شما به عنوان يك عاشوراپژوه و دبير شماري از همايشهاي عاشورايي چه تفاوت و امتيازي ميان اين همايش و همايشهاي پيشين ميبينيد؟
از ديرباز تاكنون پژوهشهاي بسياري درباره حادثه عاشورا شده است. در هر دورهاي براي احيا و عبرتآموزي از اين واقعه متناسب با نيازهاي زمانه كارهاي علمي و ترويجي فراواني انجام گرفته، مثلاً در قرون اوليه، گردآوري روايات تاريخي و ثبت، ضبط و انتشار آنها در اولويت بوده است. كتابهايي مانند مقتل ابي مخنف و مقتل هشام كلبي و انعكاس آنها در كتابهاي تاريخي مانند طبري، ارشاد، تجاربالامم، انسابالاشراف از يك سو و به موازات اين آثار نقل احاديث اهل بيت(ع) در كتابهاي حديثي توسط محدثاني مانند كليني و صدوق در حفظ و پاسداري از تاريخ عاشورا هدف بسيار مهمي بهشمار ميرفته است.
در دورانهاي پسين اين نقلها با عواطف انساني درآميخته و موجب نگارش كتابهاي توصيفي از سوي فرقههاي شيعه و سني را پديد آورده است. كتابهايي مانند لهوف مقتل خوارزمي با چنين رويكردي تأليف شدهاند. در قرنهاي نهم و دهم احساسات و ديدگاههاي كلامي سامان جديدي به روايات تاريخي و احاديث بخشيده و گاه تحت تأثير چالشهاي فرقهاي بوده است. تأكيد بر سوگواري و بعد احساسي بهمنظور حزنانگيزي بيشتر سبب اصلي توليد چنين آثاري در قرون نهم به بعد بوده است. مقتل عوالم، روضه الشهدا، اسرار الشهاده در چنين فضايي تدوين شدهاند اما در كنار همه اين مقتلنگاريها و عاشورانگريهاي گوناگون دستيابي به يك مقتل مستند و به دور از تحريفات همواره مطمح نظر دانشمندان بوده است. در حقيقت كتاب لؤلؤ و مرجان ميرزا حسين نوري كه پايه اصلي سخنرانيهاي تحليلي استاد شهيد مرتضي مطهري شده، تمهيدي براي دستيابي به اين آرمان است.
به همين جهت از دوره قاجاريه اين ايده توسط دانشمندي مانند فرهادميرزا با نوشتن كتاب قمقام زخّار و صمصام بتّار و بعدها از سوي علما و محققان متعهد پيگيري شده است. كتابهاي مقتل مقرم، حياتالحسين باقر شريف، بررسي تاريخ عاشورا و ديگر آثار مرحوم دكتر محمدابراهيم آيتي براي دستيابي به اين هدف تدوين شدهاند اما نهضت بيداري مسلمانان در سراسر جهان و حوادث نهضت مشروطيت و وقايع پس از شهريور 1320ش و بهويژه نهضت مردم ايران به رهبري امام خميني نگاه و رويكرد به حادثه عاشورا را دچار تحول بزرگي كرد. حادثه عاشورا در اين دوران از منظر سياسي مورد توجه و تحليل قرار گرفت و مباحث اصلاح و تغيير حكومت، سياست، استبدادستيزي، مبارزه با ظلم و استكبار، امر به معروف و نهي از منكر و... محور تحليل محققان و عاشوراپژوهان قرار گرفت.
به هر حال اينها موضوعات تحقيقات، پژوهشها و همايشهاي پيشين تاكنون بودهاند، بنابراين به دليل اولويتهاي يادشده در طول اين سالها جنبههاي اخلاقي و تربيتي نهضت حضرت سيدالشهدا(ع) در حاشيه قرار گرفته است، بهخصوص اينكه در جريان انقلاب و جنگ تحميلي و ستيز با استكبار جهاني به بعد حماسي عاشورا بيشتر از ابعاد ديگر آن نياز بوده است ولي اينك بحران اخلاقي در جامعه جهاني از يك سو و نياز مشكلات معنوي و اخلاقي در جامعه ايران اقتضا ميكند كه به اين بعد از نهضت نيز پرداخته شود. با توجه به اين مسئله اخلاق يكي از اساسيترين و كليديترين اهداف بعثت انبيا و نهضتهاي اولياي الهي بوده، چنان كه نبي مكرم (ص) فرموده است:«اني بعثت لاتمم مكارم الاخلاق». ما درمان دردهاي روحي و معنوي خود را از درياي سيره و معارف ائمه معصومين(ع) بهويژه حضرت اباعبداللهالحسين(ع) جستوجو ميكنيم. مطمئن هستيم به بركت اعتقادي كه مردم ما به امام حسين(ع) و مكتب عاشورا دارند، آموزههاي عاشورايي در حل مشكل و علاج دردهاي يادشده بسيار تأثيرگذار خواهد بود.
در همايش گذشته از عاشوراپژوه ارجمند آيتالله ميرزا خليل كمرهاي تجليل به عمل آورديد. در همايش پيش رو بزرگداشت مرحوم دكتر آيتي را در برنامه دارد، علت اين انتخاب چيست؟
اولاً بنا بر پيشنهاد توليت محترم و تأكيد هيئت مديره و هيئت علمي مؤسسه دارالمعارف، دارالعرفان و هدايت مقرر شده است كه كنگره حماسه حسيني به صورت سالانه برگزار شود، ثانياً موضوع كنگره در هر سال بنا بر اولويتهايي كه در هيئت علمي بحث و تأييد ميشود تغيير ميكند، ثالثاً در هر كنگره از يك عاشوراپژوه بزرگ و تأثيرگذار تجليل ميشود.
در سال گذشته از مرحوم آيتالله ميرزا خليل كمرهاي كه از انديشمندان بزرگ معاصر بودند، تجليل شد و به اين بهانه اثر ارجمند ايشان به نام «هفتاد و دو تن و يك تن با عنصر شجاعت» در هفت جلد، همراه با كتاب ديگر ايشان با عنوان «يك شب و يك روز عاشورا» تحقيق، ويرايش و نشر شد كه بسيار مورد توجه جامعه علمي قرار گرفت زيرا هم مؤلف از منزلت و موقعيت ويژهاي برخوردار بود و هم آثارشان به دليل گستردگي و ژرفايي كمنظير محسوب ميشد و اكنون همه آثار يادشده در يك جلد توسط يكي از نويسندگان فاضل تلخيص و تحرير شده و با نام «سيدالشهدا(ع) و يارانش» در آستانه نشر قرار گرفته است و انشاءالله در كنگره تقديم علاقهمندان خواهد شد.
اما مرحوم دكتر محمدابراهيم آيتي از آن جهت براي كنگره آتي در نظر گرفته شده است كه ايشان يكي از انديشمندان و گويندگان محقق و دقيقالنظر در دوره اختناق رژيم پهلوي بوده و الحق به فرهنگ اسلامي بهخصوص در محيط دانشگاه و جامعه علمي و نخبگان خدمت كردهاند، به همين دليل آثار علمي آن مرحوم از ترجمه و تأليف همگي سنجيده، مفيد و ماندگار است. دكتر آيتي بهويژه در زمينه پژوهشهاي تاريخي يكي از صاحبنظران بزرگي است كه آراي وي مورد توجه و اعتماد بسياري از علما و انديشمندان اسلامي بوده است، چنانكه شهيد مطهري ايشان را در تاريخ، مجتهد ميداند و برخي از تحليلهاي تاريخي خود بهخصوص در حادثه عاشورا را به آثار آن مرحوم ارجاع ميدهد.
كتاب تاريخ پيامبر ايشان كه به تصحيح مرحوم دكتر گرجي انتشار يافته و به عنوان كتاب برگزيده سال جمهوري اسلامي شناخته شده، نشاندهنده موقعيت علمي وي در اين عرصه است. افزون بر آن همين كه در دهه 30 به درخواست سازمان اوقاف و با همكاري مرحوم محمدباقر سبزواري كتاب «سرمايه سخن» را براي گويندگان مذهبي تأليف كردهاند، نشان از جايگاه علمي ايشان در عرصه پژوهشهاي تاريخي دارد، بهويژه كه بدانيم بخش مربوط به حوادث محرم و صفر مجموعه يادشده به قلم دكتر آيتي بوده است.
علاوه بر آنچه ذكر شد، سخنان آيتي در جلسات علمياي كه تحت عنوان «گفتار ماه» انتشار مييافت و سخنان ايشان درباره نهضت عاشورا كه از راديوي ايران در دهه 40 پخش ميشد، همگي نشان از توان علمي و قدرت تحليل وي در عرصه عاشوراپژوهي دارد. تصحيح و انتشار گفتارهاي عاشورايي مرحوم آيتي بهوسيله مرحوم استاد علياكبر غفاري كه يكي از محققان برجسته زمانه ماست، نشانگر اهميت و ارزش علمي آنهاست.
به همين دلايل بزرگداشت آن مرحوم وظيفه همه كساني است كه بر خوان علمي ايشان نشسته و بهرههاي فراوان بردهاند يا خواهند برد.
خوشبختانه ما در كنار بزرگداشت آن مرحوم به جمعآوري، تحقيق و ويرايش آثار عاشورايي ايشان پرداختهايم و اين كار را به يكي از محققان برجسته اين عرصه سپردهايم كه انشاءالله اثري ماندگار خواهد شد.
