درساليان پس از 28 مرداد دست ساواك در اداره تمامي شئون كشور ديده ميشد وهمين موضوع يكي از عواملي بود كه اقشار گوناگون ملت را به جان آورده بود. درمقالهاي كه پيش روي شماست يكي ديگر از ابعاد دخالتهاي ساواك در عرصههاي گوناگون حاكميتي يعني مشاركت در تشكيل مجلس به تصوير كشيده شده است.
بر اساس قانون اساسي مشروطيت، قوه مقننه و قانونگذاري ايران از دو مجلس سنا و مجلس شوراي ملي تشكيل ميشد. تركيب نمايندگان دو مجلس در طول دوران قانونگذاري در دوران قاجاريه و پهلوي ـجز در زمانهاي محدود و نيز هنگام بحث و مذاكرات نمايندگانـ نشاندهنده وابستگي آنها به دستگاه سلطنت بود. مجلسين مذكور در واقع طرح و برنامههاي شاه را بررسي ميكردند. در دوران دوم حكومت محمدرضاشاه، يعني بعد از كودتاي 28 مرداد 1332 و برقراري مجدد نظام ديكتاتوري در ايران مجلس شوراي ملي و مجلس سنا كاملاً زير سلطه او قرار گرفتند. البته شاه سعي ميكرد در برنامههايي كه به مجلس ميداد، قانون اساسي را رعايت كند. مجلس به عنوان تأييد براي شاه محسوب ميشد، ولي با اين حال در اين مجلس بحث كردن و ساير اموري كه از نشانههاي يك مجلس مستقل بود، رعايت ميشد. البته در بعضي دورهها خصوصاً در مجلس سنا افرادي پيدا ميشدند كه به مخالفت با برنامههاي شاه ميپرداختند مانند مخالفت دو نفر از سناتورها با تأسيس ساواك، ولي در مجموع فعاليت مجلسين بيشتر در مورد چگونگي اجراي برنامههاي شاه دور ميزد و كمتر خود برنامهها مورد سؤال قرار ميگرفت. ساواك پس از تأسيس رسمي در سال 1336 و خصوصاً بعد از تحولاتي كه در دهه 1340 در آن سازمان انجام گرفت، كنترل نمايندگان مجلس و سناتورها را نيز به عهده گرفت. دخالت مستقيم در انتخابات، نفوذ در ميان نمايندگان و تهيه گزارشهاي متعدد از جلسات علني و غيرعلني و كميسيونهاي مجلس و نيز محافل خصوصي نمايندگان از جمله عملكردهاي ساواك بود.
ساواك و مجلس سنا
تأثير و نقش ساواك در مجلس سنا و انتخابات سناتورها محدود بود. سناتوري چون شرايط خاصي مانند سابقه وزارت، استانداري، سفارت، رياست شعبه ديوان كشور و 15 سال وكالت دادگستري و. . . داشت، افرادي كه داوطلب نمايندگي در مجلس سنا ميشدند، در ساواك پرونده داشتند و در تأييد صلاحيت آنها ساواك مخالفتي نميكرد، ولي رويه آنها در مجلس زير ذرهبين ساواك قرار ميگرفت. افرادي كه در نطقهاي خود و نيز در كميسيونها در برابر برنامههاي شاه موضع مخالف ميگرفتند، صلاحيت آنها براي دور بعد رد ميشد. مثلاً در دوره چهارم مجلس سنا كه سال 1342 تشكيل شد و تا سال 1346 ادامه داشت، چهار نفر از سناتورها سيدجلالالدين تهراني، دكتر غلامعلي رعدي آذرخشي، فتحالله فرود و محمدعلي ممتاز از انتصاب مجدد محروم شدند. در دورههاي اخير رسم بر اين بود كه از سناتورها و نمايندگاني كه مورد رضايت شاه و ساواك نبودند، استعفا ميگرفتند مانند استعفاي مهرانگيز منوچهريان. البته در مورد لوايح دولتي و طرحهاي نمايندگان چه در مجلس سنا و چه در مجلس شوراي ملي ساواك تأثير زيادي نداشت، چون لوايح و طرحها معمولاً در اجراي برنامههاي شاه و توسط او ابلاغ ميشدند.
ساواك و انتخابات
ساواك در برگزاري انتخابات مجلسين دو نقش به عهده داشت: 1ـ بررسي سوابق و صلاحيت داوطلبان نمايندگي، 2ـ تأمين امنيت و حفظ آرامش در برگزاري انتخابات. بررسي صلاحيت داوطلبان نمايندگي به عهده ساواك بود. البته در مورد مجلس سنا به دليل شرايط خاص سناتوري، ساواك كمتر دخالت ميكرد. اسامي و مشخصات داوطلبان نمايندگي از طريق احزاب دولتي يا وزارت كشور براي تعيين صلاحيت به ساواك ارسال ميشد. ساواك در بررسي صلاحيت داوطلبان سه ملاك صلاحيت سياسي، موقعيت اجتماعي و زمينه محلي را در نظر ميگرفت. ساواك در بررسي صلاحيت افراد بيشتر به صلاحيت سياسي آنها توجه ميكرد و حتي در بعضي موارد افرادي را كه از موقعيت اجتماعي و زمينه محلي لازم برخوردار نبودند، تأييد ميكرد. (1) در واقع ميزان وفاداري افراد به رژيم و وابستگي آنان به مقامات دولتي و ساواك بيشتر مورد توجه قرار ميگرفت. (2)
افرادي كه داوطلب نمايندگي بودند، چون از نفوذ ساواك در اين زمينه اطلاع داشتند، سعي ميكردند با ايجاد ارتباط با ساواك و احياناً همكاري با آن سازمان خود را در نظر مسئولان ساواك موجه جلوه دهند تا مغضوب ساواك واقع نشوند. ساواك علاوه بر بررسي صلاحيتها داوطلبان مورد نظرش را نيز توصيه ميكرد و به طور غيرمستقيم تبليغات گستردهاي را از طريق عوامل و منابع خود براي آنها انجام ميداد، اما اينكه نتايج انتخابات تا چه اندازه نزديك به توصيههاي ساواك بود، معلوم نيست. (3) نقش ديگر ساواك در جريان انتخابات كنترل و تأمين امنيت انتخابات بود. در آستانه برگزاري انتخابات ساواك يك طرح مراقبتي و امنيتي تهيه و به مأموران خود ابلاغ ميكرد.
همچنين ساواك در طول برگزاري انتخابات كاملاً آن را زير نظر داشت و وزير كشور بهطور مرتب كيفيت برگزاري انتخابات و تعداد افراد رأيدهنده و. . . را به اطلاع ساواك ميرساند. (4)
ساواك و كنترل نمايندگان مجلس
مأموران ساواك به دقت اعمال، گفتار و. . . نمايندگان را تحت نظر داشتند و در صورت مشاهده هر نوع عمل و حرفي كه مخالف نظر شاه و ساواك بود، آن را گزارش ميدادند. اسناد ساواك نشاندهنده اين است كه ساواك نمايندگان يا كارمندان زيادي را در مجلس به استخدام و همكاري خود درميآورد. ساواك انتظار داشت روزانه گزارشهاي متعددي از منابع خود در مورد جلسات علني، غير علني، كميسيونها و محافل خصوصي نمايندگان دريافت كند. برخي نمايندگان مجلس نيز كه از نفوذ ساواك و تأثير گزارشهاي آن در مقامات بالاي مملكت و شخص شاه آگاه بودند و در دورههاي بعد نيز تأييد صلاحيت ساواك آنها را مجدداً بر كرسي مجلس مينشاند، براي خوشخدمتي به استخدام ساواك درميآمدند و اعمال و رفتار ديگر نمايندگان و اطرافيان خود را به ساواك خبر ميدادند. اگر گزارشي در مورد رفتار ناشايست و سخنان خلاف نظر شاه و ساواك در مورد يكي از نمايندگان به سازمان امنيت ميرسيد، نماينده مذكور به ساواك فراخوانده ميشد. مسئولان ساواك سعي ميكردند با تطميع، تهديد و. . . او را از نظر خود منصرف كنند. حتي يكي از نمايندگان مجلس كه قصد استيضاح دولت را داشت، پس از اينكه به تهديدات ساواك اهميتي نداد و بر نظر خود پافشاري كرد، ساواك و مأموران آن با ماشين او را زير گرفته و مجروح كرده بودند. (5)
ساواك در ماههاي آخر عمر رژيم همچنان به مراقبت و كنترل خود از مجلس و نمايندگان ادامه ميداد. اين روزها آزاديهاي سياسي و نداي آزاديطلبي نمايندگان مجلس و بعضي از سناتورها را نيز وسوسه ميكرد كه به مخالفت با رژيم و برنامههاي دولت بپردازند. ساواك درصدد يافتن علت مخالفت آنها با دولت و انتقاد از وضع موجود برآمد تا بتواند از ادامه اين روند جلوگيري كند.
ميتوان نتيجه گرفت كه ساواك در جريان انتخابات تعيين صلاحيت افراد داوطلب نمايندگي و كنترل اعمال و رفتار نمايندگان در مجلس و كميسيونهاي تخصصي و. . . نقش بسزايي داشت، ولي در مورد طرحها و برنامههايي كه در مجلس مطرح ميشد، از آنجا كه اين طرحها و برنامهها معمولاً در مورد چگونگي اجراي برنامههاي شاه صورت ميگرفت و شاه نيز از آن آگاه بود، ساواك نقش محدودتري داشت. نمايندگان مجلسين كه از نفوذ ساواك مطلع بودند، سعي ميكردند از مخالفت با برنامههاي شاه و دولت خودداري كنند و در صورتي كه نمايندهاي جرئت ميكرد با برنامهاي مخالفت كند، در دور بعدي انتخابات صلاحيتش رد و از داشتن مشاغل حساس دولتي نيز محروم ميشد.
پينوشتها در دفتر روزنامه موجود است.
