حكايت بازار اسلامي و رفتار اسلامي بازاريان همواره به عنوان يكي از مهمترين موضوعات پيرامون بازار مورد بحث و بررسي بوده و به اعتقاد كارشناسان ديني و روحانيون، بازار اسلامي از مصاديق بارز سبك زندگي اسلامي است و اگر بازار اسلامي باشد ميتوان به تقويت سبك زندگي اسلامي اميدوار بود.
در اين ميان برخي از كارشناسان ديني با انتقاد از تغييرات صورت گرفته در شكل ظاهري بازار، نحوه معامله كردن خريدار و فروشنده، نوع كالاهاي عرضه شده در بازار و... نگران وضعيت بازار هستند و اين دغدغه را دارند كه سبك زندگي ايراني- اسلامي در اين نوع بازارها كمرنگ شود.
بازار در گذشته محور يك محله بود كه البته اين محور خود حول چند محور مهم ديگر مانند مسجد قرار داشت و بازاريهاي قديم عمدتاً افرادي بودند كه برخي از دروس حوزوي مانند مكاسب را گذرانده و تا حد بسيار زيادي با مسائل شرعي مرتبط با معامله و بازار خريد و فروش آشنا بودند.
به اعتقاد كارشناسان ديني و حتي اقتصادي هرچقدر ميزان آگاهي و اطلاعات بازاريان از مسائل شرعي مرتبط با خريد و فروش و معامله بيشتر باشد سلامت اقتصادي اين نوع بازار بيشتر است و سبك زندگي ايراني- اسلامي در بازارياني كه در اين نوع بازار كار ميكنند پررنگتر است.
نگاهي به سبك زندگي بازاريان قديم و نحوه معامله و خريد و فروش آنها اين را به ما نشان ميدهد كه آنچه براي بازاريان قديمي بيش از هر چيز ديگري مهم بود توجه به سود حلال و لقمه پاك بود براي همين است كه بسياري از بازاريهاي قديمي با مشكلات كمتري روبهرو بودند.
به اعتقاد كارشناسان در بازاري كه كالاي قاچاق به وفور يافت ميشود، اجارهها سرسامآور است، سود كالاها منطقي نيست، قسم دروغ در بازار به گوش ميرسد، افراد بدون آموزش مسائل شرعي مرتبط با معامله و خريد و فروش وارد بازار ميشوند، چكهاي برگشتي زياد شده است، سود كالاي اقساطي از نزول هم گاهي اوقات بيشتر است، احتكار ديده ميشود، گرانفروشي و كمفروشي به چشم ميخورد، جنس تقلبي در بازار افزايش يافته و... نميتوان انتظار داشت كه سبك زندگي ايراني- اسلامي در اين نوع بازارها تقويت شود.
شايد براي همين است كه دلسوزان اين حوزه و كارشناسان ديني و اقتصادي اعتقاد دارند براي بهبود اوضاع، چارهاي جز بازگشت اخلاق به گذشته نيست و بايد شرايط را به گونهاي تغيير داد كه بازاريهاي جديد مثل بازاريهاي قديم رفتار كنند.
شايد براي همين است كه در برخي از شهرها سلسله جلساتي با موضوع بازار اسلامي با حضور اصناف مختلف و به همت بسيج اصناف و اتحاديههاي مرتبط برگزار ميشود.
فلسفه شكل بازارهاي قديم
رابطه بازار و مسجد به عنوان يك رابطه هميشگي و پايدار همواره در طول تاريخ تداوم داشته و بازار و مسجد هميشه در كنار هم قرار داشتند اما بررسيها نشان ميدهد در ساخت برخي از مجتمعهاي تجاري جديد شايد تنها مكاني كه به آن كمتر توجه شده احداث محلي به نام مسجد يا نمازخانه است حال اينكه جاي خالي اين مكان مقدس بيشتر از هر مكان ديگري در بازار احساس ميشود.
حجتالاسلام والمسلمين اسماعيل ملايي، كارشناس ديني و پيشنماز يكي از مساجد ميگويد: در حقيقت در گذشته بازار در كنار مسجد، حمام و حوزه علميه قرار داشت كه اين جانمايي به طور حتم دلايلي داشته است و بازاريان قديم عمدتاً افرادي بودند كه قبل از حضور در حجره و مغازه خود همراه حوزويان در درس مكاسب شركت ميكردند احكام معامله را فرا ميگرفتند و سپس كركره دكان را بالا ميدادند.
حجتالاسلام والمسلمين ملايي در ادامه ميگويد: توجه به لقمه حلال و سود منطقي و نيز خوشرفتاري با مشتريها و توجه به نيازمندان از ويژگيهاي مهم بازاريان بود كه در قديم بيشتر به چشم ميخورد.
اين كارشناس ديني در ادامه صحبتهاي خود ميافزايد: احاديث و روايات بسيار زيادي در خصوص نحوه معامله كردن و خريد و فروش داريم كه بازاريان قديمي كه البته بسياري از آنها شايد از سواد كمتري نيز برخوردار بودند اين احاديث و احكام را ميدانستند.
اگرچه عمده جواناني كه وارد بازار شدهاند افرادي مؤمن و معتقد هستند اما مطمئناً آشنايي هرچه بيشتر آنان با شرعيات بازار و آداب اسلامي معامله كردن ضروري به نظر ميرسد.
حجتالاسلام والمسلمين ملايي در اين خصوص ميگويد: وقتي بازاري مكاسب بخواند و مسائل شرعي مربوط به بازار را بداند آن وقت اطمينان خاطر بيشتري داريم كه در اين بازار شاهد گرانفروشي، احتكار، كمفروشي، سودهاي غيرمنطقي، رباخواري و... نباشيم.
وي اضافه ميكند: زماني كه بازاري در هر حال خدا را شاهد و ناظر خود بداند و در معاملات خود تنها چيزي كه برايش اهميت داشته باشد رضاي خدا و رضايت مشتري باشد مطمئناً شاهد يك بازار اسلامي خواهيم بود.
صحبتهاي اين كارشناس مذهبي در حالي است كه وقتي با بازاريها صحبت ميكنيم عمده آنها اعتقاد دارند كه يك بازاري بايد فردي مؤمن، معتقد و باانصاف بوده و رضاي خداوند مهمترين موضوعي باشد كه در معاملهكردن به آن توجه دارد.
كاسب حبيب خداست
يك بازاري در حقيقت يك كاسب است و همه ميدانيم بر اساس حديث مشهور پيامبر اكرم (ص)، كاسب حبيب خداست. بنابراين كاملاً طبيعي است كه از فردي كه حبيب خدا لقب گرفته توقع داشته باشيم بهگونهاي رفتار كند كه اين رفتار مناسب و شايسته باشد.
يكي از بزرگترين عبادتها كه موجب تقرب به خداوند ميشود، خدمترساني به مردم است و فعاليت كسبه در بازارها نيز خدمت بزرگي محسوب ميشود كه نميتوان آن را انكار كرد؛ بنابراين يك كاسب و فرد بازاري حبيب خداست و حبيب خدا بايد مراقب باشد به گونهاي رفتار نكند كه اين شأنيت او زير سؤال برود. كاملاً مسلم است كه احتكاركننده، كمفروش، گرانفروش و فردي كه در بازار به چيزي غير از سود كلان فكر نميكند نميتواند حبيب خدا باشد. حبيب خدا بايد لقمه حلال از هرچيزي برايش مهمتر باشد.
در اين ميان دلسوزان، فعالان و كارشناسان از هر طريق ممكن توصيههاي لازم را به بازاريان و كسبه در اين خصوص دارند و آنهايي كه تريبون در اختيار دارند سعي ميكنند اين مسئله را به كسبه و بازاريان گوشزد كنند كه توجه به خدا در هنگام معامله باعث ميشود تا كاسب مؤمن از سقوط به دره تباهي نجات يابد.
حجتالاسلام والمسلمين محمد تقي رهبر نماينده اصولگراي مجلس و امام جمعه موقت اصفهان چندي پيش در گفتوگو با يكي از خبرگزاريها به اين موضوع مهم تأكيد كرده و گفته است: با نفوذ تكنولوژي و تغيير سبك زندگي به غربي، آموزش مكاسب نيز به عنوان يكي از اصول سبك زندگي اسلامي مورد غفلت شديد قرار گرفته است.
وي با توجه به اهميت سنت آموزش علم مكاسب پيش از پرداختن به امور تجارت كه در جامعه كنوني كمرنگ شده است، اظهار داشت: رواياتي از ائمه داريم با اين مضمون كه «اول فقه، سپس بازار و تجارت» كه نشانه اهميت يادگيري اصول پيش از آغاز تجارت است.
وي افزود: اين موضوع يكي از دستورات اسلام است كه در ابتداي هر امري مانند ازدواج، كسب و كار، حكومت، سياست و حتي تعليم و تربيت فقه مرتبط با آن موضوع را بياموزيد.
امام جمعه موقت اصفهان با بيان اينكه فقه تجارت به معناي دانايي و داشتن آداب كسب و كار است، تأكيد كرد: در زمانهاي گذشته مردم به قدري به تعهدات ديني خود پايبند بودند كه مصداق ضربالمثل «مو را از ماست كشيدن» در معناي مثبت بوده است.
وي اضافه كرد: در آن زمان به دليل علاقه وافر مردم به يادگيري اصول تجارت اسلامي پيش از راهاندازي كسب و كار به طور معمول يكي از علماي حوزه يا مدارس علميه بازار، افراد را دور يكديگر جمع ميكردند و اصول خريد و فروش صحيح، موارد مؤثر در حرام و حلال بودن معامله و مواردي همچون عدم گرانفروشي و غش در معامله، رياكاري و ظاهرسازي در اجناس را به آنها آموزش ميدادند.
حجتالاسلام رهبر اظهار داشت: در تاريخ داريم كه حضرت علي (ع) در بازار مسلمين حركت و هرجا تخلفي مشاهده ميكردند اين موضوع را تذكر ميدادند.
وي افزود: اين آموزشها مبتني بر روش سنتي اسلامي ماست كه در دوره معاصر با نفوذ تكنولوژي روز و تحولات اجتماعي و تغيير سبك زندگي اسلامي به غربي بسيار كمرنگ شده و آموزش مكاسب نيز به عنوان يكي از اصول سبك زندگي اسلامي نيازمند احياي دوباره است.
امام جمعه موقت اصفهان تصريح كرد: با توجه به تأكيدات رهبري درباره سبك زندگي اسلامي بايد اين كلمه را در باب اموال، خانواده، جامعه، فرهنگ و غيره در رسانهها درشت كنيم و اين امر در باب تجارت نيز اهميت ويژهاي دارد.
حجتالاسلام رهبر اضافه كرد: اين موارد با آداب فقه كه تمام موارد به شكل جزئي توضيح داده شده تفاوت دارد و بر اين اساس نيازمند توجه جديتر مسئولان دولتي براي آموزش اصول فقهي و اسلامي قانون تجارت هستيم.
نماز خواندن پشت سر كاسبهاي قديمي
با شنيدن اظهارنظر اين امام جمعه و به لحاظ اهميت موضوع براي بررسي بيشتر اين موضوع به سراغ يكي ديگر از كارشناسان ديني ميروم و موضوع را حجتالاسلام والمسلمين ميركريمي استاد حوزه و دانشگاه در ميان ميگذارم.
اين كارشناس ديني نيز با استقبال از طرح چنين موضوعاتي در رسانههاي مختلف ميگويد: واقعيت اين است كه بازاريهاي قديم عمدتاً آدمهاي باتقوايي بودند كه حتي بدون وضو كركره دكان را بالا نميزدند و در محل كار خود بدون وضو و طهارت حاضر نميشدند. وي با بيان اينكه با يك بررسي كوتاه به خوبي متوجه ميشويم كه شيوه فعاليت كسبه و بازاريهاي قديم شيوه دوستداشتني و مبتني بر معامله اسلامي بود ميافزايد: بازاريهاي قديم به گونهاي زندگي ميكردند كه آدم به راحتي و با اطمينان ميتوانست پشت سر آنها نماز بخواند.
اين استاد حوزه و دانشگاه ميافزايد: يتيمنوازي، مشتريمداري، توجه به اخلاق اسلامي در معامله كردن، سحرخيزي، توجه به كسب لقمه حلال، پرداخت خمس و زكات، پرهيز از دروغ خصوصاً قسم دروغ، حضور در نمازجماعت مسجد بازار، مشاركت در كارهاي خيريه، چشمپوشي از سود كلان و غيرمنطقي، دوري كردن از احتكار و گرانفروشي، پرهيز از كمفروشي، توجه به نيازمندان و... مهمترين خصوصيات بازاريان و كسبه قديم است.
حجتالاسلام والمسلمين ميركريمي ميگويد: كاسبان قديمي كارشان بركت داشت و بسياري از دغدغههاي بازاريهاي امروزي را نداشتند. وي اضافه ميكند: يك بازاري در گذشته امين مردم بود و ارتباط بسيار مناسبي بين او و روحاني و پيشنماز مسجد برقرار بود و هرگاه افراد نيازمند آبرودار مشكل خود را با روحاني محل در ميان ميگذاشتند روحاني از طريق كسبه مؤمن و باانصاف بدون اينكه كسي متوجه شود و خداي ناكرده ريا صورت گيرد مشكل و گرفتاري او را حل ميكرد.
وي در پايان صحبتهاي خود خاطر نشان ميكند: رفتار كردن به شيوه بازاريان قديمي و كسبه دوستداشتني قديمي كار سختي نيست و اگرچه قبول داريم وضعيت بازار با گذشته بسيار تغيير كرده اما مطمئناً اگر كاسب و بازاري در معاملاتي كه انجام ميدهد رضاي خدا و رضايت مشتري را در نظر بگيرد ميتوان اميدوار بود كه مانند سالهاي گذشته يك بازار دوستداشتني با خاطراتي شيرين داشته باشيم. بازاري كه در كنار مسجد قلب هر محله به حساب بيايد.
