مسجد خانم
مسجد خانم زنجان از بناهای دوره قاجار میباشد که در محله قدیمی فخیمالدوله شهر زنجان قرار دارد. این مسجد فاقد گنبد بوده و دارای 2 مناره بسیار زیبا است که در سال 1323 هجری قمری و به درخواست یکی از زنان مقتدر ایران به نام جمیله خانم دختر حسین قلی خان نظامالعداله و توسط استاد اسماعیل ساخته شد. بنای مسجد مشتمل بر سردر ورودی با دو مناره کوتاه، صحن، شبستان تابستانی و زمستانی، حجرههای متعدد جهت سکونت طلّاب علوم دینی و تزئینات کاشیکاری و گچبری است. منارههای قطور و کوتاه با تزئینات آجر و کاشی و محراب زیبا با تزئینات پرکار کاشی معقلی در صحن شبستان ستوندار، از ویژگیهای خاص این بنا میباشد. تزئینات روی ایوانها و منارهها به سبک دوره قاجار و بیشتر با استفاده از رنگهای زرد، سیاه، فیروزهای و سفید انجام شده است.
عمارت ذوالفقاری
عمارت ذوالفقاری در مرکز بافت قدیمی شهر زنجان در محلهای به نام دالان آلتی در ضلع شمالی سبزه میدان و مسجد جامع واقع شده است. این بنا توسط سردار اسعد ذوالفقاری ساخته شد و محل سکونت فرزند وی؛ محمودخان ذوالفقاری بوده است. این مجموعه شامل ساختمانهای اندرونی و بیرونی و قسمتهای اداری است که قبل از احداث خیابان ذوالفقاری با یک شبکه ارتباطی در طبقه همکف و زیرزمین به همدیگر مرتبط بوده است. هماکنون این مجموعه تقسیم شده و قسمتهایی از آن از میان رفته است. از جالبترین بناهای باقیمانده این مجموعه بنای تاریخی مرکز مجموعه بیرونی است..
دودکش جن
دودکش جن در 20 کیلومتری شهر ماهنشان و 120 کیلومتری زنجان قرار دارد. این پدیده طبیعی در اصطلاح زمینشناسی «هودو» نامیده میشود و در اصل نوعی سنگ به شکل قارچ میباشد که بر اثر فرسایش پدید آمده و شبیه به مناره بلند و نازکی است که سنگ دیگری روی آن قرار گرفته است. هودوها بیشتر در آمریکا دیده میشوند که یک نمونه از آنها در منطقه برایس کنیون میباشد که تصاویر آن نیز بسیار مشهور است. در غرب رودخانه میسیسیپی و شرق کوههای راکی آمریکا و کانادا نیز این پدیدههای طبیعی دیده شدهاند. در کپه داغ ترکیه نیز وجود دارند که مردم داخل آنها زندگی میکنند. در صربستان و تایوان نیز این مناظر دیده شدهاند. در بخش فرانسوی کوههای آلپ این پدیده را به نام «خانمهایی با موهای درست شده» میشناسند.
پل میر بهاءالدین
پل میر بهاءالدین در شهرستان زنجان در محور جنوبی حومه شهر زنجان در مسیر زنجان به کردستان بر روی رودخانه زنجانرود قرار دارد. این پل توسط یکی از متمولین شهر به نام حاج میرزا بهاءالدین زنجانی که از تجار معروف ناحیه خمسه بود در زمان حکومت ناصرالدین شاه ساخته شده است. این پل حدود 100 متر طول دارد و عرض آن با احتساب جانپناهها، به 70 متر میرسد. این پل کاملاً از آجر ساخته شده و در نمای داخلی بزرگترین طاق آن با خط معقلی بسیار زیبا تاریخ ساخت آن همراه با عبارت «یاعلی» به صورت قرینه نقش شده است. پایههای پل روی سطح سنگفرش شده قرار دارد و از قطعات سنگ تراشیده و ملات آهکی ساخته شده و تا ارتفاع 40 متری سطح آب، بالا آمده است.
عمارت دارایی
عمارت دارایی زنجان از بناهای قدیمی شهر زنجان است و در مرکز شهر زنجان موسوم به سرچشمه که در ضلع شمالی مجموعه تاریخی سبزه میدان واقع شده است. این بنای ارزشمند متعلق به اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی اول میباشد. این بنا در سه طبقه و با خصوصیات معماری دوره پهلوی از قبیل پنجرههای متعدد، تراس و قرینهسازی در طبقات ساخته شده است. مصالح به کار رفته در این بنا سنگ، آجر، آهک، سیمان و آهن است که در این میان آجر عمدهترین مصالح میباشد.
غار گلجیک
غار گلجیک در 35 کیلومتری جنوب غربی شهرستان زنجان در روستای گُلجیک در ارتفاعات مشرف به روستای حاج اَرش واقع شده است. این غار عظیم به طور طبیعی از فرسایش سنگهای آهکی موجود در غار پدید آمده و با داشتن آب و هوای مناسب داخل آن، مأمن انسان دوران پیش از تاریخ بوده است. داخل غار آثار زیستی انسان متعلق به 16 تا 30 هزار سال قبل از میلاد را نشان میدهد. در داخل غار ابزار، ادوات، تیغههای سنگی و استخوان حیوانات شکاری به مقدار فراوان دیده میشود. آنچه که بیشتر از همه درخور بررسی، مطالعه و اهمیت است، آثار معماری موجود در داخل غار و محصور نمودن فضاهای زیستی و تعیین حریمها و مطرح بودن مالکیت در آن میباشد. روبروی این غار کوهی وجود دارد که دارای آثار باستانی بسیار قدیمی میباشد و اهالی محل آن را بلوتی مینامند.
حمام حاج داداش
حمام حاج داداش یکی از قدیمیترین بناهای تاریخی شهر زنجان است که در بازار قدیمی شهر زنجان و روبروی مسجد میرزایی واقع شده است. این بنا تنها حمام ستون سنگی زنجان میباشد که گنبد اصلی آن بر روی چهار ستون سنگی قرار گرفته است. گفته میشود این ستونها در زمان خود توسط هنرمندان همدانی تراشیده شده است. زیباترین بخش این حمام تاریخی، فضای بینه آن است. در این قسمت طاق اصلی بر روی چهار ستون سنگی مزین به سرستونهای مکعبی شکل و بدنه مارپیچی قرار دارد. این بنا حدود 100 سال پیش ساخته شده اما نام بانی این حمام مشخص نیست. به گفته اهالی محل این مکان توسط فردی به نام حاج داداش بنا شده و از همان زمان این حمام با نام حاج داداش خوانده میشده است.
