پوكي استخوان يا استئوپروز شايعترين بيماري بافت استخواني است كه با كاهش تراكم استخوان و از دست رفتن كيفيت ريز ساختار آن و در نتيجه افزايش خاصيت شكنندگي استخوان شناخته ميشود. مرگ و مير و مشكلات ناشي از استئوپروز به دليل شكستگيهاي مكرر استخوانها و هزينههاي درماني و بستري هميشه قابل توجه بوده و است. به همين دليل پيشگيري از آن نقش مهمي در بهبود كيفيت زندگي، كاهش مرگ و مير و هزينههاي خدماتي و درماني دارد.
با افزايش سن ميزان استئوپروز به علت كاهش بافت استخواني بيشتر ميشود. بر اساس برآوردهاي اخير، بيش از 200 ميليون زن در سراسر جهان از بيماري استئوپروز رنج ميبرند كه البته اين بيماري تنها مختص زنان نيست بلكه تعداد زيادي از مردان را نيز درگير كرده است.
از آنجايي كه تغييرات استخواني در اين بيماري و افزايش احتمال بروز شكستگي ناشي از آن هزينههاي زيادي را بر جامعه تحميل ميكند، استئوپروز اهميت قابل توجهي در نظام بهداشتي - درماني كشور يافته است.
در همين راستا مركز تحقيقات استئوپروز پژوهشگاه علوم غدد و متابوليسم به عنوان مهمترين مركز تحقيقات كشور معرفي شده است كه در اين زمينه فعاليت ميكند.
آمارهاي تكان دهنده مبتلايان به بيماري خاموش
براساس آخرين آمار موجود 6/10 درصد از جمعيت ايراني از پوكي استخوان (استئوپروز) يا همان بيماري خاموش و 21 درصد از كاهش تراكم استخوانهايشان (استئوپني) رنج ميبرند. در مطالعهاي كه در سال 1390 در مركز تحقيقات استئوپروز انجام گرفت حدود 26 ميليون ايراني درگير استئوپني هستند و حدود 3 ميليون نفر از استئوپروز رنج ميبرند.
اين مطالعات همچنين نشان داد كه در سال 1400 اين آمار به ترتيب به 43 ميليون و 500 هزار نفر خواهد رسيد كه به تبع آن بار زيادي بر جامعه تحميل خواهد شد.
اوضاع نابسامان حاصل از كمبود ويتامين D در ايران و جهان
در سراسر جهان، پوكي استخوان عامل بيش از 9/8 ميليون شكستگي استخوان در سال است. به طوري كه شكستگيهاي استخواني در هر 3 ثانيه و شكستگيهاي مهرهاي در هر 22 ثانيه رخ ميدهد.
نرخ مرگ و مير ناشي از شكستگيهاي لگني در كشورهاي خاورميانه بالطبع بالاتر از جوامع غربي است. يك پژوهش سه ساله در ايران نشان داده است كه حدود 470 شكستگي در هر صد هزار نفر جمعيت بالاي 50 سال ايراني رخ ميدهد به طوري كه ميتوان گفت ميزان بروز شكستگيهاي لگن در زنان و مردان به ترتيب 2/4 و 04/2 درصد است.
سطوح پايين اين ويتامين در كشورهاي مختلف جهان از جمله عربستان، لبنان، استراليا، زلاند نو، امريكا و بسياري از كشورهاي اروپايي از جمله انگلستان گزارش شده است كه به عنوان يك نگراني عمده در جهان به خصوص در جنوب آسيا مورد بحث قرار گرفته است. كشور ما با اينكه كشوري غني از نور خورشيد است اما مطالعات و پژوهشهاي متعدد شيوع بالاي كمبود ويتامين D را نشان دادهاند.
كمبود ويتامين D زنگ خطري براي ابتلا به بيماريهاي ديگر
در مطالعات مختلف، بارها از استئوپروز به عنوان يك بيماري پيچيده نام برده شده است كه عوامل متعددي همچون ژنها و شرايط محيطي در بروز آن مؤثر هستند. كمبود ويتامين D به عنوان يكي از مهمترين عوامل خطر بيماري پوكي استخوان شناخته شده است. اين در حالي است كه كمبود اين ويتامين همچنين به عنوان فاكتور خطر مبتلا به بيماريهاي ديگري مانند ديابت، فشار خون، سل و بيماريهاي قلبي - عروقي نيز شناخته شده است و با بيماريهاي ريوي و افزايش خطر بروز انواع سرطانها رابطه دارد.
تحقيقات نشان داده است كه تنها 6 درصد از جمعيت ايراني از سطوح كافي ويتامين D برخوردارند و بقيه افراد درجات مختلف كمبود اين ويتامين را دارند. بر اساس اين آمار بيش از 95 درصد از افراد 20 تا 30 ساله دچار كمبود شديد اين ويتامين هستند. اين آمار بيانگر نياز به توجه هر چه بيشتر مسئولان امر است.
منابع غذايي غني جهت مبارزه با بيماري خاموش
منبع اصلي دريافت ويتامين D نور آفتاب است. به طوري كه ۱۰ تا ۲۰ دقيقه ماندن زير نور آفتاب نياز روزانه بدن انسان به اين ويتامين را تأمين ميكند. از طرفي در دنياي مدرن امروز با توجه به تغييرات شيوه زندگي، فعاليت فيزيكي و ورزش كردن به خصوص در فضاي باز و در معرض تابش نور خورشيد بسيار محدود است. از طرف ديگر تعداد محدودي از مواد غذايي (زرده تخم مرغ و ماهي) حاوي مقادير زيادي از اين نوع ويتامين هستند و متأسفانه در رژيم غذايي روزمره مردم زياد مورد استفاده قرار نميگيرد. لازم به ذكر است كه شير و ساير لبنيات به خصوص محصولات غني شده از مهمترين منابع اين ويتامين به حساب ميآيند. بنابراين به تمامي افراد از هر سن و جنسي توصيه ميشود تا پوكي استخوان را جدي بگيرند و از سنين پايين براي استخوانهاي خود سرمايهگذاري كنند. داشتن فعاليت ورزشي منظم در فضاي باز و مصرف مواد غذايي حاوي كلسيم و ويتامين D نه تنها به افزايش تراكم استخوان در كودكان كمك ميكند بلكه نقش بسزايي در حفظ بافتهاي استخواني دارد.
