مواردي است كه بسياري از خانوادهها را با مسائل و بعضاً مشكلات متعددي مواجه كرده است.
اگر ازدواج را به عنوان يك پديده اجتماعي مهمترين مرحله زندگي هر دختر و پسري در نظر بگيريم، اين پديده از جهات و جنبههاي مختلف قابل بررسي و پژوهش است. در اين زمينه ميتوان گفت در هر جامعهاي روابط بين افراد تأثير زيادي بر ازدواج در آن جامعه دارد و ازدواجهايي كه در هر جامعه صورت ميگيرد نشاندهنده واقعيات موجود درآن جامعه است.
تعريف ازدواج سنتي و ازدواج مدرن
اگر ازدواج سنتي را ازدواجي كه در آن تمامي مراحل خواستگاري و آشنايي توسط خانوادهها صورت ميگرفت و تقريباً در هيچ يك از اين مراحل دختر و پسر به عنوان عناصر اصلي يك ازدواج ملاقات و گفتوگوي جدي با هم نداشتند و اين خانوادهها بودند كه تصميم نهايي را ميگرفتند تعريف كنيم و ازدواج مدرن را ازدواجي كه بيشتر در ميان كشورهاي غربي و مطابق با فرهنگ و سنتهاي اين كشورها در جريان بوده و طي آن دختر و پسر پس از آشنايي و دوستي، مدتي با هم زندگي كرده يا به دوستي و برقراري روابط مختلف اعم از عاطفي و... ميپردازند و درصورت وجود هماهنگي و رضايت اقدام به ازدواج ميكنند در نظر بگيريم، بايد گفت كه در شرايط فرهنگي و اجتماعي جامعه ما هر دو اين ازدواجها در بسياري از موارد محكوم به شكست هستند. چراكه در اولي (سنتي) شرايط و اقتضائات روز جامعه در نظر گرفته نشده و در دومي (مدرن) از شرايط و اقتضائات فرهنگي و اجتماعي غفلت شده است. شرايطي كه غفلت از هر كدام ميتواند موجبات ناكامي طرفين ازدواج و بر هم خوردن اساس آن را فراهم نمايد.
ازدواجهاي سنتي برابر تعريفي كه در بالا از آن ارائه شد مربوط به دو سه نسل پيش است. اين ازدواجها گاهي ممكن بود موفق باشند و گاهي نيز ناموفق. اما به هر حال زوجها به خاطر شرايط خاص آن روزها كه شرحش مجال ديگري ميطلبد فارغ از موفق يا ناموفق بودن ازدواجشان در اكثر موارد چارهاي جز به اصطلاح سركردن با هم و تحمل فشارهاي گوناگون نداشتند.
رشد فكري جوانان امروزي در همسرگزيني
جوانان امروزي معيارهاي خاص خود را براي ازدواج دارند. امروزه آنها نميخواهند چشم و گوش بسته تن به ازدواج بدهند و عقيده دارند كه بايد خودشان در اين امر مهم و سرنوشتساز زندگيشان ايفاي نقش كنند. عقيدهاي كه نگاه منطقي و واقعبينانه به شرايط روز جامعه، درست، بحق و منطقي بودن آن را آشكار ميسازد. تا اينجاي كار نه تنها مشكلي نيست، بلكه بروز چنين نگاه و تحليلي در بين جوانان جامعه كه ميخواهند نقشي فعالتر و مؤثرتر در سرنوشتشان داشته باشند نشاندهنده رشد و بلوغ فكري بيشتر جوانان امروز نسبت به جوانان چند نسل قبلشان است، اما...
مراقب سفره مسموم پيش رويتان باشيد
اما اين پايان ماجرا نيست، به فرض اينكه شيوه همسرگزيني سنتي را كنار گذاشتيم، حالا شيوه جايگزينمان كدام است؟
اينجاست كه بسياري از جوانان امروز جامعه تحت تأثير علل و عوامل مختلف نميتوانند شيوه مناسب را پيدا كنند.
از يكسو شيوه سنتي را نميپسندند و از سوي ديگر سفرهاي در مقابلشان پهن است كه با تمام جذابيتهاي ظاهري فريبنده و دروغينش، نشئت گرفته از سبك زندگي اين مرز و بوم نيست و كمترين رنگ و بويي از سبك زندگي ايراني – اسلامي ندارد.
راه درست كدام است؟
حال با تعريف و تحليلي كه از شيوههاي همسرگزيني و ازدواج «سنتي» و «مدرن» ارائه كرديم، اين سؤال پيش ميآيد كه كداميك از اين شيوهها موفقتر است؟ آمار طلاق در كداميك از اين شيوهها بالاتر است؟ و...
نگاه كارشناسانه مؤيد اين مطلب است كه به درستي نميتوان گفت از بين ازدواج سنتي و مدرن كداميك موفقتر است، ولي براساس آمار ارائه شده از طلاق و با نگاه به اظهارات نمونههايي كه به صورت سنتي يا مدرن ازدواج كردهاند، پي ميبريم كه در هر دو شيوه همسرگزيني و ازدواج، انتخاب نادرست به وفور به چشم ميآيد.
شما صرفنظر از اينكه چه اعتقادي داريد يا اينكه چگونه ميانديشيد، به خاطر زندگي در جامعهتان ملزم به رعايت يكسري ارزشها، هنجارها و الگوهاي رفتاري هستيد كه اكثريت جامعه آن را پذيرفته، به آن عمل ميكنند و نسبت به آن حساس هستند. اين اهميت و حساسيت به اندازهاي است كه در صورت عدم رعايت هنجارها و ارزشها از سوي فرد، جامعه با استفاده از توانمنديها و ابزارهاي مخصوص به خود او را متوجه اشتباه و تخطي از هنجارها كرده و در مرحله بعد ملزم به رعايت آنها ميكند. ناگفته پيداست كه مقاومت در برابر چنين جرياني به دليل حمايت و پذيرفتگي از سوي آحاد جامعه پيش از آغاز، شكست خورده است.
پس در اولين و مهمترين قدم مراقب باشيد كه هنجارها و ارزشهاي جامعه را زير پا نگذاريد. چراكه در غير اينصورت حتي از سوي نزديكترين افراد خود با چنان واكنشي مواجه خواهيد شد كه اصلاً فكرش را نميكنيد.
شايد در اينجا اين سؤال براي شما پيش بيايد كه «خب، اگر برخي سنتها و آداب و رسوم جامعه كه آبشخور اصلي آن ارزشها و هنجارهاي اجتماعي است، باعث تصميم و اقدام نادرست شود چه بايد كرد؟»
پاسخ به اين سؤال دقيقاً همان گام دومي است كه بايد برداشته شود. براي اين كار ميتوان با در نظر داشتن رعايت خطوط قرمز هنجارهاي اجتماعي، اقتضائات زماني، شخصي و... را در مسئله همسرگزيني و ازدواج دخيل كرد.
آقا پسر و دختر خانمي را در نظر بگيريد كه در يك زمان در يك دانشگاه مشغول تحصيلند. اين دو خواه و ناخواه با هم مراوده معمول دانشگاهي دارند و خواه و ناخواه با هم آشنا ميشوند. طي اين مراوده و آشنايي معمول بيآنكه از حدود ارزشها و هنجارهاي حاكم بر جامعه تجاوز كرده باشند به يكسري از شناختها نسبت به همديگر دست پيدا ميكنند كه بر اساس همين شناختهاي اندك به اين نتيجه ميرسند كه از بسياري لحاظها هم كفو و قرين مناسبي براي يكديگرند. پس از اين نتيجهگيري و پيش از آنكه آتش احساسات و عواطف شعلهور شود خانوادههاي خود را در جريان قرار داده و از آنها ميخواهند تا ادامه مسير را آنگونه كه به صلاح است طي نمايند.
نمونههايي از اين دست كه هم هنجارها در آن رعايت و هم اقتضائات روز لحاظ شود در جامعه امروز ما كم نيست. همين كه هنوز هم بسياري از دختر خانمهاي جامعه ما وقتي در مكاني كه خانوادهشان حضور ندارد با خواستگاري مواجه ميشوند و شرايط اوليه مد نظرشان را در وي ميبينند، ميگويند: «با خانوادهتان تشريف بياوريد» يعني در عين توجه به حدود، اقتضائات شخصي خود را نيز در نظر گرفتهاند.
از مزاياي هر دو شيوه بهرهمند شويد
به ياد داشته باشيد كه بهترين راه براي رسيدن به الگويي مناسب براي همسرگزيني و ازدواج آن است كه از مزاياي هر دو شيوه سنتي و مدرن بهرهمند شويد و مراقب باشيد كه گرفتار معايب و آسيبهاي آنها نشويد.
از شيوه سنتي، تطابق با فرهنگ خانوادگي، استفاده از تجارب ارزشمند ديگران به ويژه پدر و مادر، بهرهمندي از حمايتهاي خانواده، تسهيل امر ازدواج و... را برداشت كنيد و از شيوه مدرن شناخت بيشتر طرف مقابل، زمان بيشتر براي مشاهده واقعيتهاي دروني، دايره انتخاب گستردهتر و... را نصيب خود نماييد.
مراقب فضاي مجازي باشيد
فضاي مجازي كمترين تطابق و تناسب را با فضا و دنيايي كه شما واقعاً در آن زندگي ميكنيد دارد.
در همين دنياي واقعي كه افراد رو در رو با هم مينشينند و صحبت ميكنند، بعد خانوادهها در عرصه واقعي تحقيق ميكنند و... هزار و يك مسئله وجود دارد كه ممكن است در جريان شكلگيري زندگي مشترك تبديل به مشكل شده و مانع ايجاد يك خانواده شوند.
حالا در چنين وضعيتي، چگونه ميتوان ساختماني با اهميت فوقالعاده به نام خانواده را بر پايهاي سست و به شدت متزلزل بنا كرد.
فضاي مجازي همانگونه كه از نامش بر ميآيد، محيطي است كه با فضاي حقيقي فاصلهاي بسيار دارد.
بسياري از افراد كه متأسفانه ميتوان گفت در جامعه ما كم هم نيستند، براي وقتگذراني و لذت جويي وارد فضاي مجازي ميشوند و اغلب براي كسب لذت بيشتر هيچگاه هويت واقعي خود را در فضاي مجازي آشكار نميكنند؛ لذتجويي كه در بسياري موارد موجب گرفتاري و بدبختي ديگران را فراهم ميكند.
صفحات حوادث روزنامهها و خبرگزاريها پر است از سوژههاي تبهكارانهاي كه وقتي دنبال ميشود ريشه در اعتمادهاي اشتباه و نابجا در فضاي مجازي دارند.
جالب است بدانيد كه حتي صاحبان قدرتمند شبكه جهاني ارتباطات از نرمافزارها و شبكههاي اجتماعي تحت وب مانند فيس بوك و... نيز براي آغاز آشنايي استفاده ميكنند نه محلي براي كسب شناخت و دلبسته شدن افراد به همديگر. در اين خصوص ميتوان گفت جامعه ما در استفاده از اين مظهر تكنولوژي نيز مانند بسياري ديگر از مظاهر آن دچار «تأخر فرهنگي» شده است. تأخر فرهنگي به عبارتي ساده يعني سخت افزار تكنولوژي را وارد كردهايم اما از نرم افزار آن كه همان فرهنگ استفاده از آن است غفلت ورزيدهايم.
شايد غير از كشورمان در كمتر جايي از دنيا ميتوان نمونهاي را يافت كه عروس پاي سفره عقد كنار قاب عكسي نشسته كه صاحب عكس هزاران كيلومتر از او دور است و در كشوري ديگر مشغول كار، تحصيل يا... است. وقتي هم كه از عروس خانم در مورد چند و چون مراحل آشنايي با داماد ميپرسي، با ژستي مدرن و لحني تمسخر آميز و با شيفتگي تمام برايت از وسايل ارتباط جمعي روز صحبت ميكند.
در فضاي مجازي اصل بر بياعتمادي است
تحقيقات نشان ميدهد بيش از 90 درصد ازدواجهايي كه بر اساس شناخت در فضاي مجازي شكل ميگيرند با مشكلات زيادي مواجه ميشوند و اصولاً دوام چنداني ندارند. در چنين فضايي كه فضاي شناخت واقعي نيست و افراد در پردههايي سراسر ابهام با هم آشنا ميشوند، هميشه ابتدا اصل را بر بياعتمادي بگذاريد تا از آسيبها و تهديدات آن در امان بمانيد.
واكنش منطقي و عاقلانه، كاركرد خانوادهها
همانطور كه گفته شد يكي از خصوصيات جوامع در حال گذار آشفتگي و گسست فرهنگي است.
متعاقب اين گسست و آشفتگي ممكن است نوعي اضطراب و هيجان بر رفتارهاي افراد جامعه حاكم شود. از ديرباز همواره خانواده ايراني- اسلامي محل امني بوده است كه اعضاي آن صرفنظر از هرگونه مشغله، درگيري و استرسي كه در طول فعاليتهاي جاري با آن مواجه بودند، وقتي وارد خانه ميشدند روح حاكم بر اين بنيان استوار و صميمي موجب تزريق آرامش و اطمينان به آنان ميشده است.
در مقوله همسر گزيني و ازدواج، مراقب باشيد! مبادا با ندانم كاري و تصميمات احساسي صرف اين كاركرد مهم و تأثيرگذار را از دست بدهيد.
مواظب باشيد! برخوردهاي تقابلي هيجانزده صدمات و آسيبهاي زيادي بر فرزند شما و همچنين ارتباط شما با او خواهد زد. آنچه پر واضح است هدف شما به عنوان پدر و مادر خوشبختي فرزندانتان است.
از تقاضا يا پيشنهاد فرزندتان استقبال كنيد . مطمئن باشيد همين كه شما را به موقع در جريان امور قرار داده يعني به نقش و جايگاه شما به عنوان والدين خود واقف است. بعد از در جريان قرار گرفتن سعي كنيد ادامه كار را با توجه به آداب و رسوم رايج جامعه پيريزي نماييد. پس از بررسي موضوع نظرات و نتايج حاصله را مانند دوستي صميمي و مشاوري امين با فرزندتان در ميان بگذاريد. حقايق را بدون پيشداوري ببينيد و به پاره تنتان كمك كنيد با توجه به شرايط بهترين تصميم را بگيرد. احياناً اگر مشكل جدي در اخلاق، شخصيت، خانواده و... طرف مقابل مشاهده كرديد، با مهرباني و حفظ احترام، آنها را گوشزد نماييد. حتيالامكان سعي كنيد از ورود به حيطههاي كاملاً شخصي كه بيشتر بستگي به علايق و سلايق هر فرد دارد خودداري كنيد.
بيشك اگر زمينه مناسب را فراهم كنيد و فرصت فكر و انتخاب را به فرزندتان بدهيد به نتايج خوبي دست خواهيد يافت. به ياد داشته باشيد كه در آموزههاي ديني ما بيشتر روي انتخاب دختر و پسر به عنوان عناصر اصلي ازدواج تأكيد و توجه شده تا انتخاب والدين.
توصيههايي به جوانان
در آغاز يك رابطه، خانواده را از تصميم خود مطلع كنيد. شايد اين كار ابتدا سخت به نظر برسد يا اينكه شما نگران دخالت يا ممانعت از سوي آنها باشيد، اما بدانيد اين كار بسيار آسانتر از اين است كه بعداً آنها را در برابر يك عمل انجام شده قرار دهيد و شاهد نگراني و واكنشهاي شديد آنها باشيد.
اگر خانوادهتان اصرار دارند كه هرچه زودتر همه چيز رسمي و نهايي شود، آنها را توجيه كنيد كه براي شناخت بيشتر لازم است وقت بيشتري بگذاريد. نگران نباشيد! چراكه امروزه حتي خانوادههاي خيلي سنتي ضرورت كسب اين شناخت را احساس ميكنند و كمتر با آن مخالفت ميكنند. البته هر خانواده، اصول و خط قرمزهاي خود را دارد كه لازم است به آنها توجه كنيد.
براي شناخت هر چه بيشتر و بهتر، سعي كنيد ملاقاتهايي را در بطن و با حضور خانوادهها فراهم كنيد. ديدارهاي خانوادگي ميتواند فرصت بسيار خوبي براي كسب شناخت فراهم كند.
پيش از تصميمگيري قطعي، از برقراري رابطه عميق عاطفي اجتناب كنيد. به صورت معمول دختر و پسري كه درگير يك رابطه عاطفي عميقي شوند، ناخودآگاه قدرت تصميمگيري منطقي را از خود سلب ميكنند.
درست است كه براي شناخت بيشتر، وجود ميزاني از ارتباط قبل از ازدواج رسمي مفيد است، اما لازم نيست اين رابطه حتماً طولاني يا خيلي نزديك باشد. اگر مدت زماني را صرف شناخت همديگر كردهايد، وسواس را كنار بگذاريد و براي تصميم نهايي لازم يك بررسي و جمعبندي همهجانبه انجام دهيد. براي اين كار حضور در جلسات مشاوره پيش از ازدواج ميتواند مفيد باشد.
كارشناس ارشد جامعهشناسي
