با اینکه افزایش بیابان ها و به قول معروف بیابان زایی یکی از بزرگترین چالش های زیست محیطی در حال حاضر به شمار می آید، اما با این حال، هنوز اکثر مردم چنین کلمه ای را نشنیده و یا درکی از آن ندارند. بیابان زایی تخریب مداوم اکوسیستم های مناطق خشک ازطریق فعالیت های انسان ها مانند کشاورزی ناپایدار، استخراج از معادن، چرای بیش از حد و قطع درختان و همچنین نتیجه تغییرات آب و هوایی است که اگر جلوی آن گرفته نشود، روزگار سختی حداقل در انتظار خود ما خواهد بود.
***
بیابانها در شرایطی افزایش می یابند که عوامل انسانی و تغییرات آب و هوایی نقش بسزایی در این امر دارند. اين فرآيند در حقيقت به اين دليل رخ مي دهد كه اكوسيستمهاي نواحي خشك كه بيش از يك سوم كره زمين را در بر مي گيرند شديداً در معرض استفاده بيش از حد و عدم بهره برداري صحيح از زمين قرار دارند. فقر، عدم ثبات سياسي، جنگل زدايي و تخريب جنگلها، چراي بيش از حد دامها و روشهاي نامناسب و نادرست آبياري همگي مي توانند به كاهش ميزان حاصلخيزي زمين بيانجامند که حاصل آن افزایش مناطق خشک و بی آب و علف و بیابانی است.
البته بیابانها فقط در ایران پیشروی نمی کنند بلکه در کل دنیا زندگی بيش از 250 ميليون نفر را مستقيماً تحت تاثير قرار داده و در عين حال زندگي قريب به يك ميليون نفر را در بيش از صد كشور به مخاطره انداخته اند. اما نکته قابل تامل این است که اکثر مردمی که تحت تاثیر این تغییرات قرار دارند در فقيرترين، محرومترين و ضعيفترين كشورها به لحاظ مسائل سياسي به سر مي برند.
*ایران در مسیر بیابان شدن
برآوردها نشان میدهد تحت تاثیر عواملی مثل فرسایش خاک و نابودی پوشش گیاهی، سالانه یک درصد به مساحت بیابانهای ایران افزوده میشود.
بر اساس تحقیق انجام شده توسط مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی کشور بررسیها نشان میدهد در سی سال گذشته حدود 30 درصد به مساحت بیابانهای ایران افزوده شده که نشانگر سالانه یک درصد افزایش مساحت بیابانهای کشور است.
بر اساس این گزارش انتظار میرود با توجه به تشدید روند فرسایش خاک در ایران در سالیان آینده شاخص بیابانزایی در ایران افزایش یافته و حتی بیشتر از متوسط رشد سالانه یک درصد شود.
هم اکنون حدود نیمی از مساحت ایران بیابانی است و در یک پنجم از مساحت کشور زادآوری زیستی در حداقل ممکن بوده و اصطلاحا بیابان مطلق نامیده می شود و این در شرایطی است که ایران در صدر کشورهای رودررو با پدیده فرسایش خاک قرار دارد.
کارشناسان در مورد بیابان های ایران معتقدند در کنار عوامل زيست محيطي، تغييرات آب و هوايي و كمبود بارش ها که در افزایش بیابانه ها و پیشروی آنها نقش مهمی را ایفا می کنند، باید موضوع فعاليتهاي انساني را نیز به صورت ویژه مد نظر قرار داد.
نياز به محصولات كشاورزي و فرآورده هاي روستايي باعث شده تا مردم بدون توجه به پتانسيل و ميزان حاصلخيزي جنگلها ومراتع آنها را به زمينهاي زراعي تبديل و به کشت محصولات مورد نیاز خود بپردازند.
در همین راستا نیاز به گوشت نیز چراي بيش از حد دامها در مراتع و استفاده بي رويه از اين مناطق را به همراه داشته است.
تخریب جنگل ها و بریدن و قطع درختان و استفاده بي رويه از چوب آنها و گياهان براي مصارف صنعتی و خانگي به همراه استفا ده بي رويه از منابع آبي از دیگر عواملی به شمار می آید که هر روز بیابان ها را بیش از قبل به جلو می راند.
جنگ ها از دیگر عوامل ایجاد و گسترش بیابانها به شمار می آیند به این نحو که هر جنگی، آوارگان زیادی را در پی دارد که بر اساس آمارهای موجود این افراد به خاطر برطرف كردن نيازهاي خود در زمينه هاي گوناگون مانند تامين سوخت، كشاورزي و پرورش گياهان در فروسايي حدود 2/1 ميليون هكتار از منابع طبيعي دنیا سهيم بوده اند.
*باید دست به کار شد
یکی از عواملی که می تواند جلوی بیابانزایی را گرفته و از پیشرفت آن جلوگیری کند افزايش آگاهي عموم پيرامون اهميت منابع طبيعي قابل بازيافت و خطرات ناشي از هجوم بيابانها به سمت مناطق زندگی آنهاست. البته این امر مستلزم این است که در روستاها و شهرهای کوچک با توسعه امور اقتصادی و اجتماعی از مهاجرت كشاورزان و دامداران به شهرهاي بزرگ و مراكز شهري جلوگیری شود.
فعال شدن سازمان ها و نهادهای ذی ربط در حفاظت از محيط زيست و برقراري ثبات در آنها، احيا و بازيافت زمينهايی که مورد فرسایش قرار گرفته اند، توسعه صنعتي با بكارگيري فناوري سازگار با محيط زيست، تثبيت ريگهاي روان به منظور كاهش تاثيرات منفي بر زمينهاي زراعي، مناطق مسكوني، جاده ها و ساير تاسيسات زير بنايي از دیگر موادیست که می تواند در پیشگیری از بیابانزایی موثر واقع شود.
متاسفانه حركت شنهاي روان به منزله نوعي از پيشروي بيابانها تلقي مي شود كه خطري بزرگ ایران را تهدید می کند. خسارات ناشي از پيشروي ريگهاي روان هر ساله رو به افزایش است و نخستين اقدام جدي در زمينه كنترل ريگهاي روان در سال 1344 در مورد 100 هكتار از اراضي به مورد اجرا گذارده شد. تاكنون بيش از 4 ميليون هكتار از مناطق بياباني و باير ايران احيا شده اند و مسئولان در نظر دارند تثبيت ريگهاي روان و بيابانزدايي 10 ميليون هكتار از اراضي را عملي سازند.
