نو بهار است بكوش خوش‌دل باشيم

مهارت‌هاي محو كينه و كدورت

«سالي كه گذشت اگه خطايي از من سر زد، حرفي زدم و ناراحت‌تون كردم ببخشيد»، «شريك عزيز اگه حقي از تو برگردن من بود و حلالي حرام شد به بزرگي خودت ببخش.

در سال جديد حلالم كن»، «اگه حرفي زدم كه ناراحتتون كرد اگه جمله‌اي گفتم كه دلتون شكست ببخشيد»، «دوستم كدورت‌هاي سال 93 رو ببخش، حرف‌ها و رفتارهامو زمان عصباني بودنم به بزرگي خودت فراموش كن»، «ببخشيد اگه كينه‌اي ازتون به دل گرفتم، ببخشيد اگه كينه ازم به دل گرفتيد»، «حلال كنيد اگه حقي با شما بود و من ناحقش كردم»، «همه بدخلقي‌ها و بدرفتاري‌ها مو در محيط كار ببخشيد»، «ممنون كه همه كوتاهي‌هام رو تحمل كرديد و در مقابل من شرايط‌تون رو درك نكردم»، «ببخشيد به خاطر... و خلاصه ببخشيد».

هميشه تلاش كرديم از رفتارهاي نادرست اجتماعي و صحبت‌هاي غيرانساني صحبت كنيم. يك سال خط‌كش دست گرفتيم و مدام با خودمان گفتيم «براساس آموزه‌هاي ديني، اخلاق انساني و اجتماعي چكار بايد بكنيم و چكاري را نبايد انجام دهيم». اينكه ما يك سال مدام در رفتار و كردارمان ريز مي‌شويم تا بايدها و نبايدهاي رفتاري و گفتاري را به دقت اجرا كنيم نكته بسيار مهمي است اما از آن مهم‌تر اين است كه درست پيش از شروع سال جديد هم تلاش مي‌كنيم حتي اگر خرده خطايي داشته‌ايم رفع كنيم. يكي از ويژگي‌هاي شاخص ما ايراني‌ها حلاليت طلبيدن است. وقتي پاي مسافرت يا زيارتي طولاني پيش مي‌آيد، وقتي قرار است از خانه‌اي به خانه ديگر نقل مكان كنيم و زمان تغيير شغل همه از جمله زمان‌هايي است كه ما بيش از قبل به فكر حلاليت گرفتن رفع دلخوري از اطرافيان‌مان برمي‌آييم اما يكي از مهم‌ترين زمان‌ها براي رفع كدورت‌ها پيش از شروع هر سال جديد است.

از همه جالب‌تر اينكه وقتي ما پيشقدم مي‌شويم براي حلاليت گرفتن و رفع كدورت طرف مقابلمان هم به جاي اينكه قيافه حق به جانب بگيرد با لبخند تشكر مي‌كند و «من هرچي بوده و نبوده رو كنار گذاشتم اميدوارم شما هم اين حقير رو ببخشيد» را به ما هديه مي‌دهد.

 

 

 

دگرگون از جز ء به كل

 

دكتر سودابه طاهرنيا، روانشناس باليني

حقيقتاً بهار فصل دگرگوني و تغيير است. وقتي همه محيط اطرافمان اعم از طبيعت، انسان، خانه و محل كار در حال تغيير و رو به نو شدن است خود به خود آدمي را هم در مسيري قرار مي‌دهد كه تغيير رو به نو شدن داشته باشد. خانه تكاني كردن، لباس نو خريدن و مسافرت رفتن همه بهانه‌هايي است كه ما به خيال خودمان براي نو شدن محيط اطراف و ظاهرمان انجام مي‌دهيم. مطمئناً هيچ‌وقت به اين فكر نكرده‌ايد كه لباس خريدن بيشتر وقت مي‌برد يا يك خانه تكاني؟ خانه تكاني زمان بيشتري نياز دارد يا مسافرت رفتن؟ اصلاً لباس خريدن بيشتر طول مي‌كشد يا اصلاح كردن و حمام كردن؟

دقت كرده‌ايد ما حتي در آستانه بهار به دور از هرگونه حسادت و چشم و همچشمي دست به خانه تكاني مي‌زنيم؟ آن هم نه يك خانه‌تكاني سطحي بلكه يك خانه تكاني اساسي آن هم كاملاً شخصي و منحصربه‌فرد! يك خانه تكاني از ريشه، با يك تغيير نگرش وسيع و تغييرات كاملاً پايه‌اي.

از ديوارها تا در و پنجره را تا جايي كه بتوانيم تغيير مي‌دهيم و تا آنجا كه دخلمان اجازه بدهد همه چيز را از نو مي‌خريم. همه اين تغييرات با همه هزينه‌ها و برو بيايش يك سال دوام مي‌آورد آن هم يك سالي كه تمام و كمال در خانه باشيد و چهارچشمي به همه اين خريدهايتان زل بزنيد.

يعني وقتي مي‌توانيد دل بكنيد كه 365 روز سال آينده را كامل كنار اسباب و اثاثيه‌تان باشيد. اما مي‌توانيد؟ چه كسي مي‌تواند ادعا كند در ازاي هزينه‌اي كه براي تغيير محيط اطرافش كرده به همان اندازه هم از خريد وسايل و ديدن آنها لذت برده است؟

در آستانه روزهاي خانه تكاني پيشنهاد مي‌كنم بيشتر از آنكه به اطرافتان بها بدهيد كمي هم به درونتان فكر كنيد. به جاي آنكه همه اثاث‌هاي خانه را دور و برتان رديف كنيد و به اين فكر كنيد كه كدام شان هنوز قابل استفاده هستند، كداميك را بايد تميز كنيد و كدام را بايد روانه سطل زباله كنيد بهتر است اتفاق‌ها و برخوردهاي سالي كه گذشت را از درونتان بيرون بكشيد و جلوي چشمتان رديف كنيد.

عميق فكر كنيد. از همان لحظه تحويل سال قبل ريز و درشت همه اتفاق‌هاي خوب و بدي را كه در ذهنتان ماندگار شده بيرون بكشيد و مرور كنيد. برگرديد، فيدبك بزنيد به همه سكانس‌هاي سال گذشته. كمبودهاي عاطفي و نابساماني‌هاي روحي، بغض‌ها و كينه‌ها، خوشي‌ها و ناخوشي‌ها، لبخندها و گريه‌ها، تشكرها و نفرين‌ها، دعاها و لعنت‌هايي كه خطاب به شما بود يا شما به هر نحوي در آنها سهيم بوديد را مرور كنيد. حتي اگر لازم است يادداشت كنيد همه جزئيات اتفاقات را، كساني كه بودند و منصفانه سهم خودتان را در خوب و بد پيش رفتن آنها بررسي كنيد.

به اين فكر كنيم كه وقتي تصميم به خانه تكاني مي‌گيريم تنها به اين دليل است كه مي‌بينيم بخشي از خانه مثل ديوارها، شيشه‌ها و پرده‌ها كثيف شده است، آلودگي‌هايي كه مانع از ورود نورخورشيد به خانه مي‌شود و دلگير كننده است؛پس چرا لحظه‌اي به اين فكر نمي‌كنيم چطور ما به فكر آلودگي اشيا و تميزي آنها هستيم اما فراموش كرده‌ايم كه در مدت يك سال چه آلودگي هايي ضميرمان را آلوده كرده، ذهنمان را خسته و روحمان را بيمار كرده است؟ آلودگي‌هايي كه تنها نتيجه ماندگاري‌شان بدبيني، بدخلقي و اعتماد به نفس پايين براي خودمان و آزرده خاطري براي اطرافيانمان است. همانطور كه خانه مسكوني نياز به تميزي و نو نوار شدن دارد خانه‌ دل هم بايد به دور از هر نوع آلودگي آرام، ساده، صميمي، خالي از هر بغض‌ و كينه‌، سرشار از محبت‌ و دوست‌داشتن‌ باشد. همانطور كه خانه مسكوني بايد شاد و تميز و نو باشد خانه دل هم بايد صاف و صيقلي، گرم و مهربان باشد. خانه دل ما خانه‌اي است كه برخلاف خانه مسكوني‌مان هميشه و همه جا، در محيط كار، روابط دوستانه و خانوادگي‌مان همراه‌مان است و فضاي آن روي رفتارمان تأثيرمي‌گذارد پس لازم است در اين خانه زيباترين و با نشاط‌ترين جلوه‌هاي بصري و معنوي را جايگزين كنيم. پس در اين بهار دل‌انگيز، هيچ‌كجا براي خانه‌تكاني، مناسب‌تر و واجب‌تر از دل نيست.

 

 

غبارروبي دل، قدم به قدم

 

 

دكتر محسن روزبهاني، روانشناس

به تصور خودمان همه پس انداز يك‌سالمان را صرف مي‌كنيم تا خانه نو را نوار كنيم، لباس براي اهالي خانه بخريم تا ظاهرمان تغيير كند در نهايت هم تصميم مي‌گيريم يك مسافرت با كلي هزينه برنامه‌ريزي كنيم تا به تصور خودمان درونمان را هم تغيير دهيم اما چقدر اين راهكارها مفيد است؟ نمي‌دانم اگر شما از آن دسته افرادي هستيد كه محيط اطراف و ظاهرتان روي خلقيات‌تان تأثير مي‌گذارد قطعاً با اين روش‌ها تغييرات زيادي در روحيه و خلقيات‌تان احساس مي‌كنيد اما اگر از گروهي باشيد كه تأثيرگذار نباشد چه؟ اصلا برفرض كه با چنين تغييراتي روحيه جديدي گرفتيد تا چند وقت اين روحيه و انرژي خوب ماندگار است و دوام مي‌آورد؟ قطعاً اين نوع روحيه‌ها كوتاه‌مدت و گذراست پس بايد به فكر يك راه مهم براي ايجاد يك روحيه خوب ماندگار باشيم كه تا سال بعد حال و روز خوبمان را حفظ كند. يادتان باشد خانه‌اي زيبا و دوست‌داشتني ا‌ست كه تميزي و آراستگي در آن موج بزند در مقابل كسي به دل مي‌نشيند كه خانه دلش مملو از پاكي، مهرباني و خالي از تمامي بدي‌ها باشد.

اگر شما هم پايه خانه تكاني دلتان هستيد مي‌توانيد در چند قدم با ساده‌ترين روش‌هاي ممكن دست به كار يك تغيير بزرگ دروني شويد. پيشنهاد اول من به شما اين است كه خوب دلتان را زير و رو كنيد، هرچه از بدي دم دست‌تان مي‌رسد بكشيد بيرون. عمق وجودتان و همه زواياي پيدا و پنهان دلتان را وارسي كنيد و هر چه كه بوي كينه، ناراحتي، دعوا و غم از آن به مشام مي‌رسد را بكشيد بيرون تا تكليفمان با حجم همه بدي‌هاي دروني‌مان روشن شود. اصلاً مهم نيست كه اين بدي‌ها مربوط به يك سال گذشته است يا قديمي‌تر مهم اين است كه كشفش كنيد و بيرون بياوريدش. وقتش رسيده كه باور كنيم نگه داشتن بغض‌ها، حسدها، كينه‌ها و ناملايمات در وجودمان بخش مهمي از انرژي و خلقيات مثبت ما را منفي مي‌كند و تحليل‌مان مي‌دهد. علاوه بر اين فكر كردن به اتفاق‌هاي بد وقت زيادي از ما را به خود اختصاص مي‌دهد. پس بايد گوشه‌گوشه‌ دلمان را وارسي كنيم. سر بزنيد و پليدي‌ها را هر كجايي كه خود را پنهان نموده‌اند پيدا كنيد و آنها را با معجوني از عشق، مهرباني، لبخند و بخشش تلفيق كنيد و باقيمانده‌ها را از دل بيرون كنيد. اين خانه‌تكاني آنطور كه فكر مي‌كنيد هم سخت نيست اما بايد در عين ظرافت و دقت و با‌ سرعت تمام انجام شود. به خودتان قول بدهيد كه از امسال، ديگر دلتان جايي براي نگه‌داشتن بدي‌ها و كينه‌ها ندارد.

اگر در بين همه بد‌دلي‌ها سراغتان به كينه و نفرت‌هاي قديمي افتاد بهتر است با يك روش جدي‌تر برخورد كنيد چون حتماً شما هم متوجه شده‌ايد كه قدرت ماندگاري كينه‌ها و نفرت‌ها بسيار بيشتر از بدي‌ها و ناراحتي‌هاي سطحي است پس قطعاً براي نابودي آنها به انرژي و قدرت بيشتري نياز داريم. اين بار هم مثل هميشه آموزه‌هاي ديني مي‌تواند در باز كردن اين گره‌هاي بددلي كمك كند.

معتقدها كمتر ناراحت مي‌شوند، كمتر ناراحت مي‌كنند و اصلاً كينه به دل نمي‌گيرند. يكي از بارزترين ويژگي‌هاي افراد معتقد و با ايمان اين است كه به چنان درجه‌اي از روح ايمان و خداباوري رسيده‌اند كه مشكلات رفتاري و گفتاري سايرين را به دل نمي‌گيرند چون رضاي خدا را بالاتر از رضاي خودشان مي‌دانند. يكي از مهم‌ترين نكاتي كه در دين اسلام بر آن تأكيد شده است چگونگي تعامل با افراد است اينكه چطور با ساير مردم ارتباط برقرار و چطور رفتار كنيم كه هيچ كينه و نفرتي از آنها به دل نگيريم. دقيقاً به همين دليل است كه در آيات و روايات مختلف بارها عنوان شده است كه مؤمنان افراد باگذشتي هستند كه به دل نگرفتن كينه و نفرت شهره هستند. يكي از كارآمدترين روش‌هاي كم كردن بدي ديگران در ذهنتان اين است كه در مقابل، خوبي‌هايشان را بزرگ و بدي‌هاي خودتان را در حق همان فرد مرور كنيد. با اين روش نه تنها از بزرگي گناه او در ذهنتان مي‌كاهيد بلكه با مرور خوبي‌هايش به خودتان و دلتان لطف مي‌كنيد و جاي همه بدي‌هايي كه در حقتان كرده است را با خوبي پر مي‌كنيد.

 

 

‌ مؤمن واقعي باشيم

 

 

حجت‌الاسلام والمسلمين محمدصديقي

كارشناس حوزه و مدرس اخلاق

در آيات قرآن آمده است: «يكي از ويژگي‌هايي كه براي افراد حسود در زندگي بيان شده است اين است كه آنها بر اعصاب خود مديريت ندارند و در مواقع مختلف زود خشمگين مي‌شوند. همچنين افرادي كه حسادت در زندگي آنها موج مي‌زند خيلي سريع از دست ديگران ناراحت مي‌شوند و از آنها كينه به دل مي‌گيرند و به آساني كينه و نفرت از دل آنها بيرون نمي‌رود».

«وَ الَّذينَ جادوا بَعْدِهِمْ يقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَ لِإِخْوانِنَا الَّذينَ سَبَقُونا بِالْإيمانِ وَ لا تَجْعَلْ في‏ قُلُوبِنا غِلاًّ لِلَّذينَ آمَنُوا رَبَّنا إِنَّكَ رَو‌فٌ رَحيم: و نيز كسانى كه بعد از آنان مهاجران و انصار آمده‏اند مى‏گويند: «پروردگارا، بر ما و بر آن برادرانمان كه در ايمان آوردن بر ما پيشى گرفتند ببخشاى و در دل‌هايمان نسبت به كسانى كه ايمان آورده‏اند هيچ گونه كينه‏اى مگذار. پروردگارا، راستى كه تو رئوف و مهربانى.» (سوره الحشر آيه 10).

پس اگر مي‌خواهيد در سال جديد از زمره كساني باشيد كه كينه و نفرت در وجودتان جاي نگيرد و از طرف ديگر بدي‌هاي قبل را هم به مرور زمان فراموش كنيد بهتر است يك مؤمن شيعه واقعي باشيد.

در روايات ائمه معصومين مثلاً روايتي از امام حسين (ع) آمده است كه يكي از مهم‌ترين ويژگي‌هاي شيعيان دوري از هرگونه كينه و نفرت است. حضرت در اين باره مي‌فرمايند: إنَّ شيعَتَنا مَن سَلِمَت قُلوبُهُم مِن كُلِّ غِشٍّ وَغِلٍّ وَدَغَلٍ؛ بى گمان شيعيان ما دل هايشان از هر خيانت، كينه و فريبكارى پاك است. (بحارالانوار، جلد 68، صفحه 156).

حسادت را براي هميشه از زندگي خود حذف كنيد

يكي از ويژگي‌هايي كه براي افراد حسود در زندگي بيان شده است اين است كه بر اعصاب خود مديريت ندارند و در مواقع مختلف زود خشمگين مي‌شوند. همچنين افرادي كه حسادت در زندگي آنها موج مي‌زند از طرفي خيلي سريع از دست ديگران ناراحت مي‌شوند و از آنها كينه به دل مي‌گيرند و به آساني كينه و نفرت از دل آنها بيرون نمي‌رود.

معمولاً حسودها بيشتر از رفتار ديگران ناراحت مي‌شوند و بيشتر كينه به دل دارند. اگر حقيقتاً طالب از بين بردن كينه و نفرت وجودتان هستيد بهتر است دور حسادت را قلم قرمز بكشيد و حسادت به ديگران را براي هميشه از زندگي خود حذف كنيد. اميرمؤمنان در توصيف ويژگي‌هاي افراد حسود مي‌فرمايند: اَلحَسودُ سَريعُ الوَثبَةِ، بَطى ءُ العَطفَةِ؛ حسود زود خشمگين مى شود و دير كينه از دلش مى رود. خلاصه كلام آنكه كينه و نفرت قبل از آنكه ديگران را مورد اذيت و آزار قرار دهد، آرامش و آسايش ما را سلب مي‌كند، پس براي آرامش و آسايش زندگي خودتان هم كه شده ديگران را ببخشيد و كينه‌ها را براي هميشه از قلب خود بيرون كنيد.

در دين اسلام آمده است كساني كه مدام ديگران را به خاطر رفتار، گفتار و كردارشان سرزنش مي‌كنند از جمله كساني هستند كه بسيار زود مي‌رنجند و اين رنجش را در وجودشان به كينه تبديل مي‌كنند.

يكي از مواردي كه در ارتباطات اجتماعي بسيار تأثيرگذار است و زمينه‌ساز تغيير رفتار ما نسبت به سايرين است كينه‌توزي و نفرتي است كه از سرزنش ديگران در وجودمان ايجاد مي‌شود. اميرمومنان علي (ع) در اين باره مي‌فرمايند:اِحتَمِل أَخاكَ عَلى ما فيهِ وَلاتُكثِرِ العِتابَ، فَإِنَّهُ يورِثُ الضَّغينَةَ؛ برادرت را با همان وضعى كه دارد تحمل كن و زياد سرزنش نكن، زيرا اين كار كينه مى آورد.

يكي از روش‌هايي كه در اسلام براي رفع كينه و كدورت بسيار برآن تأكيد مي‌شود ديدار و هديه دادن است. وقتي شما با همه بدي‌هاي يك شخص به ديدنش مي‌رويد و به او هديه مي‌دهيد در واقع داريد او را براي ادامه هر رفتار بد ديگري خلع سلاح مي‌كنيد چون او از ديدار و هديه شما اين برداشت را مي‌كند كه شما برايش اهميت قائل شده‌ايد و او اجازه ندارد جواب توجه را با بي‌ادبي بدهد.

رسول خدا (ص) درباره به كار گرفتن ترفند هديه دادن براي رفع بدي‌ها و كينه‌ها مي‌فرمايند: تَهادَوا فَإِنَّها تَذهَبُ بِالضَّغائِنِ؛ به يكديگر هديه بدهيد، زيرا كينه‌ها را از بين مى‌برد.

زبان يكي از مهم‌ترين اندام‌هايي است كه هم مي‌تواند در زمان ناراحتي آتش بيار معركه باشد هم مي‌تواند نقش يك قالب يخ را براي خنك كردن شرايط ايجاد كند. زماني كه از كسي دلخوري داريد براي جلوگيري از ايجاد سوءتفاهم‌ها و سد كردن راه ايجاد بدي‌هاي بعدي بهتر است زبان باز كنيد و ناراحتي تان را با شخص سوم در ميان بگذاريد.

بسياري از كينه‌ها و نفرت‌ها تنها به اين دليل ايجاد مي‌شود و در دل مي‌ماند و كهنه مي‌شود كه ما تلاش نمي‌كنيم ناراحتي‌هايمان را نسبت به رفتار ديگري بروز دهيم در نتيجه آن را براي هميشه در دل نگه مي‌داريم در حالي كه تصور كنيد اگر ما ابراز ناراحتي كنيم ممكن است بلافاصله طرف مقابل با يك جواب قانع‌كننده يك مسئله مهم و ناراحتي بزرگ را حل و فصل كند اما تا زماني كه ما ناراحتي‌مان را بيان نكنيم نبايد انتظار داشته باشيم كه طرف مقابل متوجه دلخوري‌مان شود چه برسد به اينكه بخواهد جبران هم كند.

با يك صحبت نكردن ساده رفته‌رفته يك بدي و ناراحتي كوچك در دلمان مي‌ماند، در ضميرناخودآگاه‌مان ريشه مي‌كند و روي هر رفتار و حرفمان تأثير مي‌گذارد، در نهايت هم يك دلخوري كوچك به يك كينه عميق تبديل مي‌شود. امام هادي (ع) مي‌فرمايند: اَلعِتابُ مِفتاحُ الثِّقالِ وَالعِتابُ خَيرٌ مِنَ الحِقدِ؛ گلايه كردن كليد سرسنگينى و بهتر از كينه است.

 

 

دليل كينه را بشناسيد

 

 

دكتر فرحناز مسجدي، روانشناس سلامت

 

اگر منصف باشيم مي‌توانيم اعتراف كنيم كه همه ما آدم‌ها در طول زندگي حداقل يك بار هم كه شده حس نفرت را تجربه كرده‌ايم. نفرت از دوست، همكار، خانواده، فاميل و... اما سؤال اينجاست كه در بين همه دلمشغولي‌ها و نگراني‌هاي روزمره ما چه مي‌شود كه يكدفعه يك ناراحتي جزئي به يك كينه عميق تبديل مي‌شود؟ در حقيقت نفرت يكي از انواع هيجانات است كه از همان ابتداي تولد همراه همه ماست و دقيقاً به همين دليل است كه روانشناسان كينه و نفرت را يك امر فطري مي‌دانند. پس اگر فطري‌ بودن حس نفرت و انزجار را قبول داريم بايد بپذيريم كه اين حس بيهوده در وجود ما نهاده نشده و قرار است كاري براي ما انجام دهد.

حد و مرزي كه باعث خطرناك شدن اين حس فطري مي‌شود آنجايي است كه سر و كله اين حس فطري در تعاملات اجتماعي ما پيدا شود. نفرت وقتي خطرناك مي‌شود كه عاملي منزجر كننده باشد و بخواهد اين حس انزجار را درون ما نهادينه كند. در علم روانشناسي تأكيد مي‌شود همه افراد در مرحله اول بايد هيجاناتشان را بشناسند و اين آگاهي هيجاني را نسبت به اطرافيانشان نيز كسب كنند؛ يعني اول بدانند كه خودشان چه هيجاناتي دارند و دوم اينكه بدانند اين هيجانات در افراد ديگر نيز وجود دارد. روانشناسان معتقدند هر انساني پس از طي اين دو مرحله مي‌تواند اين توانايي را كسب كند كه وقتي با نفرت ديگران روبه‌رو مي‌شود نسبت به فردي كه عامل ايجاد اين احساس است چه عكس‌العملي را نشان دهد. ما انسان‌ها بايد بپذيريم كه همه كساني كه به صورت افراطي از همه چيز و همه كس نفرت دارند از رشد عقلي و اجتماعي بسيار كمتري برخوردارند.

روانشناسي امروزي تأكيد دارد هيجانات از جمله هيجان نفرت، زماني در وجود آدم‌ها شدت مي‌گيرد و به حسي دائمي تبديل مي‌شود كه افراد خيلي با آن درگير مي‌شوند حتي در اوقاتي كه افراد نمي‌خواهند اين حس آزاردهنده در وجودشان باشد.

در چنين مواقعي بيشتر افراد به جاي اينكه اين حس ناخوشايند را از خود دور كنند، مي‌كوشند تا آن فرد، شيء يا شرايط آزاردهنده را از خود دور كنند. اگرچه اين عكس‌العمل طبيعي است چون ما از ابتداي زندگي ياد مي‌گيريم از چيزهايي كه در ما ايجاد انزجار مي‌كنند دوري كنيم، اما اگر ما آگاهي هيجاني داشته باشيم نيازي نيست به صورت دائمي براي دوركردن اين حس از وجودمان دست به جدالي دروني بزنيم.

آدم‌ها نفرت را در رفتارهايشان بروز مي‌دهند، چون زماني كه اين حس در درونمان به وجود آمده به جاي اينكه آن را ريشه‌يابي و تجزيه و تحليل كنيم، كوشيده‌ايم تا آن را از خودمان دور كنيم در حالي كه اين حس مرموزانه و موذيانه جايش را در وجود ما باز مي‌كند. من مراجعاني دارم كه از حس نفرتشان نسبت به برخي افراد يا موضوعات حكايت مي‌كنند و من در جواب آنها مي‌گويم بخش عمده‌اي از حس ناخوشايندي كه شما در وجودتان داريد، ناشي از تلاشي است كه براي از بين‌ بردن اين حس در درونتان انجام مي‌دهيد؛ پس يك مقدار از اين حس فاصله بگيريد و به عنوان يك ناظر بيروني به حس نفرت خودتان نگاه كنيد تا بدانيد اين حس چيست؟ از كجا آمده و از چه زماني شروع شده؟ يا با چه افرادي نشست و برخاست داشتي كه اين حس را در شما شكل داده‌اند.