محمدرضاهادیلو
خشکسالی عبارت ازخشکی غیرطبیعی وکمترازحد معمول می باشد بنابراین زمانی که از خشکسالی یا کم آبی صحبت به میان می آید منظور این است که در منطقه ای آب به اندازه معمول وجود ندارد و ذخيره رطوبتي چه در محيط خاك یعنی خشكسالي كشاورزي و چه در مخازن آبي یعنی خشكسالي آب هاي سطحي و زير زميني صورت گرفته است.
در ایران هم به علت شرایط اقلیمی، بسیاری از استان ها در شرایط گرم وخشک قرار دارند و در این میان، کرمان به عنوان استانی کویری با دارا بودن بارندگی 140 میلیمتر در سال، پایینترین سطح بارش کشور را دارا است.
اما خشکسالی های دو دهه اخیر موجب شده تا سطح آب های این استان به شدت پایین آمده به طوری که کشاورزان مناطق مختلف کرمان این درد را بیش از دیگران حس کرده و با آن درست به گریبان هستند.
*****
وضعیت کمآبی های کنونی، موجب افت شدید منابع آبی کرمان در دشتها شده و علاوه بر کمبود منابع و شور شدن آبها، نشست زمین در دشتها را نیز به همراه داشته است البته این پایان ماجرا نیست زیرا برداشت بیرویه 1.1 میلیارد مترمکعب آب به صورت منفی در استان در کنار فعالیت چاههای غیرمجاز موجب شده تا کم آبی در کرمان به یک فاجعه تبدیل شود.
*منابع کم، برداشت ها زیاد
کرمان با پسته های معروفش شهره خاص و عام است و با در نظر گرفتن پسته خیز بودن خاک این استان و افزایش میزان برداشت این محصول در میان کشاورزان، هر چند ارزش چاه های آب بالا رفته اما به همان نسبت نیز برداشت بی رویه آب تشدید شده که نگرانی ها در این مورد بیانگر اتفاق ناگواریست که در آینده ای نه چندان دور باید منتظرش بود.
در کنار تفاسیر فوق باید به این موضوع اشاره کرد که یکی از معضلات موجود در استان کرمان این است که افزایش آب هرگز به نفع کشاورزان نیست زیرا افزایش بیرویه آب به علت پیشروی آب شور، روی کیفیت آن بسیار تاثیر گذار است. اگر سری به مناطق مختلف کرمان بزنیم به عنوان نمونه مشخص می شود که آب شور در دشت سیرجان چیزی حدود 14کیلومتر پیشروی داشته که به شدت نگران کننده است.
در شرایطی که در به منابع آبی سیرجان سالانه 380میلیون متر مکعب آب وارد می شود، آمارها نشان می دهند برداشت آب از این منابع چیزی حدود 520 میلیون متر مکعب است. البته بر اساس گزارش های موجود، جهاد کشاورزی این شهرستان برای استفاده بهینه از آب در باغهای پسته 162 کیلومتر لولهگذاری و احداث 17 استخر ذخیره آب را به انجام رسانده اما با توجه به خشکسالیهای چند سال اخیر، کمآبی 65 درصد چاههای سیرجان را تحت تاثیر خود قرار داده است.
با توجه به کم آبی ها و نیاز کشاورزان به این مایع حیاتی برای سیراب کردن زمین ها و بارور شدن کاشته هایشان، هم اکنون از بسیاری از چاهها تا دو برابر ظرفیت آب برداشت میشود که به عقیده کارشناسان، ادامه این روند میتواند مشکلات زیادی را به همراه داشته باشد که در مواقعی جبرانش غیر ممکن می باشد.
*جریمه ها کارساز نیست
در بسیاری از شهرستان های کرمان برداشت از آبهای زیرزمینی بیش از ورودی آب به منابع آبی است که این امر موجب میشود هر سال سطح سفره های آبی افت کند به نحوی که فقط در سیرجان حدود یک متر سفرههای آبی افت داشته است. عمق فاجعه وقتی مشخص تر می شود که بدانیم به ازای هر یک متر افت منابع آبی 40 متر سفرههای آب شور پیشروی میکنند.
مسئولان سازمان جهاد کشاورزی کرمان معتقدند بستن چاههای آب غیرمجاز و جریمه کسانی که بیش از ظرفیت از چاهها برداشت میکنند، میتواند راهکار مؤثری برای رفع کمآبی باشد اما هرگز چاره کار نخواهد بود و این روش گزینه نهایی برای بهبود وضعیت آب در این استان به شمار نمی آید.
در همین راستا آبیاری تحت فشار که از راهکارهای بخش کشاورزی برای مصرف بهینه آب به شمار می اید نیز می تواند در مناطق کم مورد توجه و استفاده قرار بگیرد.
عباس ملایی رئیس سازمان جهاد کشاورزی شمال استان کرمان با اشاره به اینکه برداشت اب از چاه های کشاورزی در این منطقه 2 برابر ظرفیت معمول صورت می گیرد، می گوید: هر چند ضروری است که استفاده بهینه از آب، اولویت نخست کشاورزان به ویژه در استان کمآبی مانند کرمان باشد، اما خشکسالیهای 14 سال گذشته، نسبت ورود به برداشت آب را منفی کرده و این مشکلی است که همه بخشها را تحت تأثیر قرار داده است.
این مسئول در مورد سامانه های نوین آبیاری و بخصوص سیستم تحت فشار و مزایای استفاده از آن برای کشاورزان کرمانی نیز می گوید: تاکنون 106 هزار هکتار از اراضی کشاورزی استان کرمان به سامانه آبیاری تحت فشار تجهیز شده که این کار متناسب با بودجه اختصاص یافته پیگیری میشود.
در کنار بالا رفتن سطح زیر کشت پسته در کرمان، بررسیها نشان میدهد در شرایطی که بسیاری از مناطق این استان به علت خشکسالی با کمبود آب مواجه است، محصولاتی مانند هندوانه که احتیاج به آب زیادی دارد نیز در این مناطق کشت میشود.
در حال حاضر جهاد کشاورزی کرمان تصمیمات بازدارنده ای در مورد کشاورزانی که الگوی کشت را رعایت نکنند، اتخاذ کرده، به این صورت که از تحویل نهاده و کود ارزان قیمت به آنان خودداری می کند اما گزارشات حاکیست جریمههای بازدارنده هم نتوانسته اند تاثیر گذار باشند و برخی از کشاورزان همچنان کار خود را میکنند.
*فقط کمی صرفه جویی
بازی به چاه ها و برداشت بی رویه آب از آنها ختم نمی شود زیرا خشکسالی های اخیر، کاهش کیفیت آب و عوامل طبیعی دیگر باعث شده حداقل30 درصد باغهای پسته رفسنجان دیگر صرفه اقتصادی نداشته باشند و کشاورزان این مناطق عطای این کار را به لقایش ببخشند زیرا میزان تولید محصول اینگونه باغها جوابگوی هزینهها نیست.
به عنوان مثال در رفسنجان یک هزار و 200 حلقه چاه، تامین آب کشاورزی این شهرستان را بر عهده دارند و سطح ایستایی آب به دلیل خشکسالیهای پیاپی در حال پایین رفتن و کیفیت آب نیز روز به روز در حال کاهش است.
کارشناسان معتقدند حذف آبیاری باغهای پسته در برخی از ماههای فصل پاییز و زمستان خللی در میزان و کیفیت برداشت پسته ایجاد نمی کند و اجرای طرحهای آبیاری زیرسطحی با استفاده از نصب لولههای پیویسی و لولههای سیمانی در باغهای پسته یکی از راهکارهای مقابله با کمآبی است.
محمد گرجی مدیر جهاد کشاورزی شهرستان انار در استان کرمان در رابطه با حذف آبیاری باغهای پسته در برخی از ماههای سال می گوید: حذف هر یک ماه آبیاری و خاموش بودن موتورپمپهای کشاورزی موجب صرفهجویی در حدود 17 میلیون متر مکعب آب میشود.
این مسئول با اشاره به نظرسنجی انجام شده در مورد خاموشی موتورپمپها در برخی ماههای سال، می گوید: 75 درصد از کشاورزان این شهرستان از این طرح استقبال کرده اند به همین خاطر و با توجه به کمآبی و طرحهای پرهزینه انتقال آب، این اداره در سال گذشته حدود یک میلیارد و 500 میلیون تومان به 64 موتورپمپ کشاورزی اعتبار بلاعوض پرداخت کرده است.
البته استفاده از دستگاههای آب شیرینکن در باغها و موتورپمپها یکی از راههای مهم به منظور اجرای طرحهای آبیاری تحت فشار به شمار می آیند.
*لب های تشنه کرمان
به هر حال کرمان استانی کویری و خشک به شمار می اید که مجموعه آبهای آن 7.6 میلیارد متر مکعب بوده و هر ساله سطح آبهای زیرزمینی این منطقه در حال کاهش است و به نوعی منابع از نظر کیفیت و کمیت در حال تغییر است به نحوی که در برخی نقاط باغها رها شدهاند. از طرفی نیز نباید فراموش کنیم که کرمان یکی از استانهای قناتخیز کشور است و حتی برخی از قناتهای این منطقه به دلیل قدمت بسیار جزو میراث فرهنگی کشور محسوب میشود، اما خشکسالیهای چند سال اخیر تاثیرات مخرب بسیاری در کاهش دبی آب در بیش از 2 هزار و 900 رشته قنات در منطقه داشته است به طوری که متوسط دبی قناتها به 18 لیتر در ثانیه میرسد و در حال حاضر استیصال آب قناتهای شمال استان کرمان حدود 1.5 میلیارد مکعب در سال است.
کوتاه سخن اینکه به دلیل برداشتهای بیش از حد و غیراستاندارد و حفر چاههای غیرمجاز در نزدیکی قناتهای شاهد کاهش سطح آب قناتها و کم شدن میزان آبدهی و حتی خشکی آنها هستیم که این یک تهدید اساسی محسوب میشود و باید هرچه سریعتر برای این مسئله راهکارهای مناسبی اندیشیده شود.
