هميشه در ميان تحليلها از مشكلات اقتصادي و سياسي ايران، ديدگاهي هم وجود داشته كه ريشه اصلي اين مشكلات را نداشتن تعامل با امريكا معرفي ميكند. اين ديدگاه معتقد است كه با ايجاد رابطه با امريكا ميتوان بهانه بر تحريمها را بست و ساير اقدامات را هم قدم به قدم پيش برد. اين ديدگاه، ايجاد ارتباط با امريكا را آنقدر سودآور تلقي ميكند كه حتي حاضر است دست از انرژي هستهاي نيز بشويد و آن را كنار بگذارد، در مقابل اين جستن راهحل در خارج از مرزها، ديدگاه ديگري وجود دارد كه راه حل اصلي اين مشكلات را در درون مرزهاي جمهوري اسلامي جستوجو كرده و آن را تقويت قدرت داخلي در زمينههاي مختلف و استحكام بخشي بيشتر به ساختارهاي دروني نظام ميداند. به نظر ميرسد ديدگاه دوم همان ديدگاهي است كه بارها در كلام رهبري نيز تأكيد شده است. اين تأكيد رهبري بر حل مشكلات كشور به پشتوانه تقويت ساختار دروني نظام، در كنار اعلام بدبيني ايشان نسبت به غرب و رد كردن اين موضوع كه ارتباط با غرب مشكلات ما را حل ميكند، صورت ميپذيرد. يعني همزمان با اعلام بدبيني و بياعتمادي به غرب و عهد شكن دانستن آنها كه راه حل ارتباط با غرب براي حل مشكلات را تخطئه ميكند، خود راهي جايگزين را معرفي ميكنند؛ راهي كه با بررسي آن ميتوان اذعان داشت كه برگ برنده ايران در تعامل با غرب ميتواند همين تقويت ساختار دروني نظام باشد.
مؤلفههاي تقويت ساختار دروني
منظور از تقويت ساختار دروني نظام چيست؟ آنچه ميتوان در نگاه اول دريافت آن است كه در تقويت ساختار دروني، ما بايد كوشش كنيم تا در هر امري به خودكفايي دست يابيم و در واقع روي پاي خود بايستيم. از اين روست كه در تقويت دروني خويش بايد علم اندوزي و توليد علم سرلوحه اقدامات قرار گيرد. توليد علم، ما را از احتياح به علوم كشورهاي ديگر بينياز ميسازد و عدم احتياح لازمه استقلال است. گرچه علم اندوزي نيز خود به بينيازي نسبي منجر خواهد شد، اما صرفاً ما را همتراز آناني قرار ميدهد كه علمشان را آموختهايم. ما بايد تلاش كنيم كه از اين مرحله عبور كنيم و آنان را پشت سر بگذاريم. توليد علم همين مرحله عبور است. توليد علم ديگران را به ما نيازمند ميكند و اين، خود راهي خواهد شد كه بتوانيم در مواجهه با غرب امتياز بيشتري بگيريم و امتياز كمتري بدهيم. چه آنكه جنس تعامل ايران و غرب هيچگاه از جنس تعاملات دوستانه نخواهد شد و لاجرم هر آنچه بين ما خواهد گذشت، مطابق آنچه وزير خارجه ايران گفت، نبردي ديپلماتيك خواهد بود. در اين نبرد، هر چه ما پشتوانه قويتري داشته باشيم، قدرت چانهزنيمان نيز افزايش خواهد يافت و شايد حتي كار از مرحله چانه زني عبور كند...
رشد توليدات داخلي نيز از ديگر مشخصههاي تقويت استحكام داخلي است؛ طبيعتاً كشوري كه در توليد محصولات به خود كفايي رسيده باشد، هم ميتواند خود را از بند امتياز دهي و محصولگيري رهايي بخشد و هم آنكه با صادرات محصولات داخلي خويش، در جامعه بينالملل حرفي براي گفتن داشته باشد و از سويي محصولات صادراتي خود را متعدد سازد كه اولاً تحريم تعدادي از آنها كشور را با بحران مواجه نسازد و ثانياً دنياي نيازمند به محصولات ايراني هرگز نميتواند همه اين محصولات را تحريم كند. در اين زمينه رجوع به كلامي از رهبري مثال خوبي است: «وقتى روى نفتِ ما فشار مىآورند، ما دچار مشكل ميشويم، اين ناشى از چيست؟ ناشى از اين است كه ما تكيهمان را به نفت از بعد از دوره جنگ و پايان جنگ تا امروز، نتوانستيم كم كنيم، اگر ما تكيهمان را به نفت كم ميكرديم، فشار روى نفت اينقدر براى ما سخت تمام نميشد. بنابراين به خودمان بايستى مراجعه كنيم، از خودمان بايستى بخواهيم كه گرهها را با نيروى اراده حل كنيم.»
اين هر دو كه گفتيم در سايه نگاه خوش بينانه به استعداد بومي و داخلي ايران پديد خواهد آمد؛ نگاه خوشبينانه يعني آنكه اجازه آزمون و خطا بدهيم؛ توقع معجزه نداشته باشيم و با واقعبيني خطاهاي احتمالي را رفع كنيم تا راه براي پيشرفت باز شود. نبايد نااميد شد و با اولين خطا يا حتي خطاهاي بيشتر، كارآمدي خودمان را زير سؤال بريم و راه راحتتر را كه تكيه به دانش و فناوري و محصولات غيربومي است، برگزينيم.
طبيعتاً تأكيد بر تقويت ساخت دروني كشور و تكيه بر ظرفيتهاي درون زاي داخلي به معناي نفي و عدم استفاده از فرصتهاي بينالمللي نيست، بلكه رهبري نيز اولويت را به ظرفيتهاي دروني ميدهند و در شرايطي كه از فرصتهاي خارجي محروم شدهايم، ميفرمايند: «... نميگوييم از اينها استفاده نكنيد، اما ميگوييم اطمينان نكنيد، اعتماد نكنيد، چشم به آنجا ندوزيد، چشم به داخل بدوزيد.»
قدرت داخلي پشتوانه ديپلماسي خارجي
ديپلماسي خارجي جمهوري اسلامي ميتواند موفق باشد، در صورتي كه از پشتوانه محكم قدرت داخلي برخوردار باشد. اين تقويت ساختار در مذاكرات هستهاي راه را بر اعمال فشار غرب ميبندد؛ وقتي صادرات ما مبتني بر نفت نباشد، اگر در مذاكرات تهديد تحريم نفتي صورت پذيرد، نماينده ايران تحت فشار قرار نميگيرد و وادار به پذيرش حرف آنان نخواهد شد. وقتي دانشگاههاي ايران قدرت توليد علم روز داشته باشند، تحريم دانشمندان ايران به عنوان اهرم فشار بر ايران براي پذيرش حرف زور به شمار نميرود؛ وقتي ما بتوانيم هواپيما و دارو توليد كنيم، تحريم هوايي و دارويي عرصه را بر جمهوري اسلامي تنگ نخواهد كرد. اين تنها راهي است كه ما براي حل مشكلات مان چشم به غرب نداشته باشيم.
رهبري در مراسم تنفيذ حكم رياست جمهوري حسن روحاني فرمودند: «رئيسجمهور محترم اشاره كردند به تحريمها و فشارهايى كه دشمنان ملت ايران - كه البته در رأس آنها امريكا است - بر كشور وارد ميكنند. من ميخواهم بگويم درست است كه فشارهاى دشمنان براى مردم مشكلاتى را بهوجود مىآورد، اما تجربههاى باارزشى هم در اختيار مسئولان و در اختيار مردم ميگذارد. درس بزرگى كه ما از اين فشارهاى اقتصادى دريافت كرديم، اين است كه هرچه ميتوانيم، بايد به استحكام ساخت داخلى قدرت بپردازيم؛ هرچه ميتوانيم، در درون، خودمان را مقتدر كنيم؛ دل به بيرون نبنديم. آنهايى كه دل به بيرون ظرفيت ملت ايران ميبندند، وقتى با يك چنين مشكلاتى مواجه شوند، خلع سلاح خواهند شد. ظرفيتهاى ملت ايران خيلى زياد است. ما بايد بپردازيم به استحكام ساخت درونى اقتدار ملى؛ كه آن روز به مسئولان كشور عرض كرديم: در درجه اول، مسائل اقتصادى و مسائل علمى است؛ كه بايد با جديت دنبال شود.»
