هر چند وزير ارشاد تعداد كاربران شبكههاي اجتماعي را چهارميليون ميداند اما مطابق برآوردهاي غير رسمي، چيزي حدود 20ميليون نفر از مردم كشورمان در شبكههاي اجتماعي مجازي عضوند. اين عضويت زماني به شكل يك معضل خودنمايي ميكند كه بدانيم حدود نيمي از اين افراد با هويت معكوس در چنين شبكههايي فعاليت ميكنند.
هميشه چيزهاي متفاوت و جديد براي ما جذاب است. فضاي مجازي هم دنيايي متفاوت است؛دنيايي كه شايد در نگاه اول بيقانون به نظر برسد اما در واقع اين دنيا هم قوانين خاص خودش را دارد همچنان كه براي بهرهگيري از مزاياي چنين ابزاري بايد فرهنگ استفاده از آن را داشته باشيم. اين فضا متعلق به ما نيست و حاكميت آن هم در دست كساني است كه طراحان اوليه آن بودهاند به همين نسبت نيز ميتوان شاهد سلطه فرهنگي آنان و اثرپذيري فرهنگي ديگر كاربران اين فضا از جمله كاربران ايراني بود و از آنجايي كه فرهنگ استفاده از اين ابزار به تناسب ورود و گستردگي آن در بين كاربران ايراني جا نيفتاده است، متأسفانه شاهد بروز سوءاستفادههاي زيادي در فضاي مجازي هستيم. نمونهاي از اين سوءاستفادهها حضور تعداد زيادي از كاربران با هويت مجازي و حتي معكوس است به گونهاي كه علي گرانمايهپور، استاد علوم ارتباطات در گفتوگو با «فارس» تأكيد ميكند:هويت 49 درصد افراد در فضاي مجازي معكوس است. شايد به خاطر همين خطرات و آسيبهاست كه رهبر معظم انقلاب فرمودهاند: «براي بنده حوزه فضاي مجازي به اندازه انقلاب اسلامي اهميت دارد.»
جان گرفتن حضور در فضاي مجازي در غياب تفريحات سالم و ارزان
پيشرفت علم و فناوري در عصري كه ما زندگي ميكنيم، آنقدر سريع است كه گاهي سرعت عبورش را حس نميكنيم. حالا كمتر كسي را پيدا ميكنيد كه روزي چند ساعت وبگردي نكند و اين كار با ورود گوشيهاي تلفن همراه هوشمند و تبلت بسيار سهلالوصولتر شده است.
هم اكنون شما در هر كجا كه باشيد ميتوانيد از طريق فضاي مجازي ظرف چند ثانيه با آن سوي دنيا ارتباط برقرار كنيد و حضور در فضاي مجازي ساعتهاي زيادي از وقت مفيد روزانه شما را ميگيرد. تازه خيلي از ما حتي شبها به همراه گوشي تلفن همراهمان به رختخواب ميرويم. همين مسئله هم موجب شده است به تناسب حضور فعال در شبكههاي اجتماعي و دنياي مجازي، فضاي واقعي روابطمان با خانواده و دوستان كمرنگتر شود. به باور گرانمايهپور زماني كه شرايط يك تفريح سالم فراهم نيست و تفريح سالم هزينهبر است، مردم ترجيح ميدهند سراغ ارزانترين و لذتبخشترين تفريحات بروند. اين استاد علوم ارتباطات ميافزايد: بر همين اساس، مردم پرسه زدن در فضاي مجازي از طريق ابزارهاي جديد ارتباطي از جمله ويچت، تانگو و. . . را براي تفريح، خصوصيتر و ارزانتر ميدانند. از سوي ديگر از نگاه اين جامعهشناس، مردم چيزهايي كه در جامعه نميتوانند بيابند در فضاي مجازي جستوجو ميكنند.
ابزارهاي جديد ارتباطي باعث شده خانوادهها بيشتر از گذشته هستهاي شوند. وي سرعت انتقال اطلاعات، دسترسي آسان و لذت و سرگرمي را از جمله مواردي دانست كه باعث شده ابزارهاي نوين ارتباطي در فضاي مجازي مورد استقبال افراد قرار گيرند.
فضاي مجازي، آسيبهاي حقيقي
فضاي مجازي قوانين خاص خودش را دارد و براي ورود به اين فضا نبايد فراموش كنيم، اخلاق و ارزشها در چنين فضايي كاملاً نسبي است. گرانمايهپور هم با تأكيد بر نسبي بودن اخلاق در فضاي مجازي افزود: 49 درصد از كساني كه در اين فضا وارد ميشوند، هويت معكوس دارند و 85 درصد فضاي مجازي براساس تحقيقات، فضاي تجاري و اقتصادي است و هرزگردي در اين ميان 3 تا 5 درصد را به خود اختصاص ميدهد.
نسبي بودن اخلاق و امكان داشتن هويتي مجازي در فضاي اينترنت و شبكههاي اجتماعي از سوي ديگر امكان بيشتري را براي هنجار شكني در اين فضا فراهم ميآورد زيرا در اين شرايط هنجارشكنان از مؤاخذههاي اجتماعي نيز واهمهاي ندارند. گمنامي و داشتن هويت مجازي به چنين شرايطي كمك ميكند. تلفنهاي همراه هوشمند چالشهاي فضاي مجازي را به شكل جديتري مطرح ميكنند، زيرا همزمان به عرضه اين فناوريهاي جديد شكلهاي تازهتري از شبكههاي اجتماعي مجازي مانند وي چت، تانگو يا اينستاگرام شكل گرفته است و از آنجايي كه تلفن همراه، همراه هميشگي شماست، خيلي راحتتر و تحت هر شرايطي امكان حضور در فضاي مجازي را داريد. اين مسئله به خصوص براي كودكان و نوجوانان تبلت به دست، جديتر مطرح ميشود. به گفته گرانمايهپور شبكههاي اجتماعي موبايلي اين امكان را فراهم كرده است تا جوانان با افرادي فراتر از فراخور سنيشان در ارتباط باشند در حالي كه بسياري از هكرها قابليت اين را دارند كه به فايل شخصي(فايل عكسها) افرادي كه در اين شبكهها عضو شدهاند، دسترسي پيدا كنند.
آموزش تنها راه ايمني در فضاي مجازي
تكنولوژي و فناوريهاي جديد از يك سو به ما كمك ميكند كه با يك كليك بسياري از كارهايمان را انجام بدهيم و از سوي ديگر به خاطر قواعد خاص خود چالشهايي را براي ما در پي داشتهاند؛ سوءاستفادههاي مالي، سوءاستفادههاي اخلاقي مهمترين معضلاتي است كه در چنبره اين فضاي ناشناخته قرار دارد اما اين چالشها به معناي اين نيست كه بايد فضاي مجازي را كنار بگذاريم بلكه بايد قواعد و اصول حضور در چنين فضايي را ياد گرفت. گرانمايهپور با تأكيد بر افزايش كنترل و نظارتها در اين باره ميگويد: بايد در كنار تبليغ و آگهيهاي بازرگاني چيپس و پفك در رسانههاي جمعي به پدر و مادرها هشدارهاي لازم در اين خصوص داده شود. بنا به تأكيد وي زماني كه جوانها از طريق ابزارهاي نوين ارتباطي در شبكههاي مجازي عضو ميشوند، بايد از طريق مراكز آموزشي و همچنين والدين خود آموزشهاي لازم را كسب كنند تا به هر دعوت به دوستي پاسخ مثبت ندهند. در چنين شرايطي ميتوان از بركات فضاي مجازي بهره برد بيآنكه در سياهچالههايش گرفتار شويم.
