از آنجا که سازمان اطلاعات و امنیت کشور گستردهترین نهاد اطلاعاتی و امنیتی از 1335 تا 1357 در حکومت محمدرضاشاه پهلوی بوده است، این سؤال مطرح میشود که اساساً «ساواک چه نقشی در تحولات سیاسی اجتماعی معاصر ایران داشته است؟»
لازم به ذکر است تاکنون پژوهش منسجمی در مورد ساواک، نقش و عملکرد آن از تأسیس تا پیروزی انقلاب اسلامی ایران صورت نگرفته است و فقط در برخی کتب که به بررسی حکومت پهلوی پرداختهاند، بهویژه خاطرات کارگزاران آن رژیم تنها اشارات کوتاهی به عملکردهای ساواک شده است. البته در کشورهای غربی که مطالعات گستردهای پیرامون حکومت پهلوی و علل سقوط آن انجام گرفته، ساواک نیز بررسی شده است. کتاب ساواک نوشته کریستین دلانوآ که توسط آقای نیکگوهر به فارسی ترجمه شده از جمله کتابهایی است که با بیانی داستانگونه از فعالیتهای ساواک سخن گفته است. کتابهای دیگری چون درباره ساواک، دیپلماسی امریکا و شاه و مانند اینها نیز تنها به بیان جنبههایی از فعالیت و عملکرد ساواک پرداختهاند. در ایران محققان به پژوهش در باب ساواک نپرداختهاند. هر چند مطالب کوتاهی در مورد علل و چگونگی تشکیل و عملکردهای ساواک در لابلای آثار مربوط به رژیم پهلوی و انقلاب اسلامی به نگارش درآمدهاند، ولی کتاب منسجمی در این زمینه به رشته تحریر درنیامده است. از آنجا که ساواک در رژیم پهلوی در سالهای 1335 تا 1357 به عنوان مهمترین نهاد امنیتی عمل میکرده است، بررسی کارکردها و ارزیابی موفقیتهای آن در تحکیم پایههای رژیم و استمرار سلطه شاه و نیز شناسایی، تعقیب، سرکوبی و نابود کردن گروههای مخالف در دیکتاتوری شاه ضرورتی دو چندان دارد تا مشخص شود مخالفان و مبارزان رژیم در چه فضای حساس و دشواری به تلاش و جهاد پرداختند و حاکمیت پهلوی با اتکا به چه ابزاری آنان را کنترل میکرد. اهمیت این مسئله محقق را بر آن داشت که تحقیق حاضر را به عنوان یک کار مقدماتی در زمینه ساواک و عملکردهای آن در رژیم پهلوی با استفاده از اسناد موجود و قابل دسترس ارائه کند تا زمینهای برای انجام پژوهشهای کاملتر و جامعتر توسط پژوهشگران آشنا به تاریخ معاصر ایران باشد.
سؤال اصلی طرحشده در این اثر عبارت است از:
«ساواک چه نقشی در تحولات سیاسیـ اجتماعی ایران در سالهای 1336 تا 1357 داشته است؟»
سؤالات فرعی تحقیق نیز عبارتند از:
1ـ علل و اهداف تشکیل ساواک چه بوده است؟
2ـ سازمانهای اطلاعاتی خارجی خصوصاً سیا چه نقشی در پیدایش و عملکردهای ساواک داشتند؟
3ـ ساواک چه نقشی در دولت و تصمیمگیریهای ارکان رژیم بهویژه شخص شاه داشت؟
4ـ تأثیر ساواک بر افکار عمومی ملت ایران چگونه اعمال میشد؟
5ـ ساواک چه نقشی در مواجهه با گروههای مخالف داشته است؟
6ـ شیوه برخورد ساواک در رویارویی با امام خمینی و هواداران نهضت ایشان در جریان نهضت و انقلاب اسلامی چگونه بوده است؟
7ـ چرا ساواک نتوانست انقلاب اسلامی و رهبران آن را مهار کند؟
فرضیه مورد بررسی نیز به قرار زیر است: ساواک با اعمال شکنجههای جسمی و روحی مخالفان رژیم و پخش شایعات و تبلیغات کذایی و در نتیجه ایجاد جو اختناق، رعب و وحشت در بین مردم از یک سو، شناسایی و سرکوب نیروهای مخالف سیاسیـ مذهبی از سوی دیگر و همچنین کنترل دولتمردان و نمایندگان مجلسین، بسان چشم و گوش شاه نوعی امنیت ظاهری اما دروغین و شکننده ایجاد کرد که حداکثر تا پاییز 1356، یعنی زمان اوجگیری انقلاب اسلامی توانست به بقای حاکمیت مطلقه پهلوی کمک کند، اما با بالا گرفتن اعتراضات مردمی بهویژه اوجگیری نهضت مردمیـ مذهبی امام خمینی(ره) ساواک دیگر نمیتوانست ابزار مفیدی برای تداوم حیات رژیم پهلوی باشد. در این تحقیق سعی شده است ضمن بررسی ساواک، ادارات مختلف آن و زمینه و علل به وجود آمدن آن سازمان، عملکرد ساواک در سرکوب مخالفین و نقش آن در سیاستهای داخلی تجزیه و تحلیل و به سؤالات تحقیقی پاسخ داده شود و فرضیه تحقیق مورد آزمون قرار بگیرد. در پاسخ به سؤال اصلی و تهیه متن تحقیق پژوهشگر ضمن مطالعه وسیع کتب و منابع موجود تلاش زیادی برای دستیابی به اسناد باقیمانده از ساواک انجام داد. سعی شده است تا حد امکان از اسناد موجود در مرکز اسناد ـکه از حجم بالایی برخوردار است و بررسی آنها دقت زیادی گرفتـ استفاده شود.امید است در آینده با در دسترس قرار گرفتن اسناد بیشتر و طبقهبندی آنها تحقیقات سودمندی در این زمینه انجام گیرد و خلأ موجود در زمینه تاریخ معاصر ایران بهطور اعم و ساواک بهطور اخص مرتفع شود.
