يكي از راهكارهاي اساسي برونرفت از بار ترافيك سنگين شهري و به تبع آن كاهش آلودگي هوا توسعه حمل و نقل درونشهري است كه ميتواند با تكميل شبكههاي حمل و نقل صورت گيرد و در اين ميان توسعه و احداث خطوط مترو ميتواند بار اضافي ساير خطوط همچون اتوبوسراني و حتي تاكسيراني را نيز تا حدودي تعادل بخشد. اولويت قرار دادن مباحث بودجه توسعه حمل و نقل عمومي از سوي دولت، مديريت شهري و مجلس ميتواند زمينه و بستر را براي توسعه و احداث شبكههاي حمل و نقل عمومي فراهم سازد و بر سرعت تكميل و راهاندازي و تجهيز اين شبكهها بيفزايد.
احداث و توسعه خطوط و شبكههاي حمل و نقل عمومي علاوه بر اينكه ميتواند بار ترافيكي را كه معضل اصلي كلان شهرها و به خصوص پايتخت است تسهيل بخشد، به نوعي ميتواند خون تازهاي نيز در ساير بخشها كه با اين شبكهها در ارتباط تنگاتنگ هستند تزريق كند.
به واقع دسترسي آسان به يكي از خطوط يا شبكههاي حمل و نقل عمومي در شهرهاي بزرگ ميتواند به كاهش استفاده از وسايل نقليه شخصي كمك كند ميتوان گفت توسعه و احداث شبكههاي حمل و نقل عمومي خود نوعي فرهنگسازي براي تشويق به استفاده از اين شبكهها و كاهش استفاده از خودروهاي شخصي براي جابهجايي در شهر به حساب ميآيد. در اين زمينه معمولاً مسئولان هر مشكلي را به مسائل فرهنگي و فرهنگسازي گره ميزنند و درصدد هستند تا با اين شيوه شهروندان را به سوي استفاده از وسايل نقليه عمومي سوق دهند، حالا اين نكته نبايد فراموش شود كه اين نوع نگاه و عملكرد مسئولان در بخشهاي متولي حمل و نقل عمومي است كه ميتواند منجر به فرهنگسازي در آن بخش شود.
مترو؛ اولويت اول توسعه حمل و نقل عمومي
به دليل بافت متراكم شهري، توسعه شبكه و خطوط حمل و نقل عمومي هزينه بسيار زيادي را ميطلبد و بايد براي احداث اين خطوط با مشكلات و مسائل بسياري روبهرو شد كه نتيجه آن نيز جابهجايي اندك مسافران درونشهري است، بر اين اساس مترو اولويت اول توسعه حمل و نقل عمومي از سوي مسئولان متولي در مباحث حمل و نقل عمومي اعلام شده است.
جابهجايي مسافر در حجم بالا، كيفيت و ارائه خدمات مطلوب، گسترش مسير و ايستگاهها در بخشهاي مختلف شهري، ارزاني جابهجايي مسافر و ايمني و افزايش رضايت شهروندان از جمله مؤلفههايي است كه احداث و توسعه خطوط مترو را در اولويت توسعه شبكههاي حمل و نقل عمومي درونشهري قرار داده كه براي دستيابي به توسعه شهري لازم است حمل و نقل شهري پايدار نيز توسعه يابد.
مترو در پايتخت 16 ساله شد
از سال 1377 بحث احداث خطوط مترو در پايتخت مطرح و عملياتي شد. در حال حاضر خطوط (1،2،3 و 4) در درون شهر احداث و گسترش يافته است و خط 5 بين كرج و تهران داير است. تا پايان مهر ماه سال جاري مسافت خطوط مترو بهرهبرداري شده برابر 160 كيلومتر و تعداد واگنهاي فعال در متروي تهران بيش از يك هزار واگن ميباشد.
استقبال از شبكه مترو روز به روز در حال افزايش است و اين امر ميطلبد تا مسئولان تصميمگيرنده نسبت به تكميل خطوط ايستگاههاي جديد هر چه سريعتر اقدامات لازم را به عمل آورند و خطوط جديد را نيز با برنامهريزي مدون و زمانبندي شده آغاز كنند. به گفته يكي از مسئولان پيشين مترو، به دليل جايگاه حمل و نقل ريلي درونشهري (مترو) لازم است حتي فاصله ايستگاههاي مترو در حال استفاده با احداث ايستگاههاي جديد به نصف كاهش پيدا كند تا امكان استفاده بيشتر شهروندان و دسترسي به نقاط مختلف شهري با كمترين زمان و هزينه فراهم شود. با اين حال لازم است تا در احداث خطوط مترو و مؤلفه سرعت توجه ويژهاي صورت گيرد چرا كه در كلانشهرها و به خصوص پايتخت هر چه زمان را از دست بدهيم، مشكلات ناشي از اين كمكاري سبب ميشود تا مشكلات شهري همچون ترافيك و آلودگي هوا مضاعف و تشديد شود. با دقت نظر و تدبير لازم ميتوان هزينههاي اختصاص يافته براي رفع بار ترافيك و تشديد آلودگي هوا را به احداث خطوط جديد مترو و توسعه آن اختصاص داد.
استفاده از ظرفيتهاي خارجي براي توسعه مترو
علاقهمندي برخي كشورها براي توسعه خطوط مترو، فرصت مناسبي براي احداث و توسعه خطوط مترو است، در اين زمينه چندي پيش سفير اتريش بر علاقه و تمايل كشورش براي ادامه همكاريها و مشاركت در حوزه تجهيزات تأكيد و آمادگي شركتهاي اتريشي را به منظور توسعه و گسترش فعاليتها در متروي تهران اعلام كرد.
استفاده از ظرفيتهاي كشورهاي صاحب تخصص و فن در كنار فعاليتهاي متخصصان و كسب تجربه ميتواند احداث خطوط جديد مترو را تسريع بخشيده و شبكه مترو را تكميل كند، در اين زمينه نيز شهردار تهران بارها اعلام كرده در صورت تأمين بودجه، شهرداري ميتواند سرعت ساخت خطوط مترو را كه در حال حاضر حدود 15 كيلومتر در سال است افزايش چشمگيري بخشد.
در خصوص توسعه خطوط مترو اين انتظار ميرود كه دولت در توسعه بسترهاي ملي حمل و نقل همچون مترو شرايطي را فراهم سازد تا سرعت احداث خطوط مترو افزايش يابد، در اين زمينه محسن سرخو، عضو كميسيون عمران و حمل و نقل شوراي شهر تهران در خصوص راهكارهاي توسعه حمل و نقل عمومي گفت: دولت قطعاً در اين دوره از منابع ارزي براي توسعه حمل و نقل عمومي به مديريت شهري كمك خواهد كرد چرا كه اين پتانسيل و ظرفيت احداث مترو در تهران وجود دارد كه سالانه حداقل 30 كيلومتر خط مترو احداث كرد و شهرداري اين ظرفيت را دارد اما به دليل نبود بودجه هنوز برخي خطوط تكميل نشده است. وي همچنين با اشاره به اينكه اگر شبكههاي مترو كامل نباشد، تردد وسايل نقليه شخصي افزايش مييابد، افزود: دولت بايد به تأمين خريد واگنهاي مترو و ساير نيازهاي حمل و نقل نيز توجه كند. اين عضو شورا به ضرورت توسعه مترو در شهر پرداخت و گفت: در بخش توسعه حمل و نقل ريلي اقدامات مؤثري انجام شده است اما با اين حال بايد در دوره چهارم شوراها تأكيد بيشتري به توسعه مترو به ويژه در مطالعاتي كه انجام ميشود به مشكل تردد شهروندان از ايستگاههاي مترو به درون محلات شهري و بالعكس شود.
حمايت بانك جهاني از پروژههاي حمل و نقل عمومي
توسعه خطوط مترو هزينههاي بسياري لازم دارد، بنابراين لازم است تا علاوه بر كمكهاي دولت و شهرداري از كمكهاي بينالمللي نيز براي توسعه اين شبكه حمل و نقل عمومي استفاده شود، در اين زمينه روابط عمومي حمل و نقل و ترافيك شهرداري تهران به نقل از راشل كيت قائم مقام رئيس بانك جهاني در امور توسعه پايدار اعلام كرد: يك سيستم حمل و نقل عمومي ايدهآل بايد راحت، سريع، ايمن، پاك و در استطاعت شهروندان باشد و مشخصه كليدي آن تلفيق و يكپارچهسازي سيستمهاي مختلف حمل و نقلي نظير مترو و بيآرتي است.
كيت همچنين ساختار سيستم حمل و نقل عمومي را از موانع اصلي ايجاد حمل و نقل پايدار عنوان كرد. وي رانندگي خطرناك، ايجاد آلودگي، فشردگي خدمات در مسيرهاي پرمسافر و كمبود خدمات در مسيرهاي كممسافر را از معايب ساختار سنتي سيستمهاي حمل و نقل عمومي برشمرده و اظهار كرد: اگرچه در اين روش ممكن است خدمات ارائه شده ارزانتر تمام شود ولي از كيفيت پاييني برخوردار خواهد بود.
راشل كيت مانع دوم در پايداري سيستم حمل و نقل عمومي را ظرفيت بالا در بخش مالي دانست و تأكيد كرد: اين مشكل در مترو به دليل هزينه بالا در بخش ساخت و نگهداري بارزتر است چرا كه اين هزينهها از طريق دريافت كرايه قابل جبران نيست و براي ايجاد پايداري در اين موارد نياز به منابع درآمدي كمكي در كنار اخذ كرايه است و از موانع ديگر تصور عمومي جامعه از حمل و نقل عمومي است؛ در كشورهاي روبه توسعه، مردم افزايش درآمد خود را با گرايش به وسيله نقليه شخصي به نمايش ميگذارند و در اين جوامع به وسايل نقليه عمومي به عنوان انتخاب افرادي نگريسته ميشود كه استطاعت مالي براي خريد خودروي شخصي ندارند.
وي با اعلام اينكه حمايت مالي از پروژههاي حمل و نقل عمومي در دستور كار بانك جهاني قرار دارد، گفت: اين بانك تاكنون تعهد پرداخت هزينه 80 پروژه حمل و نقل عمومي را در شهرهاي مختلف جهان بر عهده گرفته است.
حمل و نقل كيفي به جاي حمل و نقل كمي
سيدجعفر تشكريهاشمي، معاون حمل و نقل و ترافيك شهرداري تهران به منظور برونرفت از وضعيت موجود در ترافيك ضمن اتخاذ تغييرات اساسي در چارچوب سياستهاي جاري، اهداف جديدي را به منظور در اولويت قرار دادن حمل و نقل عمومي هدفگذاري كرده و افزود: به اين منظور حملونقل كيفي به جاي حمل و نقل كمي از طريق تلاش براي تبديل تهران به شهر انسانمحور به جاي «شهرخودرو» با رعايت ملاحظات زيستمحيطي را در دستور كار قرار دادهايم و با اتخاذ و اجراي تدابير و تمهيداتي از جمله توسعه جهشي حمل و نقل عمومي در دو بخش مترو و بيآرتي به موازات تكميل شبكه معابر براي نيل به اين اهداف گام برميداريم.
هابيل درويش، مديرعامل متروي تهران نيز معتقد است: «توسعه و پيشرفت مترو نيازمند نگاه مثبت دولت است» تا بتوان مشكلات پيش رو در اين زمينه را برطرف كرد و اين امر محقق نخواهد شد مگر آنكه به مترو به عنوان شاهرگ حياتي شهر توجه شود كه در غيراين صورت هرگونه كمكاري و بيتوجهي به افزودن گره كور ترافيك و فاجعههاي زيستمحيطي ختم خواهد شد و نتيجه آن سرگرداني شهروندان به عنوان سلولهاي اين پيكر خواهد بود.
