در دين ما براي همه رفتارها و جزئيات زندگيمان پيش نيازسنجي شده است اما حقيقت اين است كه اگر جايي با مشكلي مثل چاقي مواجه ميشويم تنها به اين دليل است كه به توصيههاي دينيمان عمل نكردهايم. نمونه دست به نقدش غذاهايي است كه ميخوريم. ما در توصيههاي غذايي پيامبر(ص) از مصرف زياد گوشت قرمز نهي شدهايم اما امروز سفرههاي ما بدون خورشت و كباب پهن نميشود. ديگر با ارائه آمار و ارقام مبتلايان رو به افزايش چاقي در كشورمان فكر كنم وقت آن رسيده كه دست به اصلاح سبك غذاخوردن بزنيم تا شايد بخشي از تبعات منفي سبك غلطمان را از چرخه زندگيمان حذف كنيم.
وقتي از عمل كردن به توصيه و برنامهاي بايد انتظار نتيجهدهي داشته باشيم كه از صفر تا صد طبق اصول توصيه شده عمل كنيم به همين دليل بهتر است نگاهي هرچند كلي به توصيههاي پيامبر اسلام(ص) و ائمه معصومين(ع) در مورد آداب غذاخوردن بيندازيم.
در توصيههاي ديني ما به وضوح گفته شده كه مؤمن بايد پيش از غذا خوردن و پس از آن دستهاي خود را بشويد و اگر ميزبان مهماني بود بهتر است قبل از غذاخوردن در شستن دستها از مهمانان پيشي بگيرد و پس از اتمام غذا صبر كند تا دستهايش را بعد از آخرين مهمان بشويد. مكرراً در منابع ديني ما آمده است مومن بايد پيش از گرسنه شدن كامل دست به غذا برد و پيش از سيري هم دست از غذا بكشد.
ما مسلمانان به پهن كردن سفرههاي غذا با جماعت توصيه شدهايم و هميشه از پيامبر(ص) گرفته تا امام باقر(ع) همه امامان به پهن كردن سفرهها و خوردن غذاهاي پرمهمان ما را توصيه كردهاند. رسول خدا(ص) در اين باره فرموده اند: محبوبترين غذا نزد خداوند آن است كه دستها بر آن بسيار باشد. جمعي غذا بخوريد و پراكنده نباشيد چراكه بركت در اجتماع است. بدترين مردان شما كساني هستند كه تنها غذا ميخورند. فراموش نكنيد بركت در سه چيز است: با هم غذاخوردن، سحرگاهان غذاخوردن و تريد خوردن؛ هرگاه غذاخوردن با چهار ويژگي همراه باشد كامل خواهد بود: غذا حلال باشد، دست برآن بسيار باشد، با بسمالله آغاز شود و با الحمدلله به پايان برسد.
بسماللهالرحمن الرحيم گفتن در آغاز و الحمدلله رب العالمين گفتن بعد از غذا جزو واجبات آداب غذاخوردن است. امام صادق(ع) مؤمنان را از غذا خوردن ايستاده و با عجله منع كردند و رسول خدا(ص) حتي آشاميدن در حالت ايستاده، تكيه داده و كفش پوشيده را نهي شده دانستهاند.
رسول اكرم(ص)، امام صادق(ع) و اميرمومنان علي(ع) از جمله بزرگاني بودند كه هميشه مؤمنان را نسبت به تناول غذاهاي گرم و دميدن و فوت كردن در ظرف غذا منع ميكردند. حتي در توصيههايي كاملتر رسول اكرم(ص) غذاخوردن بعد از خوابيدن روي شكم و خوابيدن روي شكم را بعد از غذا خوردن ناپسند شمردند و در بعضي موارد مثل منع غذاخوردن در بازار حتي براي محل ميل كردن غذا هم شروط قائل شدهاند.
اميرمؤمنان علي(ع) در جملهاي با بيان تبعات روانشناسي مرور ميفرمايند: سزاوار است كه خردمند هر نوع غذايي را نخورد بلكه هنگام خوردن غذاهاي لذيذ و شيرين، تلخي دارو را به ياد آورد. اين جمله صريح امام به روشي بازدارنده براي كم كردن اشتها زمان خوردن غذاهاي لذيذ اشاره مستقيم دارد.
در توصيههاي امامان معصوم (ع) حتي به نوع غذاهاي فصول هم اهميت داده شده آنطور كه امام رضا(ع) در اين باره ميفرمايند: به اندازه توان و ميل خود، در تابستان غذايي با طبع سرد و در زمستان غذايي با طبع گرم و در دو فصل ديگر غذاي معتدل بخور؛ به اندازهاي غذا بخور كه متناسب با بدنت باشد و بيشتر از آن ارزش غذايي ندارد، هركس به اندازه بخورد او را سود بخشند و همچنين است آب آشاميدن.
در يكي از روايتهاي مستند كتاب الكافي جلد 6 صفحه 289 آمده است شخصي نزد امام صادق (ع) رفت و از بيماريهاي گوارشي شكايت كرد امام براي پيشگيري به او فرمودند: صبحانه و شام بخور و ميان آن دو (وعده) چيزي نخور چون مايه فساد بدن است. مگر نشنيدي كه خداوند ميفرمايد: در آنجا (بهشت) هر بامداد و عصرگاه رزق خود را خواهند داشت.
از منظر ديني مؤمن بايد بر سر سفره غذا و بدون تكيهگاه غذا بخورد. اميرمؤمنان علي(ع) فرموده است بر سر سفره بسان غلام و بنده بنشينيد و يك پا را روي پاي ديگر نيندازيد و چهارزانو هم ننشينيد چراكه خداي عزوجل اينگونه نشستن و صاحب آن را دشمن ميشمارد.
بهتر است زمان غذا خوردن دستهجمعي غذا را از پيش روي خودمان برداريم و به غذاي ديگري دست درازي نكنيم زمان فردي غذا خوردن هم بايد از كنارههاي غذا لقمه برداشت چون به فرموده رسول اكرم(ص) بركت غذا از بالاي آن ميآيد.
در حديثي آمده است كه مؤمنان سفرههايتان را با سبزيها سرسبز كنيد چراكه خوردن سبزي همراه با گفتن بسم الله شيطان را دور ميكند. امام رضا(ع) در اين باره فرمودهاند: من از سفرهاي كه در آن سبزي نباشد غذا نميخورم.
امام مجتبي(ع) ميفرمايند: درباره سفره 12 نكته است كه هر مسلماني بايد آنها را بداند؛ چهار نكته فرض، چهار نكته مستحب و چهارنكته از ادب است. فرض لازم اينكه شناخت خدا، خشنودي خدا، بسمالله گفتن (يادخدا) و الحمدلله گفتن (سپاس خدا). چهارنكته سنت؛ دست شستن پيش از غذا، نشستن برسمت چپ بدن(متمايل به سمت چپ)، با سه انگشت غذا خوردن و ليسيدن انگشتان بعد از غذا. چهار نكته ادب اينكه از نزد خود خوردن، لقمه كوچك برداشتن، خوب جويدن و كم نگريستن به چهره ديگران.
يكي از مهمترين منع شدههاي غذاخوردن مؤمن پرخوري است. رسول اكرم(ص) ميفرمايند: خود را از غذا سير نكنيد زيرا نور معرفت در دلهايتان خاموش ميشود. دلهايتان را با پرخوري و پرنوشي نميرانيد زيرا دلها مانند زراعتند كه آب بسيار آنها را نابود ميكند. حضرت از حضرت عيسي(ع) هم نقل ميكنند كه هرگاه غذا ميخوريد معدهتان را پرنكنيد زيرا سنگيني غذا بر معده و سينه شادابي چهره را ميبرد.
لقمان در يكي از توصيهها به پسرش ميگويد: پسرم! هرگاه معده پر شد انديشه ميخوابد حكمت گنگ ميشود و اندامها از عبادت بازميمانند.
از گفتههاي امام باقر(ع) اين طور برمي آيد كه نزد خداوند هيچ چيز مغبوضتر از شكم پر نيست و امام صادق(ع) در اين باره فرمودهاند: خدا پرخوري را دشمن ميدارد. آدميزاد براي حيات ناچار به خوردن است پس وقتي غذا ميخوريد يك سوم شكم را براي غذا، يك سوم را براي نوشيدن و يك سوم را براي راحت نفس كشيدن قرار دهيد و بسان خوكان خود را فربه نسازيد.
* متخصص طب سنتي
