آغاز مذاكرات
در روز اول اسفند قوامالسلطنه و هيئتهاي سياسي و اقتصادي همراه، با مولوتف، كميسر امور خارجه شوروي ملاقات كردند و مذاكرات اوليه را انجام دادند. در روز دوم اسفند، نخستين ملاقات قوامالسلطنه با استالين در كاخ كرملين انجام شد و آنها مدت دو ساعت پيرامون مسائل گوناگون مذاكره كردند. قوامالسلطنه در آنجا ميگويد: «البته ديدار با شخصي كه مظهر رفرمهاي اساسي كشور همسايه بزرگ ما و فرمانده عالي سپاهيان دلاور شوروي است و جنگ خطير بزرگ عالمگير را با پيروزي شگفتآوري به پايان رسانده، برايم بسيار مغتنم است. من براي مباحثه حقوقي و استناد به معاهدات كه هر يك به جاي خود لازم است، نيامدهام، بلكه با نيتي صادقانه و دوستانه آمدهام تا از شما خواهش كنم مقدمه و شرط اصلي مشروع و روابط دوستي و حل مشكلات بين ايران و شوروي را فراهم سازيد و در باب اصلاح مسئله آذربايجان كه با اين وضع، خلاف قوانين و حق حاكميت ايران است كمكي معنوي ابراز داريد. ما در حل قضيه آذربايجان، سياست مخاصمتآميزي نداريم و مردم آذربايجان را برادران خود ميپنداريم و تا آنجا كه با قوانين كشور مباينت نداشته باشد، حاضر به دادن ارفاقهايي از قبيل اينكه در تعيين برخي از رؤساي ادارات نظير شهرباني، شهرداري و حتي خود استاندار، پيشنهاد انجمن ايالتي مورد توجه دولت مركزي واقع شود، هستيم و اصلاحات اساسي براي ترفيه حال مردم در آنجا و ساير ايالات كشور را به جا ميآوريم.»
استالين در پاسخ قوامالسلطنه دو پيشنهاد او را رد و اظهار كرد كه خروج از ايران را عجالتاً نميتواند انجام دهد، زيرا به موجب ماده ششم معاهده 1921، شوروي حق دارد قوايي را در ايران نگاه دارد، اما موضوع آذربايجان موضوعي داخلي است و كشور او در آن دخالت نميكند، مضافاً بر اينكه خودمختاري در آنجا، مغايرتي با استقلال ايران ندارد.
برخورد نخست قوام و استالين، بسيار زننده بود، زيرا هر دو با پيشداوري روبهروي هم نشسته بودند. استالين تصور ميكرد قوامالسلطنه مردي ضعيف و صدارت او مديون آنهاست و از اين رو به مسكو آمده تا قرارداد نفت شمال را امضا و دودستي تقديم آنها كند! قوام هم ديپلماتي باهوش و جدي بود كه عقيده داشت چون با حمايت سفارت شوروي و احزاب چپگرا روي كار آمده است، استالين بايد تمام خواستههاي او را برآورده كند، از اين رو هر دو مواضع خشن و تندي را در قبال هم اتخاذ كرده بودند.
چالش در جريان مذاكره
در همين جلسه استالين مسئله نفت را پيش كشيد و قوام فوراً پاسخ داد: «به حكم قانوني كه اخيراً از مجلس شوراي ملي گذشته است، نميتواند در اين مورد با او وارد مذاكره شود، مگر اينكه مجلس شوراي ملي قانون مزبور را لغو كند.» جواب تند و منفي قوام موجب شد استالين قيافه خشنتري به خود بگيرد. او خاطر نشان كرد كه پس از جنگ بينالمللي، هيئت اعزامي ايران در پاريس هم تقاضاهايي را بر ضد منافع شوروي عنوان كرده و نشان داده سياست دولت ايران در آن زمان هم نسبت به شوروي خصمانه بوده است. قوامالسلطنه بلافاصله در پاسخ استالين اظهار داشت: «اين عمل در نتيجه تشنجي بود كه از اقدامات شديد دولت تزاري روسيه در ايران حاصل شده بود، از جمله خونريزي و به دار آويختن آزاديخواهان مخصوصاً ثقهالاسلام روحاني بزرگ و آزاديخواه ايران در روز عاشورا. پس اين عمل نميتواند ملاك رويه سياسي ايران نسبت به شوروي محسوب شود، كما اينكه بهمحض سقوط رژيم تزاري و روي كار آمدن آزاديخواهان شوروي، دولت و ملت ايران دست دوستي به سوي دولت شوروي دراز كردند و آن دولت را پيش از ديگران به رسميت شناختند و معاهده 1921 تحت لواي لنين پيشواي بزرگ شوروي، بين دو كشور منعقد شد. آنچه راجع به ماده ششم اين معاهده فرموديد، حكم ماده مزبور و مراسله متمم سفير شوروي در ايران، در همان زمان با كمال صراحت حق اقامت به قواي شوروي را در موقعي ميدهد كه نيروهاي دولت شوروي به وسيله دولت ثالثي از طريق ايران مورد تهديد واقع شوند و پس از اخطار دولت شوروي، دولت ايران نتواند از آن جلوگيري كند، در صورتي كه در حال حاضر چنين تهديدي وجود ندارد.»
ادامه بينتيجه سفر!
پس از توضيحات مستند قوام، استالين بهجاي اينكه قدري نرمش به خرج بدهد، با صراحت تمام گفت: «همين است كه گفتم و يك ذره هم از تصميم خود عدول نخواهم كرد.»
اولين ملاقات قوام و استالين بهتلخي پايان گرفت و پس از خداحافظي سردي از يكديگر جدا شدند. فرداي آن روز كه جمعه و سوم اسفند بود، طبق دعوت مولوتف، قوام و همراهان به محل وزارت امور خارجه رفتند. در اين ضيافت، كميسرهاي ملي شوروي و سفراي خارجي نيز دعوت شده بودند. در اولين برخورد قوام و مولوتف در اين ضيافت، رئيس دولت ايران تأثر شديد خود را از برخورد استالين اظهار كرد، ولي مولوتف با لحن ملايمي گفت: «روابط ما با شما درست خواهد شد!». در اين مهماني مولوتف با تمام اعضاي هيئت قوام مذاكره و در باره امكان دوستي صادقانه بين دو كشور به شرط تأمين منافع طرفين صحبت كرد.
پس از توضيحات قوام و بعضي از اعضاي هيئت، مولوتف بيانيهاي را به زبان روسي تسليم قوامالسلطنه كرد.
در اين بيانيه آمده بود: «بهواسطه مشكلات موجود، ما فعلاً نميتوانيم امر تخليه را در تمام ايران عملي كنيم، ولي بعضي از نقاط تخليه خواهند شد. در مورد آذربايجان ممكن است دولت آذربايجان بدون وزير جنگ و وزير امور خارجه تشكيل شود و رئيس آن هم استاندار منصوب از طرف دولت مركزي باشد و مراسلات با مركز به زبان فارسي انجام شود. در قضيه نفت هم دولت شوروي حاضر است از درخواست امتياز صرفنظر كند و به جاي آن يك شركت مشترك ايران و شوروي با 51 درصد سهم شوروي و 49 درصد سهم ايران تأسيس شود.»
قوام پس از با مشورت با اعضاي هيئت همراه تصميم گرفت به بيانيه روسها پاسخ ندهد، زيرا هر روز كه از توقف هيئت ايراني در مسكو ميگذشت، كاخنشينان كرملين قيافه خشنتري به خود ميگرفتند. سه روز بعد از صدور بيانيه اول، دولت شوروي بيانيه جديدي را به هيئت نمايندگي ايران داد كه در آن آمده بود:«از آنجا كه طرف ايراني پيشنهادهاي شوروي را قبول نكرده است، دولت شوروي پيشنهاد خود را در مورد شركت نفت پس ميگيرد و امتياز نفت شمال ايران را ميخواهد!»
اين برگ برنده روسها، مدتي قوام را گيج كرد، ولي نتوانست او را از ميدان به در كند، در نتيجه او پاسخ داد: « موضوع شركت نفت از طرف هيئت ايراني رد نشده، منتها به موجب قوانين ايران، اين قبيل شركتها بايد به تصويب مجلس شوراي ملي برسد و در صورتي كه دولت شوروي قواي خود را فوراً از ايران خارج كند، فرصتي فراهم خواهد شد كه مقدمات مذكور در اين امر در تهران فراهم شود تا با توافق طرفين در شرايط شركت مزبور، مقاولهنامهاي براي تقديم به مجلس تهيه شود.»
روزها بهسرعت سپري ميشدند و هيچ اميدي به توافق وجود نداشت. قوام در روز 7 اسفند مجدداً با مولوتف ملاقات كرد و يك بار ديگر از او خواست با حسن نيتي كه دارد، در حل مشكلات تلاش كند، ولي عملاً نتيجهاي حاصل نشد.
مطابق پيمان بهمن 1320 بين ايران و شوروي و ايران و انگلستان، قرار شد همه نيروهاي اشغالگر در روز دوم مارس 1946 خاك ايران را ترك كنند، به همين دليل قوام در مسكو با بيصبري منتظر روز دوم مارس بود. بالاخره آن روز فرا رسيد و قوام منتظر بود، دولت شوروي فرمان تخليه كامل ايران را صادر كند، ولي شوروي بهجاي اجراي پيمان سهجانبه، فرمان تخليه ناقص بعضي از ولايات ايران را داد و روزنامه ايزوستيا خبر آن را منتشر كرد. قوام و همراهان پس از اطلاع از ماوقع سخت ناراحت شدند. در اين موقع قوام تصميم گرفت به سبب برخورد زشت شوروي، به حالت قهر از مسكو خارج شود و اين تصميم را به اطلاع مولوتف كميسر خارجه رسانيد.
ضيافت استالين
وقتي قوامالسلطنه قهر سياسي خود را علني كرد، رهبران كاخ كرملين نگران شدند و استالين براي قوام پيغام فرستاد كه مسافرت خود را به تأخير بيندازد، چون در نظر است ضيافتي به افتخار هيئت نمايندگي ايران از طرف او داده شود. قوام به خاطر حفظ آداب ديپلماسي، اين دعوت را پذيرفت و به اتفاق هيئت نمايندگي ايران در مهماني باشكوه استالين شركت كرد. در اين ضيافت، استالين دست سادچيكف را در دست قوام گذاشت و او را به عنوان سفير مختار شوروي در ايران معرفي كرد.
پس از صرف شام، مدعوين به تالار مجاور هدايت شدند و صحبتهاي گرم و دوستانه بين آنها انجام گرفت. در اين نشست، استالين قوامالسلطنه را به انجام اصلاحات در ايران تشويق كرد و قوام ضمن تشكر از راهنماييهاي رهبر شوروي، وعده داد دولت وي آماده انجام اصلاحات اساسي و تأمين زندگي مرفه و عادلانه براي مردم ايران است، اما به دليل عدم مساعدت دولت شوروي و تخليه نكردن ايران و مشكلات ديگر، كار اصلاحات بسيار سخت و دشوار خواهد بود و دولت شوروي با نشان دادن حسن نيت خود ميتواند مشكلات كار را از پيش پاي ما بردارد. در اين صورت مسلماً اصلاحات اساسي در داخل ايران انجام خواهد شد و سياست خارجي ايران بر اساس اصل موازنه و دوستي صادقانه با دولت شوروي خواهد بود.
تخليه ايران از قواي شوروي و شوراي امنيت
در روز دوم فروردين راديو مسكو اعلام كرد تخليه ايران از نيروهاي شوروي شروع شده است و تا شش هفته ديگر اميد ميرود ايران بهكلي تخليه شود! انتشار اين خبر در مقطعي صورت گرفت كه سادچيكف و قوامالسلطنه مشغول مذاكره و تنظيم قرارداد بودند. از طرفي شوراي امنيت در نظر داشت در جلسات آتي خود مسئله تخليه ايران را مطرح و پيرامون آن تصميمگيري كند. اولين جلسه شوراي امنيت در روز 5 فروردين 1325 در نيويورك منعقد و در روز بعد مسئله ايران با اهميتي فراوان مطرح شد. در اين جلسه گروميكو اظهار داشت: « هيچ دليلي وجود ندارد كه قضيه ايران بار ديگر در برنامه شوراي امنيت ثبت شود، زيرا موضوع ايران طبق مذاكرات مستقيم بين ايران و شوروي حل شده و از تاريخ 24 مارس تخليه ايران شروع ميشود و تا پنج يا شش هفته ديگر خاتمه خواهد يافت، بنابراين طرح قضيه ايران در شوراي امنيت برخلاف اوضاع حقيقي ايران است و در پي حل مشكل بين دولتين ايران و شوروي، ديگر دليلي وجود ندارد كه قضيه ايران باز در دستور كار شوراي امنيت قرار گيرد.»
ورود سفير شوروي به تهران
در روز 29 سفند 1324 سادچيكف، سفير كبير جديد شوروي وارد تهران شد و از طرف دولت و دربار شاهنشاهي با تشريفات خاص مورد استقبال قرار گرفت. او براي حل اختلافات ايران و شوروي اختيارات كامل داشت و وزارت امور خارجه شوروي، رئوس مطالب را به وي تفهيم كرده بود. سادچيكف دو روز پس از ورود، مذاكرات خود را با رئيس دولت آغاز كرد. قوامالسلطنه در مسكو، در مهماني استالين با سادچيكف آشنا شده بود كه در سر ميز شام، در رديف وزيران جاي گرفته بود. ورود سفير جديد شوروي با اختيارات كامل، اميدهايي را ايجاد كرد.
اعلاميه دولت درباره مذاكرات و توافق با دولت شوروي
در روز 17 فروردين 1325 بيانيه زير از طرف دولت صادر شد و در اختيار اداره راديو و روزنامهها قرار گرفت: «مذاكراتي كه از طرف نخستوزير ايران، در مسكو با اولياي دولت اتحاد جماهير شوروي سوسياليستي آغاز شد و در تهران پس از ورود سفيركبير شوروي ادامه يافت، در تاريخ 15 فروردين 1325 مطابق با 4 آوريل 1946 به نتايج ذيل رسيد و در كليه مسائل موافقت كامل حاصل شد:
1) سربازان ارتش سرخ از تاريخ 24 مارس 1946 يعني يكشنبه 4 فروردين 1325 در ظرف يك ماه و نيم خاك ايران را تخليه ميكنند.
2) قرارداد ايجاد يك شركت مشترك نفت ايران و شوروي و شرايط آن از تاريخ 14 مارس تا انقضاي هفت ماه براي تصويب به مجلس پانزدهم پيشنهاد خواهد شد.
3) مسئله آذربايجان يك امر داخلي ايران است، لذا اصلاحاتي بر طبق قوانين موجود و با روح خيرخواهي نسبت به اهالي آذربايجان بين دولت و اهالي آذربايجان انجام خواهد شد.
نخستوزير كشور شاهنشاهي ايران: احمد قوام
سفيركبير دولت اتحاد جماهير شوروي سوسياليستي: سادچيكف»
موافقتنامه قوام- سادچيكف در باب شركت نفت ايران و شوروي
دو روز پس از صدور بيانيه دولت ايران با امضاي احمد قوام نخست وزير ايران و سادچيكف سفير اتحاد جماهير شوروي، قرارداد تشكيل شركت مشترك نفت ايران و شوروي به اين شرح امضا شد:
«قرار تشكيل شركت نفت مشترك ايران و شوروي
15 فروردين 1325
جناب آقاي سادچيكف سفيركبير اتحاد جماهير شوروي سوسياليستي!
پيرو مذاكرات شفاهي به عمل آمده، محترماً به استحضار آن جناب ميرساند كه دولت شاهنشاهي ايران موافقت ميكند دولتين ايران و شوروي شركت مشترك ايران و شوروي را براي تجسسات و بهرهبرداري اراضي نفتخيز در شمال ايران با شرايط اساسي ذيل ايجاد كند:
1- در مدت 25 سال اول عمليات شركت، 49 درصد سهام متعلق به ايران و 51 درصد سهام متعلق به شوروي خواهد بود و در مدت 25 سال دوم 50 درصد سهام براي ايران و 50 درصد براي شوروي خواهد بود.
2- منافعي كه عايد شركت ميشود به تناسب مقدار سهام هر يك از طرفين تقسيم خواهد شد.
3- حدود اراضي اولي كه براي تجسسات اختصاص داده ميشود، همان نقشهاي است كه جنابعالي در ضمن مذاكرات در روز 24 مارس به اينجانب واگذار فرمودهايد، به استثناي خاك آذربايجان غربي كه در باختر خطي كه از نقطه تقاطع حدود اتحاد جماهير شوروي و تركيه و ايران آغاز ميشود و بعد از سواحل شرقي درياچه رضائيه ميگذرد و تا شهر مياندوآب ميرسد، واقع است. همان طور كه در نقشه مزبور روز 4 آوريل سال 1946 اضافه تعيين شده، دولت ايران متعهد ميشود خاكي را كه در طرف غرب خط سابقالذكر واقع است، به كمپانيهاي خارجي واگذار نكند.
4- سرمايه طرف ايراني عبارت است از اراضي نفتخيز مذكور در ماده 3 كه پس از عمليات فني داراي چاههاي نفت و محصول آن قابل استفاده شركت خواهد شد و سرمايه طرف شوروي عبارت است از مخارج، آلات، ادوات و حقوق متخصصين و كارگران كه براي استخراج نفت و تصفيه آن مورد احتياج خواهد بود.
5- مدت عمليات شركت 50 سال است.
6- پس از انقضاي مدت عمليات شركت، دولت ايران حق خواهد داشت سهام شركت متعلق به طرف شوروي را خريداري يا مدت شركت را تمديد كند.
7- حفاظت اراضي مورد تجسس و چاههاي نفت و كليه تأسيسات شركت منحصراً به وسيله قواي تأمينيه ايران خواهد بود.
قرارداد شركت نفت مشترك شوروي و ايران به مجرد تشكيل مجلس شوراي ملي و شروع فعاليتهاي قانونگذاري، در هر حال نه ديرتر از مدت هفت ماه از تاريخ 24 مارس سال جاري براي تصويب پيشنهاد خواهد شد.
موقع را مغتنم ميداند و احترامات فائقه را تجديد ميكند.
امضا: نخستوزير دولت ايران - قوام
ضيافت در وزارت خارجه
احمد قوام نخستوزيروقت، مجلس ضيافتي را به افتخار سادچيكف سفير اتحاد جماهير شوروي ترتيب داد. قوام و سادچيكف نطق كوتاهي به شرح زير ايراد كردند.
قوام:«. . . هنگامي كه من در مسكو به ملاقات ژنرال استالين پيشواي بزرگ و محبوب اتحاد جماهير شوروي نائل آمدم و شاهد عظمت و سخاوت دولت اتحاد جماهير شوروي بودم، معتقد شدم بايد از چنين دولتي همه چيز خواست و هيچ نداد و اتفاقاً همين طور هم شد...!»
سادچيكف گفت: «در عصر حاضر همان طور كه در تشريفات براي خانمها استعمال جواهرات بدلي مطلوب نيست، در تشريفات ديپلماتيك هم اگر الفاظ و اصول پوچ را دور بيندازيم و صادقانه عمل كنيم، مناسبتر خواهد بود، به همين دليل اقدامات اين مدت كه عملاً منجر به حصول نتايج مطلوب شده، بسي مايه مسرت است. در اينجا بايد متذكر شوم كه شخصيت، صداقت و حسن عمل شخص جنابعالي كه زمام امور كشور ايران را در دست داريد، مهمترين و مؤثرترين عامل براي ايجاد حسن تفاهم بين دو كشور و اخذ نتيجه مطلوب بوده و بديهي است اگر در اين چند هفته توانستيم چنين دوستي و مودتي را روي پايه صداقت و عمل بين اين دو كشور استوار سازيم، در آينده به موفقيتهاي بيشتري نيز نائل خواهيم شد. . . .»
تخليه ايران از ارتش بيگانه
در پي آغاز تخليه ايران از ارتش شوروي، نامه ذيل از سوي سادچيكف خطاب به احمد قوام نخست وزير ايران ارسال شد:
جناب آقاي قوامالسلطنه نخستوزير ايران!
در پي مذاكرات اينجانب و جنابعالي، طبق دستور دولت شوروي در 12 ماه مي سال جاري، بدينوسيله محترماً تأييد ميكند كه تخليه قشون شوروي از ايران مطابق نقشه تخليه كاملي كه از طرف ستاد ناحيه نظامي قفقاز در اواخر ماه مارس سال جاري اعلام شد، در نهم ماه مه انجام خواهد شد.
خواهشمند است صميميترين احترامات اينجانب را قبول فرماييد.
امضا: سادچيكف
تلگراف قوام به استالين و پاسخ آن
قوامالسلطنه در 13 فروردين تلگراف ذيل را به ژنرال استالين مخابره كرد:
در اين موقع كه مذاكرات مربوط به مسائل فيمابين ايران و اتحاد جماهير شوروي كه پس از ملاقات با جنابعالي در مسكو آغاز شد و بعداً در تهران ادامه يافت به حسن نتيجه منجر شد و نتيجه ايجاد حسن تفاهم كامل بين دو كشور دوست و همسايه حاصل و دوره جديدي در مناسبات بين ايران و اتحاد جماهير شوروي شروع شده است، لازم ميدانم از مساعدتهاي گرانبها و حسن نيت شخص آن جناب كه حسن خاتمه مذاكرات و اين موفقيت شايان را ممكن ساخته است، به نام خود، دولت و ملت ايران تشكر كنم. بقاي سلامتي شخص آن جناب و سعادت ملت متفق ما، اتحاد جماهير شوروي را خواهانم.
قوامالسلطنه - نخستوزير ايران
پاسخ استالين نخستوزير دولت شوروي بهنخستوزير ايران
15 فروردين 1325
تهران - جناب آقاي قوامالسلطنه نخستوزير ايران
به مناسبت وصول تلگراف دوستانه جنابعالي كه در نتيجه خاتمه موفقيتآميز مذاكرات بين شوروي و ايران كه آن جناب شخصاً بهطور مؤثري در آن شركت فرمودهايد، مخابره شده است، مراتب سپاسگزاري خود را اظهار ميكنم. اطمينان دارم نتيجه مطلوبي كه در اثر اين مذاكرات موفقيتآميز بين شوروي و ايران به دست آمده است، موجبات تحكيم مناسبات روزافزون همكاري و مودت بين مردم و كشورهاي ما را فراهم ميسازد.
نخستوزير - ي. استالين
در روز 26 فروردين، حسين علاء نماينده ايران در سازمان ملل طبق دستور قوامالسلطنه، عرض حال دولت ايران را از شوراي امنيت پس گرفت. انعقاد قرارداد بين ايران و شوروي و تخليه خاك ايران ظرف شش هفته، در شوراي امنيت و جهان تأثير مطلوبي گذاشت. تمام جرايد جهان در اين باره به قلمفرسايي پرداختند و از حل اين قضيه مهم كه ممكن بود دردسرهايي را ايجاد كند، اظهار خوشوقتي كردند. مطبوعات جهان، قوامالسلطنه، نخستوزير ايران را سياستمداري ورزيده و ماهر معرفي كردند و از او تجليل زيادي به عمل آوردند. در اين باره در شوراي امنيت نطقهاي زيادي ايراد شد و همه نمايندگان درباره اهميت اين موضوع سخن گفتند.
