در واقع نه افراط در خواب و نه كمخوابي، هيچكدام به نفع ما نيست و نتايج منفي در سلامت ما به وجود ميآورد. افرادي كه بيشتر از نياز در شب ميخوابند، دچار خوابآلودگي زياد روزانه، حالت سردرگمي و جنگ اعصاب شده و هنگام بيدارشدن مشكل پيدا ميكنند. زيادهخوابي و كمخوابي هر دو شبيه هم هستند فقط بر اساس ويژگيهاي فيزيولوژيك و باليني ميتوان آنها را از هم تمايز داد. نكته جالب اينكه بسياري از توصيههاي پزشكي درباره خواب، با آموزههاي ديني مشترك است.
پرهيز از كمخوابي و زيادهخوابي
آموزههاي ديني بر تعادل در خواب و استراحت تأكيد ميكند. برخي افراد زياد ميخوابند كه در بررسي اين مسئله مشخص ميشود افسردگي دارند و شدت و ميزان آن در تشخيص روند بيماري تأثيرگذار است. كمخوابيدن هم نشانه خوبي نيست. برخي شغلها هستند كه افراد در آن زمان استراحت و خواب درستي ندارند.
برخي سالمندان نيز در اين دوره از حياتشان دچار اختلال در خواب ميشوند و با توجه به تغييرات در مزاج و نحوه زندگي در خوابيدن گاهي به افراط مبتلا ميشوند و گاهي خوابشان تقليل مييابد. اكثر سالمندان به خاطر شرايط بدني و مشكلات جسمي و روحي كه پيدا ميكنند به فزوني خواب دچار ميشوند و بيشتر دوست دارند روز و شبشان را با خواب سپري كنند و برعكس برخي در اين سن خوابشان كم ميشود. اين افراد بخش زيادي از شب را بيدار بوده، در رختخواب هشيارند و بيشترشان براي رهايي از انواع بيخوابي، به مصرف دارو نياز دارند.
همه ميدانيم كه ميزان خواب با ميزان فعاليت روزانه در ارتباط است و با برنامهريزي درست و استفاده از فرصتها، ميتوان به همه فعاليتهاي علمي، شغلي، اجتماعي، ديني و خانوادگي به بهترين نحو رسيدگي كرد. براي اينكه از اين حالت زياد و كمخوابي رها شويد ميتوان به مرور زمان تعداد ساعات خواب را افزايش و كاهش داد به شرط آن كه روزي 15 تا 30 دقيقه به تعداد ساعات خواب اضافه يا از آن كم كرد. تا جايي پيش برويد كه ميزان خواب بهدست آمده تمركزتان را برهم نزند و بر روي حفظ آن تأكيد داشته باشيد، همچنين احساس كم شدن توان و انرژي، خواب آلودگي يا كسالت نكنيد و اين برنامه را در زندگيتان ثابت نگهداريد. اين كار شايد چندان ساده نباشد اما به مرور زمان نتايج مثبت آن را در زندگي عاديتان مشاهده خواهيد كرد. از سوي ديگر پزشكان توصيه ميكنند افرادي كه به اختلالات خواب دچار هستند، به جاي مصرف دارو، استرس را از خود دور كرده و با رژيم غذايي مناسب همراه با ورزش، خوابشان را تنظيم كنند. در تعاليم ديني به فزونخوابي توجه شده و آن را عامل تباهكننده دين و دنيا، فانيكننده عمر و چيزي كه موجب اختلال در كنشوري روزانه فرد ميشود، دانسته است. همچنين بيزاري خداوند را به دنبال دارد و صاحب آن در روز قيامت از لطف و رحمت الهي محروم خواهد شد.
اهميت خواب از نظر ديني
توجه به چگونگي خواب جزو مسائل مهم بزرگان دينيمان بوده است، در اين مورد نكاتي اساسي را بيان كردهاند و با رعايت اين توصيهها ميتوانيم زندگي خوبي داشته باشيم. بزرگان دين علاوه بر ساير ويژگيهاي خواب به نقش خواب بر سلامتي روح و جسم افراد نيز اشاره داشتهاند. در روايتي از امام كاظم(ع) آمده كه خداوند، فرد پرخواب و بيكار را دوست ندارد.
پيامبراكرم(ص) اول شب را براي خواب و استراحت خود برميگزيدند؛ روايات صحيحهاي از پيامبر(ص) وجود دارد كه در آن عنوان ميشود ايشان رو به قبله و بر پهلوي راست ميخوابيدند چراكه خواب بر پهلوي چپ موجب سنگيني و طول خواب ميشود اما خواب بر پهلوي راست حالتي عكس دارد و در نتيجه، موجب سبك بودن و اندكي خواب ميشود. پيامبر اكرم(ص) پيش از خواب، آداب و مسائلي مثل مسواك زدن، وضو داشتن، دعا و اذكار قبل از خواب را رعايت ميكردند و سفارش به انجام آنها كردهاند.
در مورد انواع خواب نيز در آموزههاي ديني آن را به چند دسته تقسيم كردهاند. فاصله زماني بين اذان صبح و طلوع خورشيد را بينالطلوعين و خواب در اين زمان را عيلوله مينامند. عيلوله از ماده «علل» و به معناي مرض است؛ زيرا خواب در اين زمان بيماريزاست.
امام علي(ع) درباره خواب سحر يا عيلوله ميفرمايند: «خوابيدن قبل از نماز صبح، پريشاني و فقر ميآورد.» امام باقر(ع) نيز فرمودند «بر حذر باش از خواب بين نماز شب و نماز صبح.» در روايات نيز خواص زيادي براي برخاستن در اين ساعات و اقامه نماز شب همچون زيبايي صورت و نورانيت چهره آمده است.
خواب فيلوله نيز خواب ضعف و سستي است و به خواب بعد از طلوع خورشيد گفته ميشود كه امام باقر (ع) در اين مورد ميفرمايد: «خواب اول روز بيعقلي است؛ زيرا موجب سردي بدن ميشود؛ لذا فرد در طول روز كسالت و شور و نشاط كافي جهت انجام فعاليتهاي روزانه خود ندارد.»
خواب قبل از غروب نيز موجب بيماري انسان ميشود. خواب بينالعشائين كه خواب از اذان مغرب تا زمان عشاء است نيز اصلاً مناسب نيست و امام باقر(ع) در اين خصوص ميفرمايند: «خواب بين نماز مغرب و عشاء انسان را از رزق محروم ميكند.» اميرالمؤمنين(ع) ميفرمايد: «خوابيدن قبل از نماز عشاء پريشاني و فقر ميآورد چون باقيمانده رزق هر فرد از بينالطلوعين در اين زمان پخش ميشود.»
در روايات آمده است: «شب بهترين وقت خواب است.» همه معصومين(ع) خواب اول شب تا قبل از نماز شب را مورد تأييد قرار ميدهند و توصيه ميكردند كه خواب سر شب بسيار مناسب است چون هر ساعت آن برابر با دو و نيم تا سه ساعت است و از نيمه شب شرعي تا يك ساعت به اذان صبح كه هر يك ساعت برابر يك ساعت ميباشد؛ به اين معني كه كيفيت خواب اول شب بسيار زياد است و خستگي كار روز را از بين ميبرد.
همچنين در احاديث عنوان شده بهترين خواب، خواب قبل از اذان ظهر تا اذان ظهر است كه به آن قيلوله گويند. اين خواب بسيار مفيد بوده و موجب نشاط و تقويت قواي بدن ميشود. شخصي نزد پيغمبر اكرم(ص) رفت و سؤال كرد: من حافظهاي قوي داشتم ولي اكنون فراموشي بر من غالب شده است. حضرت پرسيدند: آيا خواب قيلوله ميكردي و اكنون آن را ترك كردي؟ گفت: بله. حضرت فرمودند: دوباره خواب قيلوله بكن. چون اين كار را كرد، حافظهاش برگشت. خواب بعد از ظهر را خواب حيلوله مينامند و حيلوله يعني حايل ميان انسان و نماز ظهر و عصر كه پس از نماز اشكالي ندارد.
