در اين ميان به طور حتم وظيفه هر مسلماني است كه در صورت امكان و داشتن تواناييهاي لازم مشكل برادر مسلمان خود را رفع نمايد.
اگرچه قرض كردن في نفسه مذموم است و در درجه اول كار پسنديدهاي به حساب نميآيد و انسان مسلمان تا جايي كه ناچار نشده نبايد به قرض گرفتن روي آورد اما در عين حال وقتي يك فرد براي رفع نيازهاي خود و از آنجايي كه كه ممكن است آبروي وي در خطر باشد براي دريافت قرضالحسنه به برادر ديني خود مراجعه ميكند اين وظيفه هر مسلماني است كه در صورت داشتن توانايي لازم به او كمك كرده و مشكلش را برطرف نمايد.
در دين مبين اسلام و خصوصاً مذهب تشيع در اين خصوص سفارشهاي بسيار زيادي شده و با نگاهي به آيات و روايات و نيز سبك رفتاري معصومين (ع) و بزرگان دين به خوبي ميتوان به اهميت اين موضوع پي برد.
مطمئناً يكي از مهمترين دلايل تأكيدات اسلام در خصوص اشاعه فرهنگ قرضالحسنه جلوگيري از ترويج نزولخواري يا فعاليتهاي شبه نزول در جامعه است و چنانچه اين فرهنگ در جامعه كمرنگ شود افراد سودجو مجال بيشتري براي سوءاستفاده پيدا ميكنند.
اگر فردي كه براي رفع نيازهاي خود به مقداري پول نيازمند است نتواند اين پول را از بانكها، مؤسسات يا افراد به صورت قرضالحسنه دريافت نمايد خواسته يا ناخواسته براي حفظ آبروي خود و براي اينكه از اين مشكل نجات پيدا كند به سراغ افراد نزولخوار در جامعه ميرود و مشكل خود را از اين طريق رفع ميكند حال اينكه اين افراد بايد بدانند مراجعه به افراد نزولخوار و طمعكار از چاله به چاه افتادن است.
بنابر اين بر اساس آنچه در قرآن كريم و در احاديث و روايات مختلف نقل شده است رفع احتياجات مادي افراد جامعه اسلامي خصوصاً آشنايان و خويشاوندان وظيفه هر مسلماني است.
قرضالحسنه چيست؟
طبق تعريف، قرضالحسنه عقدي است كه به موجب آن يكي از طرفين (قرض دهنده) مقدار معيني از مال خود را به طرف ديگر (قرض گيرنده) تمليك ميكند كه قرضگيرنده مثل يا در صورت نبود امكان قيمت آن را به قرض دهنده رد ميكند. قرضالحسنه در لغت به معناى اعطاى بخشى از مال است، به صورتى كه قرض دهنده آن را باز پس گيرد و در اصطلاح فقه، تمليك مال به ديگرى با ضمانت است به اينكه بر عهده او بازگرداندن مال باشد، اعمّ از اينكه عين يا مثل يا قيمت آن باشد. در قرآن كريم «قرضاً حسناً» كه از آن تعبير به قرضالحسنه مىشود به معناى انفاق است و به نظر برخى ديگر به معناى قرض دادن به انسانهاى محتاج به صورت حقيقى است كه اصطلاح فقهى به همين معنا است.
قرضالحسنه باارزشتر از صدقه
در حقيقت فردي كه به برادر ديني خود كمك ميكند و دل از مال و پول خود ميكند و پولي را كه در اختيار دارد به صورت قرضالحسنه به همنوع و مسلمان ديگري كمك ميكند اين فرد داراي روح بزرگي است و كار او نزد خداوند متعال ارزش بيشتري دارد. بد نيست بدانيد بر اساس روايات اسلامي و آنچه در قرآن كريم اشاره شده است ثواب و ارزش قرضالحسنه از صدقه بيشتر است و بر اساس آنچه در روايات اسلامي آمده است ثواب و حسنهاي كه براي قرضالحسنه مينويسند بيشتر از ثواب و حسنهاي است كه براي صدقه ذكر ميشود. حجت الاسلام و المسلمين مير كريمي استاد حوزه و دانشگاه در اين باره ميگويد: قرضالحسنه آن هم قرضالحسنهاي كه با نيت خالص و بدون منت انجام شود يكي از بهترين كارهايي است كه نزد خداوند متعال ارزش فراواني دارد و وقتي فردي پولي را به كسي قرض ميدهد در حقيقت كار بسيار بزرگي را انجام داده و خير و بركات بسيار زيادي در زندگي او به وجود ميآيد.
وي با بيان اينكه بايد فرهنگ قرضالحسنه و سنت نيكوي قرض دادن در جامعه نهادينه شود و گسترش يابد ميافزايد: اگر بتوانيم فرهنگ و سنت زيباي قرضالحسنه را در جامعه نهادينه كنيم كار بزرگ و خارقالعادهاي انجام دادهايم.
وي به آيات مختلف در قرآن كريم و روايات گوناگون اسلامي اشاره ميكند و ميگويد: در دين مبين اسلام به اين موضوع توجه ويژهاي شده و در اين خصوص روايات بسيار زيادي از رفتار عملي معصومين (ع) ذكر شده و در اين روايات آنچه اهميت دارد تلاش و جديت ائمه اطهار(ع)، براي رفع نيازهاي شخص گرفتار و مقروض است. وي ميافزايد: معروفترين آيه قرآن كريم در خصوص سنت نيكوي قرضالحسنه آيه 245 سوره مباركه بقره است كه در اين آيه شريفه خداوند ميفرمايد: «مَن ذَا الَّذِى يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافاً كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَ يَبْصُطُ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ» - «كيست كه به خداوند وام دهد، وامى نيكو تا خداوند آن را براى او چندين برابر بيفزايد و خداوند (روزى بندگان را) محدود و گسترده مىسازد، و به سوى او بازگردانده مىشويد. »
حجت الاسلام و المسلمين مير كريمي ميگويد: آنچه در اين آيه قرآن كريم اهميت دارد اين است كه خداوند قرض دهنده را به اين شكل تشويق ميكند كه اگر به فرد نيازمندي قرض دهي در حقيقت اين وام را به خداوند دادهاي آن هم وامي نيكو. يعني اگر كسي به برادر ديني خود قرض بدهد طرف حسابش خداوند متعال است و به طور قطع و يقين كسي كه طرف حسابش خداوند باشد و با خدا بده بستان داشته باشد هيچ گاه ضرر نخواهد كرد.
اين استاد حوزه و دانشگاه در ادامه ميگويد: در حديث شريفي از پيامبر اكرم (ص) داريم كه ايشان فرمودند: «مَنِ احتاجَ اليه اخوهُ المُسلِم في قرضٍ و هُوَ يَقدِرُ عليه فلَمْ يفعَل حرّم الله عليه ريحَ الجنةِ.» - «كسي كه برادر مسلمانش به او براي قرض احتياج داشته باشد و او با وجود اينكه قادر به پرداخت اين قرض است، از دادن آن امتناع كند، خداوند بوي بهشت را بر او حرام خواهد كرد.»
وي ميگويد: بنابر اين بر همه ما لازم و واجب است كه در صورت داشتن تواناييهاي لازم به برادر ديني خود كه به هر دليلي گرفتار شده كمك كنيم.
وي اضافه ميكند: پسانداز و به فكر آينده بودن بسيار هم خوب است اما راه انداختن كار برادر ديني و رفع مشكل او ارزشش بيشتر از پسانداز كردن و برنامهريزي براي آينده است چراكه خداوند به اين وام و قرضالحسنه خير و بركت فراواني ميدهد.
جاي خالي قرضالحسنه در بانكها
اين استاد حوزه و دانشگاه در بخش ديگري از صحبتهاي خود به انتقاد از بانكها و مؤسسات مالي و اعتباري ميپردازد و ميگويد: متأسفانه سنت نيكوي قرضالحسنه در برخي از بانكها و مؤسسات مالي و اعتباري جايي ندارد و بانكها و مؤسسات به ندرت قرضالحسنه پرداخت ميكنند.
وي ميافزايد: ضمن اينكه گاهي اوقات شرايط دريافت وام به حدي سخت است كه فرد بعد از مدتها پيگيري براي دريافت وام از خير آن ميگذرد. با يك بررسي اندك به راحتي ميتوان انتقادات و صحبتهاي اين استاد حوزه و دانشگاه را تصديق كرد. چراكه واقعاً امروزه كارمزد وام برخي از صندوقها به حدي بالاست كه افراد با استرس و اضطراب و فقط در شرايط بحراني براي دريافت وام از اينگونه صندوقها اقدام ميكنند. علاوه بر اين فرد بايد براي مدتي سپردهگذاري كند. دريافت وام با كارمزد و سود 26 درصد واقعاً فشار زيادي بر روي وام گيرنده ميآورد و فرد تنها در صورت نياز شديد و براي رفع احتياجات ضروري يا براي حفظ آبروي خود به دريافت چنين وامهايي روي ميآورد.
وامهايي با سود بالا و شرايط سخت كه سنت حسنه قرضالحسنه را شديداً تحت تأثير قرار داده و به حاشيه ميبرند. بد نيست بدانيد برخي از مؤسسات مالي و اعتباري به نام شريف ائمه اطهار (ع)، مزين شدهاند و انتظار ميرود اين صندوقها و مؤسسات كه گاه روي تابلو يا شيشههاي مؤسسه كلمه زيباي قرضالحسنه را نصب كردهاند به جاي پرداخت وامهايي با سود بالا و شرايط بسيار سخت و سنگين به فكر احياي سنت نيكوي قرضالحسنه باشند.
نور اميد صندوقهاي خانوادگي و مساجد
شايد در اين ميان صندوقهاي قرضالحسنه محلي و خانوادگي بتواند يكي از بهترين راهكارهاي حل مشكلات و بهترين راه دريافت وام باشد.
اينگونه صندوقها كه گاه در بين افراد فاميل، مسجد محله، همكاران يك اداره و... تشكيل ميشود، با پرداخت وام بدون سود (قرضالحسنه واقعي) و بلندمدت ميتواند در رفع احتياجات فرد نقش مؤثري داشته باشد. قطعاً اينگونه صندوقها نقش بسيار مهمي در تقويت اصل قرضالحسنه و روابط خانوادگي، حل مشكلات افراد، ايجاد حس تعاون و... در سطح جامعه دارد. كاركردهايي كه حتي بانكها نتوانستهاند يا نخواستهاند در قالب قرضالحسنه آن را زنده كنند.
براي اينكه با نحوه فعاليت اينگونه صندوقها بيشتر آشنا شويم به سراغ چند تن از مسئولان اين صندوقها ميرويم و نظرات آنها را جويا ميشويم.
مسئول يك صندوق قرضالحسنه خانوادگي ميگويد: شيوه پرداخت وام در اين صندوق به اين صورت است كه حدود ٥٠نفر از اعضاي فاميل، عضو اين صندوق هستند و ماهانه 100هزار تومان در اين صندوق سپردهگذاري ميكنند كه هر ماه مبلغ 5 ميليون تومان از محل سپردهگذاري اعضا جمع و به قيد قرعه به يكي از اعضا پرداخت ميشود. وي در ادامه ميگويد: اينگونه وامها بدون بهره است و هيچگونه سودي بابت آن دريافت نميشود و فرد وام گيرنده ماهانه 100هزار تومان به عنوان اقساط وام پرداخت ميكند.
مديرعامل صندوق قرضالحسنه يكي از مساجد نيز ميگويد: صندوق به صورت هيئت امنايي اداره ميشود و با سرمايه اوليه هيئت امنا تشكيل شده است و با سپردهگذاري افراد خدمات دهي ميكند. وي ميگويد: نحوه خدماتدهي صندوق به دوگونه است. يك روش اينكه اگر فردي نياز به وام ضروري داشته باشد ميتواند تا سقف يك ميليون تومان با كارمزد ٣درصد وام دريافت كند. در روش دوم نيز پرداخت تسهيلات در ازاي سپردهگذاري اعضاي صندوق است و هر فردي هر مقدار سپردهگذاري داشته باشد پس از حداقل سه ماه از زمان سپردهگذاري ميتواند علاوه بر سپرده خود يك برابر آن مبلغ وام با كارمزد ٣ تا ٥/٣ درصد دريافت كند.
مسئول يكي ديگر از صندوقهاي قرضالحسنه خانوادگي اظهار ميدارد: با همكاري چند نفر از افراد فاميل كه از وضعيت مالي مناسبتري برخوردار هستند اين صندوق را با سرمايه 50 ميليون تومان تشكيل داديم و چنانچه فردي از اعضاي فاميل نياز به پول داشته باشد تا سقف يك تا 3 ميليون تومان بدون هيچ گونه سود به وي قرضالحسنه پرداخت ميشود و فرد موظف به بازگرداندن اين مبلغ طي يك سال است. وي ميافزايد: البته از آنجايي كه سرمايه اوليه صندوق اندك است در طول سال متأسفانه به تعداد كمي از افراد فاميل ميتوانيم وام پرداخت كنيم.
يك دريغ و افسوس
در هرحال با بررسي آنچه در خصوص نحوه فعاليت صندوقهاي قرضالحسنه خانوادگي يا صندوقهاي قرضالحسنه مساجد به آن دست مييابيم به نظر ميرسد اين صندوقها الگوي كامل قرضالحسنه اسلامي هستند زيرا سودي دريافت نميكنند و شرايط دريافت وام از اين صندوقها بسيار ساده است. اما بازهم جاي يك افسوس و دريغ در اينجا به چشم ميآيد. اي كاش اين استعداد و ظرفيت وجود داشت كه اينگونه صندوقها در سطح كلان جامعه گسترش پيدا ميكردند چراكه خيلي از آنها با سرمايه اوليه اندكي راهاندازي ميشوند و تا سقف كمي ميتوانند وام قرضالحسنه پرداخت كنند.
