اسفند كه از راه ميرسد خواه ناخواه به فكر خريدهاي سال نو ميافتي. آن وقت است كه با خودت مينشيني و حساب و كتاب ميكني كه عيد امسال چه چيزهايي را بايد بخري و چگونه. در اين ميان اما اگر اهل حساب و كتاب باشي و دخل و خرجت با هم برابر باشد و همسر و فرزندانت اهل چشم و همچشمي و نگاه كردن به خريدهاي ديگران نباشند ميتواني سال نو خوبي را آغاز كني اما امان از آن روزي كه يا دخل و خرجت با هم برابر نباشد يا خداي ناكرده خودت يا اعضا خانواده خواسته و ناخواسته اهل چشم و همچشمي و تقليد از ديگران باشيد. آن وقت است كه خريدهاي سال نو بيشتر از آنكه برايت لذتبخش و معنادار باشد يك كابوس سياه است كه حسابي آزاردهنده است.
عيدهاي قديم، عيدهاي جديد
يادش به خير عيدهاي قديم. قديم كه ميگويم نه عيدهاي 50، 60 سال پيش كه پدربزرگها و مادربزرگها از آن به شيريني ياد ميكنند، نه منظورمان همين يكي دو دهه گذشته است. اگرچه چشم و همچشمي در هر دورهاي وجود داشته و تنها نوع آن با هر دورهاي متفاوت بوده است اما واقعيت اين است كه به اعتقاد بسياري از جامعه شناسان از آنجايي كه سطح توقعات در زندگي افراد در سالهاي گذشته پايينتر بود چشم و همچشمي در موارد مختلف از جمله در هنگام خريدهاي نوروزي بسيار پايينتر از چيزي بود كه اكنون شاهد آن هستيم. شايد براي همين است كه در روزهاي پاياني سال و زماني كه به عيد نوروز نزديكتر ميشويم نگراني والدين و خصوصاً مردها كه بايد مخارج زندگي را تأمين كنند بيشتر و بيشتر ميشود.
آنهايي كه سنشان به يكي دو دهه قبل قد ميدهد به خوبي يادشان هست كه عيدهاي قديم رنگ و بوي ديگر و خريدهاي سال نو لذت ديگري داشت كه اكنون آن لذت و شيريني با قيمتهاي بالاي اجناس و گاه بيكيفيت گره خورده است. در گذشته بيشتر خريدهاي خانوادهها معطوف به خريد لباس براي اعضاي خانواده، خريد شيريني، ميوه و آجيل شب عيد ميشد اما اين روزها نوع خريدهاي شب عيد تغيير اساسي كرده و دركنار خريد ميوه، آجيل، شيريني و لباس براي اعضا خانواده خريدهاي ديگري نيز مانند تغيير كامل دكوراسيون منزل، تعويض خودرو و... به آن اضافه شده است. موضوعاتي كه معلوم نيست چگونه و چرا وارد فرهنگ خريدهاي نوروزي شدهاند و تنها ثمره ورود اينگونه رفتارها بر هم زدن نظم و آرامش خانوادهها و نيز افزايش هزينههاي زندگي است.
افرادي كه در كودكي تمام دلخوشيشان در روزهاي آخر اسفند هر سال خريد ماهيهاي قرمز رنگ كوچولو بود اين روزها كه بزرگتر شدهاند دغدغهشان شده تغيير كامل دكوراسيون منزل است و خانواده را مجبور ميكنند كه السيدي، ماشين لباسشويي، ميز ناهارخوري، پردهها، كمد، فرش و مبلهاي منزل را بايد تعويض كنند.
افزايش اختلافات زوجين در روزهاي پاياني سال
رفتارهاي تجملگرايانه و چشم و همچشمي به عقيده كارشناسان و پژوهشگران حوزههاي اجتماعي ريشه در تفكر نادرست افراد دارد و اين رفتارها حتي ميتواند باعث به وجود آمدن اختلافات شديدي در بين زوجين شود.
شايد براي همين است كه يك مشاوره خانواده در گفتوگو با خبرگزاري فارس از شدت يافتن اختلافات زوجين در ايام قبل از عيد نوروز خبر ميدهد و ريشه اين افزايش اختلافات را چشم و همچشميهاي خانوادهها در هنگام خريدهاي آخر سال ذكر ميكند.
وي معتقد است: چشم و همچشمي و افراط در خريد، نوروز را تحتالشعاع خود قرار داده تا جايي كه در ايام پاياني سال اختلافات زوجين به دليل تغيير دكوراسيون و متقبل شدن هزينههاي بالا از سوي مردان، بيشتر به چشم ميخورد. افسانه نيكراد با بيان اينكه نوروز يكي از سنتهاي باستاني است، اظهار ميدارد: متأسفانه اين رفتارها باعث شده است، نوروز به جاي اينكه سنتها را زنده كند از حالت طبيعي خود خارج و اسير تشريفات و هزينههاي بيمورد شده است.
وي ميافزايد: هر ساله با آغاز فصل بهار و نوروز باستاني شور و هيجان و تلاش مردم براي تغييرات در خود و خانواده به وجود ميآيد تا به استقبال بهار بروند اين در حالي است كه در كنار مسائل خوب نوروز، چشم و همچشمي، اسراف و تفريط در خريد، اين آئين ملي و سنتي را تحتشعاع خود قرار داده است. اين كارشناس خانواده ميگويد: در سالهاي نه چندان دور خانوادهها همان وسيلههايي را كه داشتند حتي وسايل قديمي را تميز ميكردند و مورد استفاده قرار ميدادند اما امروزه نوروز بهانهاي براي اسراف و متحمل شدن هزينههاي گزاف شده است گويي تغيير دكوراسيون و صرف هزينههاي بالا و البته بيمورد از واجبات نوروز شده است و افرادي كه توانايي آن را ندارند، تحقير ميشوند.
نيكراد ادامه ميدهد: مدلهاي مختلف تبليغاتي كه در حال حاضر در رسانه ملي نيز شدت يافته فراتر از وضعيت اقتصادي پيش رفته است، اين مسئله به مصرفگرايي دامن زده است همچنين اسراف و تجملگرايي در افرادي كه از ماهواره استفاده ميكنند به دليل تبليغات بيش از حد و رنگارنگ بيشتر به چشم ميخورد.
وي با بيان اينكه در ايام پاياني سال و پس از تعطيلات نوروزي اختلافات زوجين بيشتر ميشود، تصريح ميكند: اين مسئله به دليل تقاضاهاي زنان براي خريد و تغيير دكوراسيون به هر قيمت است و از آنجايي كه مردان توانايي پرداخت اين هزينهها را ندارند ناسازگاري و در بيشتر موارد دعوا و جنجال بين زوجين به پا ميشود.
اين مشاوره خانواده خاطرنشان ميكند: بهتر است خانوادهها از ايام نورز بهترين استفاده معنوي را ببرند و انرژي كسب كنند براي سال جديد و با پايين آوردن سطح خريدهاي بيمورد كمك به اقتصاد خانواده كنند و روحيه خانواده را نشاط ببخشند.
تغيير كاركردهاي نوروز
شايد بد نباشد بدانيد كارشناسان بر اين عقيده هستند كه شيوه خريد كردن افراد يكي از روشهاي تشخيص اختلال رواني است و تحقيقات نشان ميدهد افرادي كه از دانش و معيارهاي صحيح مصرف برخوردار هستند، الگوهاي صحيح مصرف و شيوههاي انتخاب مناسب را هنگام خريد دانسته و مطابق با وضعيت اقتصادي و اولويتبندي وسايل موردنياز اقدام به خريد احتياجات خانواده ميكنند و در خريد مناسب موفقتر عمل مينمايند. اما به راستي علت اين گونه رفتارها چيست و چرا گاهي اوقات شاهد هستيم كه زوجين در مسائلي مانند خريدهاي نوروزي به مشكل برميخورند و به اعتقاد كارشناسان اين اختلافات گاه حتي باعث افزايش كدورت زوجين از يكديگر و نهايتاً تأثير منفي آن بر فضاي خانواده ميشود؟ فضايي كه با نگاهي به فرهنگ و سبك زندگي ايراني – اسلامي بايد فضايي گرم و اميدواركننده باشد اما...
دكتر بهرام نيكفرجام استاد دانشگاه و جامعهشناس به اين سؤال پاسخ ميدهد. وي تغيير كاركردهاي نوروز را ريشه تمامي اين مسائل ميداند و ميگويد: به نظر ميرسد نوروز به عنوان يك عيد باستاني كه در بردارنده ارزشهاي بسيار زيباي ايراني – اسلامي است رفتهرفته نقش و كاركرد خود را در جامعه از دست داده و اين سنت زيبا با تغييرات محسوسي همراه بوده است. وي ميافزايد: در طول قرون مختلف نوروز به عنوان يك عيد باستاني نمادي از تمام رفتارهاي خوب در يك جامعه به حساب ميآيد و در اين مقطع از سال شاهد سنتهاي بسيار ارزشمندي مانند به جا آوردن صله رحم، سر زدن به افراد فاميل و خويشاوندان، دستگيري از افراد ضعيف جامعه، آشتي كردن و رفع كدورتها، نو شدن و نگاه تازه به دنياي پيرامون هستيم اما متأسفانه برخي از افراد با رفتارهاي ناشايست خود و با انجام اقداماتي كه نه ضروري به نظر ميرسد و نه عقلاني، اين سنت زيباي ايراني – اسلامي را تحتالشعاع رفتارهاي نازيباي خود قرار ميدهند.
وي با بيان اينكه تغيير كامل دكوراسيون منزل يا تعويض خودرو و خريد اتومبيلي با مدل بالاتر در هنگام فرا رسيدن عيد نوروز رفتاري عقلاني به نظر نميرسد ادامه ميدهد: كاملاً مشخص است كه اينگونه رفتارها از سوي افرادي سر ميزند كه از درون داراي ضعف شخصيتي و داراي ارادهاي سست هستند.
اين استاد دانشگاه ميگويد: همانگونه كه جامعهشناسان اعتقاد دارند برخي از افرادي كه به دنبال مد و تقليد از مدلهاي روز در لباس پوشيدن يا آرايشهاي عجيب و غريب هستند افرادياند كه از درون داراي ضعفهايي در خودشناسي هستند، افرادي هم كه با فرا رسيدن سال نو شديداً به دنبال يك تغيير كاملاً چشمگير مانند تغيير كامل دكوراسيون منزل هستند ميتوانند افرادي باشند كه از اعتماد به نفس پايين برخوردار بوده و هنوز به درك صحيحي از خودشناسي و تشكيل يك شخصيت بالغ اجتماعي نرسيدهاند.
اين جامعهشناس با بيان اينكه معنايي ندارد افراد در خريدهاي سال نو تا اين حد به اين مسائل توجه داشته باشند ادامه ميدهد: نبايد كاري كرد كه نوروز كه يك سنت و فرهنگ بسيار زيبا با ارزشهاي بسيار والاي انساني و اسلامي است با اين رفتارهاي ما در حصار تشريفات گرفتار شود.
وي ميگويد: در برخي افراد خريد كردن راهكاري براي خودنمايي است، اين افراد تصور ميكنند خريد اجناس غيرضروري كاهش اعتماد به نفس را در آنها برطرف ميكند. خريدن لباسهاي گرانقيمت، كيفها و كفشهاي با برندهاي مختلف و حتي لوازم غيرضروري براي خانه، زمينهاي است كه اين افراد گمان كنند با آنها به حدي از آرامش و سكون رواني ميرسند.
نيك فرجام به آن دسته از افرادي كه فكر ميكنند خريدهاي آن چناني براي سال نو و رفتارهايي مانند تغيير كامل دكوراسيون منزل يا تعويض خودرو و خريد اتومبيلي با مدل بالاتر ميتواند در زندگي افراد خوشبختي بياورد ميگويد: توصيه من به اين افراد اين است براي اينكه مطمئن شوند اينگونه رفتارها خوشبختي به همراه نميآورد و تضمينكننده زندگي همراه با رفاه و آسايش نيست سري به دادگاههاي خانواده يا مراكز مشاوره خانواده بزنند آن وقت با ديدن زوجهايي كه به خاطر اين مسائل به دادگاههاي خانواده يا مراكز مشاوره خانواده مراجعه كردهاند متوجه ميشوند كه اينگونه رفتارها تضمينكننده خوشبختي در زندگي افراد نيست. به گفته نيك فرجام، الگوي غلط مصرف در بعضي خانوادهها، چشم و همچشمي، حساسيتهاي بيمورد و تربيتهاي غلط مواردي است كه در خريدكردنهاي شب عيد به خوبي نمود پيدا ميكنند. اين جامعهشناس در ادامه صحبتهاي خود با بيان اينكه زندگي يعني آرامش و احترام گذاشتن به يكديگر ادامه ميدهد: مطمئناً افراد بايد در خريدهاي سال نو به سطح درآمد خود توجه و از ولخرجي و خريد وسايلي كه ضرورتي ندارد پرهيز كنند.
وي يادآور ميشود: البته بسياري از خانوادهها هستند كه خانمهاي خانه با درك صحيحي كه از درآمد همسر خود دارند در خريدهاي سال نو تنها به فكر خريد لوازم ضروري و مايحتاج عيدانه خانواده هستند.
نيكفرجام در بخش ديگري از صحبتهاي خود با بيان اينكه رسانهها دراين خصوص نقش بسيار مهمي ايفا ميكنند ميافزايد: متأسفانه گاهي اوقات در برخي از برنامههايي كه از صدا و سيما پخش ميشود يا در تبليغات تلويزيوني شاهد اين هستيم كه افراد را به سمت خريد لوازم غير ضروري براي شب عيد آن هم با قيمتهاي بالا ترغيب ميكنند.
به گفته وي، در ساليان گذشته خريد به شكل امروزي وجود نداشت، مردم بيشتر خريد را به منظور تأمين مايحتاج زندگي و اقلام مورد نياز انجام ميدادند، اما با ظهور پديده مد و به خاطر همسو شدن با جامعه، خريد بسياري از مردم رنگ و بوي تجمل و اسراف به خود گرفته است. شايد بتوان گفت درصدي از خريدهاي شب عيد بيشتر از احتياج افراد و فقط به منظور چشم و همچشمي با آشنايان و فاميل يا فخرفروشي باشد. گاهي اوقات نيز به دليل جبران كمبودهاي شخصيتي و افزايش اعتماد به نفس اين كار انجام ميشود. اين استاد دانشگاه هم چنين به نقش افراد موجه در بين فاميل مانند بزرگترها، ريش سفيدها اساتيد دانشگاه و معلمان اشاره ميكند و ادامه ميدهد: رفتار اين افراد در خانوادهها تأثيرگذار است و زماني كه در يك جمع فاميلي ديگران شاهد اين هستند كه افراد موجه در فاميل از اينگونه رفتارها دوري ميكنند و در خريدهاي سال نو بر اساس يك الگوي مناسب رفتاري پيش ميروند اين رفتار آنها روي ساير اعضاي فاميل تأثير مثبت ميگذارد.
