محمدرضاهادیلو
هر وقت از زلزله صحبت به میان می آید، همگان بر این جمله صحه می گذارند که ایران یکی از کشورهای زلزله خیز دنیا به شمار می اید و اکثر شهرهایش به نوعی روی یکی از گسل ها قرار دارد که در هر لحظه باید منتظر تکان های شدیدی باشد.
زلزله های دهه های اخیر در شهرهای بم و منجیل و رودبار و هریس و ورزقان و بوشهر و... بیانگر این است که بعد از هر واقعه، خسارات های جبرانناپذير انساني زیادی به جای می ماند که همین مسئله، توجه به مبحث مقاوم سازی اماکن را بیش از پیش نمایان می سازد.
با اینکه مقاومسازي مناطق مسكوني و بهويژه مدارس و مكانهاي آموزشي، از اهميت ويژهاي برخوردار است و کارشناسان تاکید فراوانی بر این موضوع دارند و قوانين و مقررات فراواني نیز در اين حوزه به تصويب رسيده است اما همچنان عدم اجراي كامل اين بخش از قانون، دل نگرانی های زیادی را به وجود آورده است.
***
هر روز اخبار زیادی از اقصی نقاط ایران به گوش می رسد که مانورهای متعددی در زمینه آمادگی دانش آموزان برای زمان وقوع زلزله در مدارس برگزار می شود که دانش آموزان می آموزند در هنگام زلزله با حفظ خونسردی در زیر چارچوب ها پناه گرفته و یا به زیر میزها بروند، اما سوال اصلی این است که "وقتی مراکز آموزشی مقاوم نباشند و با کوچکترین لرزشی سقفشان فرو بریزد، آیا میز و صندلی ها و چارچوب درها حافظ جان فرزندانمام خواهند بود؟"
برعکس کشور ژاپن که توانسته با اصول علمی و مدیریت موثر، لرزش های زیر 8 ریشتر را مهار کند، زلزله های اخیر در ایران نشان داده اند حتی با یک تکان 5.5ریشتری نیز بناهای زیادی فرو میریزند و با لرزش های 6ریشتری باید منتظر تلفات جانی هم باشیم.
*هیچ اراده ای نیست
چنین به نظر می رسد که با توجه به جایگاه و اهمیت نقش فرهنگ و دانشآموزان و كاركنان آموزش و پرورش در کشور و با درنظر گرفتن زلزلهخيز بودن اکثر استان های ایران، مقاومسازي مدارس در بين نمايندگان مجلس از اهميت بالايي برخوردار باشد اما وقتی به لوایح و نحوه مطرح شدن و میزان توجه نمایندگان و کمیسیون های مربوطه مجلس شورای اسلامی رجوع می کنیم، میبینیم که این موضوع، حداقل در خانه ملت از ارزش خاصی برخوردار نبوده.
گواه این ادعا اینکه، وقتی در سال 1385 لايحه پيشنهادي دولت بر اساس بند (م) ماده 52 قانون برنامه چهارم توسعه مبني بر مقاومسازي مدارس مطرح شد، بارقه های امید در دل بسیاری از مردم و مسئولانی که فکر می کردند با این کار می شود از خسارات و تلفات زیادی جلوگیری کرد، روشن شد اما این لایحه نیز به مانند بسیاری از لوایح دیگر که فقط مطرح می شوند و در همان حد باقی می مانند، به دلایلی به سرانجام نرسید.
شاید پیگیری مقاوم سازی اماکن آموزشی و بخصوص مدارس و دانشگاه ها از جمله وظایف كميسيون آموزش و تحقيقات مجلس باشد، اما گویی اعضای این کمیسیون هم به دلایلی نمی توانند فرصتی برای به نتیجه رساندن لایحه فوق اختصاص دهند.
این یک واقعیت است که براي به اجرا درآمدن هر طرح و يا لايحهاي، نياز به تعيين بودجه و اعتبارات لازم از سوي دولت است اما در خصوص بازسازي و مقاوم سازی مدارس چنین استنباط می شود که هیچ خواست و قدرتی در بين مسئولان امر وجود ندارد و حاصل آن حرکت بسیار کند و بی اثریست که در این عرصه شاهدش هستیم.
*بجای مقاوم سازی، ویران کردیم
در سال 1390 دولت تصمیم گرفت حرکتی در جهت مقاوم سازی مدارس انجام دهد که بر همین اساس، در لايحه دولت براي بازسازي مدارس، بودجهاي مدنظر قرار گرفت. بعد از آن، تعدادي از مدارس به دليل فرسوده بودن، تخريب شدند و برخي هم از سوي متوليان امر، مورد تخريب قرار گرفتند تا اين مدارس از نو مورد بازسازي و ساخت قرار گيرند اما متاسفانه نه تنها در این خرابه ها مدرسه ای نرویید بلکه به گفته ساکنان این مناطق، خرابه های ایجاد شده، جايگاه افراد ولگرد و معتادی شده که در اين خصوص هم بايد از طرف دولت تدابيري انديشيده شود.
به هرحال با در نظر گرفتن این واقعیت که ساخت مدارس جديد موجب افزايش فضاي آموزشي و فرهنگی در سطح كشور می شود، اهمیت بازسازي مدارس بیش از پیش به چشم می آید که نياز اول افراد، به خصوص دانشآموزان و دبيران به شمار ميرود، در نتيجه لازم است كه مسئولان براي بازسازي مدارس هرچه سريعتر تدابير کارآمدی را مورد بررسي قرار دهند.
* گذری بر خانه ملت
مجلس شورای اسلامی با توجه به اهمیت مقاومسازی مدارس، قانونی را با عنوان قانون اصلاح ماده 1 قانون برنامه چهارم توسعه برای مقامسازی مدارس به تصویب رسانده است. مدت زیادی از اجرای این قانون میگذرد و مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، برای بررسی آثار تصویب چنین قانونی، گزارشی را تهیه کرده است. دفتر مطالعات اجتماعی این مرکز در این گزارش درباره نحوه اجرای قانون اصلاح ماده ۱ قانون برنامه چهارم توسعه برای مقاومسازی مدارس بدون استحکام میگوید: با توجه به زلزلهخیز بودن کشور ایران و احتمال وقوع خسارات جبرانناپذیر انسانی، بالاخص در مراکز آموزشی، مجلس شورای اسلامی در فروردین ماه سال ۱۳۸۵ لایحه پیشنهادی دولت را که بر اساس بند (م) ماده ۵۲ قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران موظف به «پیشبینی تسهیلات و امکانات لازم برای نوسازی، مقاومسازی، استانداردسازی و مناسب ساختن فضاهای آموزشی» شده بود را مورد بررسی قرار داد و «قانون اصلاح ماده ۱ قانون برنامه 5 ساله چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران برای تخریب و بازسازی مدارس غیراستاندارد و مقاومسازی مدارس بدون استحکام» را به تصویب رساند.در ادامه اين گزارش آمده است كه در پایان برنامه چهارم توسعه، به دلیل عدم تحقق اهداف کمی قانون فوق، تداوم اجرای طرح، طی 3 سال اول برنامه پنجم توسعه در قالب ماده ۲۲ قانون برنامه 5ساله پنجم توسعه پیشبینی شد و در بخشی از این قانون مقرر شد: «دولت مکلف است مابهالتفاوت اعتبارات مصوب و اعتبارات تخصیص یافته با احتساب تعدیل سالهای اجرای طرح موضوع قانون اصلاح ماده ۱ قانون برنامه 5 ساله چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مصوب سی ام فروردین ماه ۱۳۸۵ را برای بازسازی و مقاومسازی مدارس بدون استحکام، از محل منابع عمومی یا احتساب ذخیره ارزی در قالب بودجه سنواتی حداکثر ظرف 3 سال اول برنامه تامین کند.»
*از این زلزله تا اون زلزله
به هرحال سناریوی زلزله سالهاست که در ایران و جهان تکرار می شود و حداقل در کشور ما هر بار با شیون و ناله شروع و با حرف و گفتگو و نظر و نشست ادامه پیدا کرده و با بی خیالی به پایان می رسد.
متاسفانه بعد از هر زلزله و به بارآمدن خسارات بی شمار جانی و مالی و روحی، در میان اشک و ناله بازماندگان، مردم سیل کمک هایشان را به سمت زلزله زدگان روان می کنند و انتقادات از دولت های وقت آغاز و دستگاه های اجرایی زیر تیغ کم کاری می روند. اما کم کم با جملاتی مثل "قسمت این بوده" و "خواست خداست" و "بلاهای طبیعی هستند"، مشخص می شود که کسی تقصیری نداشته و انتقاد از حوادث غیرمترقبه هم امری بی معنی است، پس دست روی دست می گذاریم تا زلزله بعد و مصیبت بعد و کمک های مردمی بعد و جلسات اضطراری مسئولان و...
دانش آموزان، چه در مدرسه و چه در محیط منزل از جمله گروههای جامعه هستند که همواره در معرض خطرات ناشی از زلزله قرار دارند. در این بین آموزش و مانورهای مداوم و مستمر برای آمادگی این قشر از جامعه در برابر زلزله اجتناب ناپذیر و امری ضروری به نظر می رسد اما نباید فراموش کنیم که مانور در یک محیط مطمئن و استاندارد معنی پیدا می کند و اگر سقفی متزلزل باشد، هیچ آموزشی نمی تواند پایه ای برای آن باشد و با یک تکان حتما فرو خواهد ریخت.
زمانی که ساختمانها با معیارها و اصول علمی و ضد زلزله ساخته و اماکن موجود نیز مقاوم سازی شدند آنوقت می توان با شبیه سازی صحنه زلزله های گذشته و انجام تمرینات و مانور های دوره ای و مداوم توسط آحاد مردم وعلی الخصوص دانش آموزان و نیز ارزیابی نتایج حاصله از آن و شناسایی نقاط ضعف و قوت این اقدامات در کاهش مخاطرات زلزله به نتایج خوبی رسید.
بسیار عالی 
