همانطور كه پايبندي و اداي كامل نماز، روزه، زكات، جهاد، حج و انجام ساير واجبات ديني در اسلام بسيار توصيه شده است ويژگيهاي بارز رفتاري و خلقي هم جزو مباحثي است كه علاوه بر اينكه در توصيههاي بزرگان ديني ما بسيار عنوان شده است در رفتارها و معاشرتهاي اجتماعي پيامبر و امامان معصوم نيز بسيار ديده ميشود.
حسن خلق محبوبترين و ارزشمندترين عمل نزد خدا پس از واجبات الهي است و اين موضوع تا جايي در دين اسلام از اهميت ويژهاي برخوردار است كه يكي از ويژگيهاي ظاهري مؤمن سيرت خوش و لبخند روي لب عنوان شده است. خوشخويي براساس روايات نه تنها باعث افزايش انرژي و نشاط فردي ميشود بلكه باعث رشد نشاط اجتماعي، فزوني روزي و محبوبيت ميشود.
حسن خلق و خوشرويي مؤمنان در دين اسلام از اهميت بسيار زيادي برخوردار است و ما از سوي پيامبر(ص) و ائمه معصومين(ع) مكرراً به رعايت اين نكته اخلاقي توصيه شدهايم. حسن خلق در فرهنگ اسلامي نعمتي برگرفته از رحمت الهي عنوان شده و خداوند پيامبر(ص) را نمونه و الگوي برتر حسن خلق معرفي كرده و ميفرمايد: به سبب لطف و رحمت خداوند بود كه با آنها نرمخويي و مهرباني كردي اگر درشتخوي و سختدل بودي قطعاً از اطراف تو پراكنده ميشدند(سوره قلم آيه 4). فراموش نكنيم كه حسن خلق، مهرباني و عطوفت نفساني و باطني با خوشروييهاي ظاهري و لبخندهاي ظاهرسازانه كاملاً مغاير است.
خوش خلقي در گروه دو معرفت
نكته مهم در زمينه خوشاخلاقي اين است كه حتي براي اخلاق نيك مؤمن هم معرفت لازم است كه در زمينه خوشاخلاقي «تشخيص نيك از بد» و «تشخيص اهم از مهم و خوبتر از خوب» دو معرفت اصولي در اين زمينه هستند.
در توضيح معرفت اول و تشخيص نيك از بد بايد بگويم كه آموختن اين معرفت اصلاً سخت نيست زيرا قدرت تشخيص اين معرفت جزو نعمتهاي ذاتي هر انساني است كه از سوي خداوند به او اعطا شده است. سند واضح اين مدعا آيات 14 و 15 سوره قيامت است كه خداوند فرموده:«سوگند به جان آدمي و آن كس كه آن را هماهنگ آفريده، سپس تقوا و فجور را به وي الهام كرده است. از اين رو آدميان بر كردار خويش از اين منظر آگاهند، اگرچه در ظاهر براي خود بهانههايي ميتراشند». تشخيص دادن اهم نسبت به مهم و اولويت سنجي خوبتر از خوب جزو معرفتهاي اصلي شناخت و عمل به خوشخلقي است. شرايط متفاوت زندگي آدمي اقتضا ميكند آدمي طوري معرفت كسب كند كه بتواند در يك شرايط ناگهاني و لحظات حساس قدرت تشخيص و تفكيك بين خوب و خوبتر يا بد و بدتر را كسب كند. معرفت دوم از جمله معارفي است كه بايد بتواند فارغ از هر نوع احساس و ترحم عمل كند و قدرت ترجيح و انتخاب يك طرف را نسبت به ديگري داشته باشد؛ بلكه بايد براساس معرفت دوم انسان با نيروي عقل از درون و قدرت منطق و دليل بتواند تصميم بگيرد.
مؤمن خوشاخلاق بايد در شناخت و كسب معرفت دوم آنچنان تبحر داشته باشد كه بتواند در يك زمان واحد قدرت تعادل بين احساس و عقل را داشته باشد؛ تشخيص اينكه فرد بر اساس احساسش خوشخلقي را سرلوحه رفتارش قرار دهد يا بر اساس عقل شخصيتش را كمي متفاوت جلوه دهد همه جزو ويژگيهايي است كه تنها براساس معرفت دوم كسب ميشود.
هزار و يك توصيه بر اي خوشخلقي
از منظر امام صادق(ع) خوشرويي، خوشگويي و خوشرفتاري سه محدوده حسن خلق مؤمن است و ايشان در اين باره فرمودهاند: مؤمن پس از واجبات، عملي محبوبتر از خوشرفتاري با مردم، برخدا عرضه نكرده است؛ نيكي و خوشرويي سرزمين را آباد ميكند و بر عمر آدمي ميافزايد؛ خوشاخلاقي روزي را وسيع ميكند و عامل جلب دوستي ميشود.
امام صادق(ع) در جاي ديگري با تأكيد بر خوشخلقي مؤمنان فرمودهاند: چهار چيز است كه در هركس باشد ايمانش كامل است و هر چند از سر تا قدمش گناه باشد از قدرش نكاهد و آن راستگويي، امانتداري، حيا و خوشاخلاقي است.
رسول خدا(ص) از جمله پيامبراني بودند كه تبسم و خوشرويي جزو ويژگيهاي ظاهري و هميشگي ايشان عنوان شده است و دقيقاً به همين دليل است كه پيامبر هم توصيههاي بسيار جدي در اين زمينه به مؤمنان كردهاند و فرمودهاند: در ترازوي عمل آدمي در روز قيامت چيزي برتر از حسن خلق نهاده نميشود و در ترازوي عمل چيزي سنگينتر از خلق نيكو نيست؛ نزديكترين شما به من و بهرهمندترين شما از شفاعت من در روز قيامت، راستگوترين، امانتدارترين، خوشاخلاقترين و نزديكترين شما به مردم است.
حتي نقل مستند است كه پيامبر اكرم(ص) در پاسخ به صحابهاي كه در مورد دانستن بيشترين چيزي كه سبب ورود به بهشت ميشود پاسخ دادند تقواي الهي و خوشاخلاقي جزو ويژگيهاي مؤمناني است كه بهشت مشمول حال آنها ميشود.
در دين اسلام جهاد و روزه از اهميت بسياري برخوردار است و به عنوان عيارسنجي بسياري از رفتارهاي مؤمنان از غيرمؤمنان تعيين ميشود اما رسول خدا (ص) در مقايسه جهادگر با فرد خوشاخلاق فرمودهاند: انسان مؤمن با حسنخلق خويش به درجه روزهدار شب زندهدار ميرسد. امام صادق(ع) هم در اين زمينه فرمودهاند: خدا در برابر حسن خلق بندهاش به او پاداش مجاهدي را ميدهد كه در راه خدا پيوسته، شب و روز جنگيده باشد.
تفاوت و ظلمات سياهي و شب زماني بيشتر روشن ميشود كه در برابر روز قرار گيرد. تفاوتهاي خلقي، رفتاري و زندگي فردي و اجتماعي يك خوشخلق زماني مشخصتر ميشود كه با بدخلقي مقايسه شود. همانطور كه در دين اسلام به خوشخلقي و خوشرويي توصيه شده است در مقابل به شدت بدخلقي، عصبانيت و بداخلاقي نهي شده است.
حضرت علي(ع) در مورد تأثير بداخلاقي فردي در زندگي خانوادگي فرمودهاند: خانواده فرد بداخلاق از او خسته و بيزار ميشوند و روزي فرد بداخلاق تنگ ميشود.
رسول خدا(ص) در نهي بداخلاقي فرمودهاند: بداخلاق خود را به سختي مياندازد؛بداخلاقي عمل را تباه ميكند چنان كه سركه عسل را تباه ميكند. نقل است كه به پيامبر(ص) عارض شدند فلان زن روزها روزه ميگيرد و شبها را به عبادت ميپردازد ولي بداخلاق است و همسايگانش را با زبان ميآزارد پيامبر(ص) فرمودند: در او خيري نيست و اين زن اهل آتش است.
