روند كاهشي بهاي نفت در ماههاي اخير با وجود اوضاع ناآرام خاورميانه و به ويژه عراق كه از توليدكنندگان عمده نفتي اوپك محسوب ميشود، پرسشهاي زيادي را درباره چرايي اين پديده و روند آينده آن بهوجود آورده است. اهميت اين مسئله از آنجاست كه براي بسياري از توليدكنندگان اوپك، نفت به مثابه محل درآمد اصلي محسوب ميشود و طبيعتاً روند كاهش بهاي آن ميتواند تأثيرات جدي بر بودجه بندي اين كشورها بگذارد. آمارهاي رسمي حكايت از آن دارد كه بهاي جهاني نفت از خرداد سال جاري تاكنون بيش از 24 دلار به ازاي هر بشكه كاهش يافته است و پيشبيني ميشود حتي قيمت جهاني نفت تا سقف بشكهاي 80 دلار هم كاهش يابد. در اين زمينه سيد محسن قمصري مدير امور بينالملل شركت ملي نفت ايران اخيراً تأكيد كرد كه در شرايط فعلي قيمت واقعي نفت بشكهاي كمتر از 100 دلار است و اگر بورس بازان بازار نفت را رها كنند قطعاً قيمت نفت باز هم كاهش مييابد. در واقع قيمت نفت در شرايطي طي يك ماه اخير با افت حدود 7 دلاري رو به رو شده و از 100 دلار و 75 سنت به 90 دلار و 7 سنت در روز جمعه 11 مهر رسيد كه پيشبينيها از تداوم روند كاهشي قيمت نفت همچنان قوي است. صرف نظر از دلايل كاهش قيمت جهاني نفت، كشورهاي مختلف به اين موضوع واكنشهاي متفاوتي نشان دادهاند، با اين حال روند نزولي قيمت نفت در سطح جهاني طي چهارماهه اخير باعث به وجود آمدن مشكلاتي در نظام بودجهريزي اين كشورها از جمله ايران خواهد شد.
موضعگيريها
علي النعيمي وزير نفت عربستان، به عنوان بزرگترين توليدكننده نفت اوپك در واكنش به كاهش قيمتها معتقد است: اين نخستين بار نيست كه قيمت نفت كاهش مييابد، قيمتها هميشه بالا و پايين ميروند و به واقع نميدانم كه چرا اين بار اين همه جنجال ايجاد شده است. علي العمير وزير نفت كويت هم با تأكيد بر اينكه به نظر ما نيازي به برگزاري نشست اضطراري اوپك براي بررسي كاهش قيمتها وجود ندارد، معتقد است: قيمتهاي جهاني نفت تاكنون به اندازهاي كاهش نيافتهاند كه نياز به برگزاري چنين نشستي باشد. عبدالله البدري، دبير كل اوپك، نيز درباره سقوط آزاد بهاي جهاني نفت اظهار داشته كه برگزاري هيچ نشست اضطراري بررسي نشده و پيشبيني ميشود قيمتهاي نفت تا پايان امسال بهبود يابد. اين در حالي است كه اين مسئله نگراني برخي كشورهاي نفتي را برانگيخته است. از جمله وزير نفت نروژ نيز از كاهش قيمتهاي نفت و تأثير آن بر سطح سرمايهگذاريهاي بخش انرژي اين كشور ابراز نگراني كرد. وي با اعلام اينكه در سال جاري با وجود ثبت حد نصاب جديد در عمليات حفاري، اكتشاف در قطب شمال نروژ نااميدكننده بود، تصريح كرد نگراني اصلي بخش انرژي اين است كه چنانچه شركتهاي خدماتي مانند دهه ١٩٩٠ به طور دائم ظرفيت خود را كاهش دهند، نميتوانند با بالا رفتن دوباره قيمتهاي نفت، افزايش تقاضا را تأمين كنند.
داعش و ثروت نفتي
يكي از متغيرهايي كه بيش از يكسال است بر بازارهاي نفتي تأثير نهاده، ورود گروه تروريستي داعش به عرصه توليد و قاچاق نفت است. داعش در سه سال گذشته بسياري از چاههاي نفت، پالايشگاهها و مناطق نفتخيز شرق سوريه را به تصرف خود درآورده است. در حال حاضر بسياري از منابع نفتي اين منطقه در اختيار داعش قرار دارد. به گفته مدير مركز انرژي عراق، «داعش در حال حاضر 60 درصد توليد نفت سوريه را در اختيار دارد، اين رقم به اين معني است كه اين گروه روزانه 200 هزار بشكه نفت در سوريه استخراج ميكند. قبل از آغاز بحران در سوريه، توليد نفت اين كشور 385 تا 400 هزار بشكه در روز بود.» در گزارشي در اين باره آمده است گروه داعش از طريق فروش نفت عراق و سوريه در بازار سياه، دستكم 3 ميليون دلار در روز درآمد دارد. در اين گزارش كه مركز مطالعات بروكينگز واشنگتن منتشر كرد، آمده است: «درآمدهاي داعش، در حوزه فروش نفت، بيش از 90 ميليون دلار در ماه است اما اين گروه منابع درآمدي ديگري هم دارد.» در واقع داعش نفت را وارد بازار سياه تركيه ميكند، در اين بازار باندهايي فعاليت ميكنند كه تخصص آنان صادرات نفت به نقاط مختلف جهان است. به گفته تحليلگران غربي، يكي از مهمترين منابع درآمدي داعش، فروش نفت خام و ساير فرآوردههاي نفتي است.
دلايل كاهش بهاي نفت
دلايل مختلفي در زمينه كاهش اخير قيمت نفت مطرح شده است. ميتوان گفت قيمت جهاني نفت متأثر از وضعيت عرضه و تقاضا و فروكش كردن مسائل ژئوپوليتيكي بين روسيه و اوكراين، مقابله با فعاليتهاي تروريستي گروه داعش در عراق، توافق نسبي مخالفان و دولت مركزي در ليبي و افزايش توليد و حتي صادرات نفت خام و ميعانات گازي امريكا است. در گزارشي كه مؤسسه مطالعات بينالمللي انرژي ايران اخيراً منتشر كرد، مسائلي مانندكاهش نگراني از تهديد داعش در مورد تأثيرگذاري بر توليد نفت عراق، توافق آتشبس بين روسيه و اوكراين و توافق اوليه براي صلح بين دو كشور از مهمترين مسائل ژئوپوليتيكي دانسته شده كه بر كاهش قيمت نفت تأثير گذاشته است. علاوه بر اين افزايش توليد نفت ليبي و رسيدن به سطح 925 هزار بشكه در روز، تقويت ارزش دلار در برابر يورو، كاهش توليدات صنعتي در چين در ماه اوت به 9 /6 درصد، ادامه روند كاهشي رشد اقتصادي چين، كاهش نرخ اطمينان تجارت در آلمان از3 /106به 7 /104در ماه سپتامبر، كاهش شاخص قدرت خريد مديران موسوم به PMI در بخش صنعتي چين، آلمان، ايتاليا و انگليس در ماه اوت هم از مهمترين دلايل اقتصادي كاهش قيمت نفت به شمار رفته است. همچنين افزايش توليد نفت و گاز امريكا، افزايش توليد نفت اوپك و پيشبيني كاهش 165 هزار بشكهاي تقاضاي جهاني نفت در سال 2015 ميلادي نيز از دلايل تأثيرگذار بر كاهش قيمت نفت تلقي ميشود.
افزايش عرضه نفت
برخي از تحليلگران غربي، عامل اصلي كاهش قيمت جهاني نفت را افزايش عرضه نفت در بازارهاي جهاني تلقي ميكنند. در ارتباط با افزايش توليد نفت بايد گفت، ميانگين توليد نفت روسيه در ماه سپتامبر به روزانه 61 /10 ميليون بشكه رسيده است و تحريمها تاكنون نتوانسته است خروجي نفت روسيه را كاهش دهد. از سوي ديگر اوپك نيز توليد نفت خود را افزايش داده است، اعضاي اوپك در ماه سپتامبر 810 هزار بشكه توليد نفت خود را افزايش دادند و در اين ميان عربستان نيز جزو كشورهايي است كه توليد نفت خود را بالا برده است. آخرين گزارش رسمي سازمان كشورهاي صادركننده نفت نشان ميدهد كه در شرايط فعلي كشورهاي عضو اوپك به طور متوسط روزانه بيش از 30 ميليون و 810 هزار بشكه نفت به بازارهاي جهاني عرضه ميكنند كه با وجود كاهش چشمگير تقاضا، ميزان عرضه 800 هزار بشكه در روز بيش از نظام سهميهبندي اوپك است.
سياست نفتي عربستان
برخي سياستهاي اعمالي عربستان سعودي را مهمترين عامل دركاهش قيمت نفت معرفي ميكنند و اين كشور را آغاز كننده جنگ نفتي جديدي ميدانند. در شهريور1393 عربستان سعودي بهاي فروش نفت به مشتريان آسيايي خود را به شدت كاهش داد. اين اقدام ميتواند نشانهاي از تلاش بزرگترين صادركننده نفت دنيا براي در اختيار داشتن بازار فروش نفت خام باشد. به اعتقاد كارشناسان بازار جهاني انرژي، امريكا با توسل به ذخاير مازاد نفت عربستان سعودي قصد كاهش قيمت جهاني نفت را دارد و يكي از دستاوردهاي سقوط بهاي نفت براي كاخ سفيد ايجاد فشار بيشتر اقتصادي به كرملين است. همچنين، در ادامه سقوط آزاد قيمت نفت، شركت آرامكوي عربستان سعودي براي دامن زدن به كاهش بيشتر بهاي جهاني نفت، استراتژي ارزان فروشي و راهاندازي جنگ قيمت نفت در بازارهاي آسيايي را در دستور كار قرار داده است.
جمعبندي
كارشناسان عقيده دارند تصميم احتمالي اوپك براي كاهش توليد تنها راه ممكن براي بالا بردن دوباره بهاي نفت است. عدهاي ديگر از كارشناسان نيز بر اين باورند كه با توجه به روند كاهشي بهاي نفت از ماه ژوئن تاكنون، قيمت نفت بار ديگر به مرور بالا خواهد رفت. در اين زمينه برخي تحليلگران نفتي غربي احتمال پايين تر رفتن بهاي نفت را منتفي دانستهاند. از ديدگاه آنها بهاي نفت در كمترين سطح ممكن است و قيمتها جاي زيادي براي بالاتر رفتن دارند.
