تعزیه، مراسم آیینی-نمایشی است که از اواخر عصر صفوی در جامعه ی ما حضوری پررنگ داشته است. تعزیه یا همان شبیهخوانی یکی از میراثهای فرهنگی و نمایشی است که با موضوعاتی چون تاریخ، سیاست، مذهب، اسطورهشناسی، مردمشناسی، تئاتر، ادبیات، هنرهای تجسمی و موسیقی گره خورده است.
تعزیه یک تراژدی ماندگار و نمایشی از حماسه است که با غم و اندوه عجین شده و ما را به تاریخ گذشته پیوند می زند و با حماسه سازان و اسطوره های شیعه آشنا می کند و اوج این تعزیه ریشه در قیام عاشورا و حماسه حضرت ابا عبداله الحسین (ع) دارد.
***
مردم استان ایلام بویژه شهرستانهای دهلران وآبدانان از سالهای دور، مراسمات تعزیه خوانی سنتی برای بزرگان وامامان برگزار می کردند که منسجم ترین وباشکوهترین این تعزیه ها در ظهر روز عاشورا درمیدان نینوا با حضور اقشار مختلف مردم برگزار می شد بدین صورت که عزاداران امام حسین (ع) که شب عاشورا را شب زنده داری می کردند وتا صبح به نوحه وعزا مشغول بودند با روشن شدن هوا دسته های زنجیر زنی و سینه زنی تشکیل می دادند واز محل تکایا و حیسینیه های خود با عزاداری به طرف میدان شبیه خوانی حرکت می کردند وپس از گردهمایی بزرگ عاشورائی به تماشای تعزیه روز عاشورا می نشستند و پس از شهادت امام حسین(ع) دوباره با تشکیل دسته جات سینه زنی به طرف مسجد جامع حرکت می کردند و نماز ظهر عاشورا را در مسجد جامع اقامه می کردند. اما در سالهای اخیر مردم شهرستان دهلران نماز ظهر عاشورا را در محل میدان شبیه خوانی برگزار می کنند و پس از اقامه نماز و قرائت دعای زیارت امام حسین در ظهر عاشورا به خانه می روند.
درسالهای گذشته مسئولین استانی و کشوری به مراسم معنوی شبیه خوانی و تعزیه ظهر عاشورا در دهلران توجه چندانی نداشتند واین امر باعث گردید هیئت عزاداری متولی این آئین معنوی با مشقات فراوان و مشکلات مالی و مکانی فراوانی دستخوش محرومیت وبی مهری قرار گیرد اما تعزیه خوانی دهلران، بدلیل زیبایی و جذابیت اشعار،در سال 1389 به همت اداره کل میراث فرهنگی وگردشگری استان ایلام ، در فهرست آثار معنوی کشور ثبت گردید که این مورد نه نتها باعث احیاء رسوم ها و سنتهای گذشته می شود بلکه می تواند با این کار نسل جوان امروزی را با مراسمات سنتی ومعنوی گذشته آشنا می کند.
آوازی به بلندای یک قرن
آیین شبیه خوانی عاشورا در دهلران قدمتی صد ساله دارد. تعزیه و شبیهخوانی که در این شهرستان اجرا میشود در سال 1315 (ه.ش) توسط مرحوم حاج جمعه اسکندری شروع و تا امروز ادامه داشته است.در این آیین، حركت كاروان امام حسین (ع) تا شهادت آن حضرت، شهادت یاران امام و به آتش كشیدن خیمه ها در قالب نمایش و شبیه خوانی به اجرا درمی آید. در این برنامه 300 نفر بصورت مستقیم كار شبیه خوانی روز عاشورا را اجرا می كنند.
برای اجرای این شبیه خوانی که سراسر با حزن و اندوه همراه است از وسایلی مانند شمشیر، سپر، نیزه و خنجرها استفاده میکنند. و بهجز عوامل انسانی که با دقت خاصی برای نقشها انتخاب میشوند از حیواناتی مانند اسب و شتر هم استفاده میشود.
برای درست کردن خیمهها هم از نوعی پارچههای نازکتر استفاده میشود.
با توجه به شلوغی و ازدحام بالای جمعیت، سر و صدا، فریاد، آه و ناله در هنگام شهادت امام و یاران باوفایش و برای اینکه صدا به تمام حاضران برسد از بلندگوها وسیستم صوتی استفاده میکنند.
ایفاکنندگان نقش های اهل بیت ویاران امام هم از لباس مخصوص آن تاریخ و روزگار اسلام که یک ردای بلند و انواع سربندهای مختلف است البته به رنگ سبز، وهمچنین جنگاوران سپاه امام علاوه براین لباسها از رزم جامه هایی شامل کلاه خود ، سپر، شمشیر ، خنجر و زره استفاده میکنند و سربازان یزید هم لباسهایی به رنگ قرمز بر تن دارند.
این مراسم چنان در فکر و اندیشه مردم شهرستان دهلران بهخصوص جوانان جا افتاده که شب قبل از روز عاشورا مردم ضمن برپایی عزاداری و نخوابیدن تا صبح روز عاشورا یا بهقول دهلرانیها (شب حیه) یعنی شب احیا و بیداری که به شب آخر دهه اول میگویند و همه از نحوه شهادت امام حسین (ع) و یاران با وفایش در روز اجرای مراسم صحبت میکنند و وعده دیدار خود را در روز شبیهخوانی میدهند.
اجرای درست و استفاده از امکانات همزمان با تاریخ واقعه و استفاده کردن از امکانات روز به این مراسم شکوه خاصی داده است که تأثیر بسیاری بر فرهنگ دینی جامعه استان ایلام دارد و مصداق این ضربالمثل شیرین فارسی است که میگوید: "شنیدن کی بود مانند دیدن".
شور حسینی در ابیات تعزیه
شعر تعزیه شعری رجز گونه وغنی از احساس است که چون با شیوه ای خاص با صوت ولحنی حزین بیان میشود، براحتی در تماشاگران تأثیر میگذارد و آنان را با فاجعه کربلا همراه میسازد و اوج این احساس را زمانی میتوانیم درک کنیم که امام حسین (ع) بربالین علی اکبر(ع) حاضر می شود سر وی را دربغل می گیرد و میفرمایند: "جوانـان بنیهـاشـم بیایید علی را تا در خیمه رسانید، خدا داند که من طاقت ندارم عـلی را بر در خیمه رسانم" و اینجاست که تماشاگر، عضوی از احساس حاکم بر تعزیه میشود و پاسخ خود را با شبنمهایی بر گونههایش عینیت میبخشد.
" رمضان محمدی زاده" خادم الحسین و مسئول هیئت عزاداری وشبیه خوانی انصارالحسین (ع) دهلران با تشریح تأثیرات مثبت آئین معنوی شبیه خوانی بر جوانان، به مشکلات این هیئت اشاره کرد و افزود: عدم حمایت گسترده نهادها و ارگانها بخصوص صدا و سیمای ایلام از مراسم شبیه خوانی دهلران باعث در انزوا وکم رونق شدن آن و محدود بودنش درحوزه شهرستان دهلران گردیده است.
محمدی زاده به توانمندیهای این هیئت اشاره و ادامه داد: بهره گیری از نیروهای زبده و هنرمند در سطح شهر که آمادگی اجرای مراسم شبیه خوانی در هر جای کشور در صورت تامین امکانات مالی را دارند، فراخوان عمومی در روز عاشورا و شام غریبان در میدان نینوای دهلران بصورت گسترده از اطراف و اکناف شهرستان از توانمندیهای تعزیه خوانی در شهرستان دهلران است که در صورت توجه این سنت قدیمی برای نسل امروزی بازخوانی می شود.
"کریم رضایی" یکی از اعضای اجرایی هیئت شبیه خوانی دهلران و مداح اهل بیت با گرامیداشت یادوخاطره، زنده یاد حاج جمعه اسکندری، از وی بعنوان بنیان گذار شبیه خوانی در دهلران یادکردو گفت:به همت پیرغلام سیدالشهدا مرحوم "حاج جمعه اسکندری" تعزیه از سالهای دور در شهر دهلران برگزار شده است. وی از بزرگان و متدینین دهلران بوده است وبدین شیوه ، عزاداری و سوگواری سرور وسالار شهیدان را در شهرستان دهلران رونق بخشید و مردم دهلران در روز عاشورا از همان اول صبح در قالب دسته های زنجیرزنی و سینه زنی حرکت می کردند و خود را به محل برگزاری تعزیه می رسانند تا با آرمانهای حضرت امام حسین (ع) تجدید بیعت کنند
رضایی افزود:یکی از مشکلات برگزارکنندگان تعزیه، محل برگزاری آن است که احتیاج به یک محل استاندارد دارد تا مردم به خوبی صحنه را ببینند و صدای تعزیه خوانان را بشنوند.
وی گفت: در تعزیه خوانی دهلران، بانوان نیز نقش آفرین هستند که در سطح کشور نمونه و الگو می باشد که این شرایط باعث شد که به پرونده ثبت جهانی تعزیه الحاق و در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت برسد.
رضایی اظهار داشت: ثبت این اثر در فهرست میراث جهانی باعث انجام حمایتهای معنوی از این اثر و حفظ و احیا بیشتر آن می شود که باعث جلوگیری از فراموشی آن می گردد و با توجه به اینکه تاکنون متولی خاصی برای حمایت از این گروه وجود نداشته است و به صورت کاملا خودجوش به انجام رسیده لازم است از این پس ارگانهای مربوطه به حمایت از این آئین معنوی بپردازند.
خیل یجالب بود 
