عبدالحسين تيمورتاش ملقب به معززالملك و سردار معظم خراساني فرزند كريمدادخان اميرمنظم در حدود سال 1260 شمسي در بجنورد چشم به جهان گشود. بعد از گذراندن دوره مقدماتي تحصيلات و يادگيري سواركاري و تيراندازي، جهت فراگيري زبان روسي عازم عشقآباد شد و سپس به همراه پدرش رهسپار پترزبورگ گرديد و با ورود به مدرسه نظام سنپترزبورگ كه خاص نجيبزادگان و درباريان بود در رشته امور نظامي به تحصيل پرداخت. پس از اتمام تحصيل و بازگشت به ايران به عنوان مترجم وزارت امور خارجه مشغول به كار شد و پس از اعلام سلطنت محمدعلي ميرزا، تيمورتاش عضو هيئتي بود كه ميبايست پادشاهي محمدعلي شاه را به چند كشور اروپايي اعلام نمايند. پس از بازگشت از اروپا از وزارت خارجه كنارهگيري كرد و از سوي پدرش نايبالحكومه بلوك جوين شد.
تيمورتاش به دنبال فتح تهران در انتخابات دوره دوم مجلس شوراي ملي به عنوان جوانترين وكيل از خراسان به مجلس راه يافت و بعد از تعطيلي مجلس دوم به رياست قشون خراسان انتخاب شد و در انتخابات دوره سوم از قوچان به مجلس راه پيدا كرد. در سال 1298 از سوي وثوقالدوله به حكمراني گيلان برگزيده شد. دوران حكمراني تيمورتاش در گيلان مقارن با نهضت جنگل به رهبري ميرزا كوچك خان جنگلي بود و دولت مركزي براي مقابله با نيروهاي انقلابي نهضت، سردار معظم خراساني را راهي منطقه كرد. تاريخنگاران حكومت سردار معظم را در گيلان حكومت ترور، آدم كشي، عياشي و مشروبخواري خواندهاند. (1)
بنا به مستندات تيمورتاش در جريان اعدام دكتر حشمت جنگلي ــ ياور و همراه ميرزا كوچك خان ــ نقش داشته و بعد از اعدام دكتر حشمت و گسترش مجدد دامنه نهضت جنگل تيمورتاش با صدور اعلاميهاي مردم گيلان را تهديد كرد كه هر گونه كمك و مساعدتي به نيروهاي نهضت جنگل، اعدام و ضبط دارايي آنان را در پي خواهد داشت. (2)
تيمورتاش در دوره حكومت تقريباً يكساله خود در گيلان بيعدالتيهاي فراواني نسبت به مردم منطقه روا داشت و در سايه ايجاد امنيت براي مردم گيلان از آنان اخاذي مينمود.(3)
مدت كوتاهي پيش از كودتاي 1299 به تهران فراخوانده شد و به دستور سيد ضياءالدين بازداشت شد و چندي در زندان به سر برد. سال 1300 در كابينه مشيرالدوله تصدي وزارت عدليه به او محول شد و سال بعد والي كرمان و بلوچستان گرديد و در سال 1302 در انتخابات دوره پنجم مجلس شوراي ملي مجدداً از نيشابور به وكالت مجلس انتخاب شد. هنگام طرح اعتبارنامهاش به دليل اقداماتي كه در دوران حكومتش در گيلان انجام داده بود با مخالفت نماينده رشت روبهرو گشت. در سال 1303 سردار معظم در كابينه سردار سپه به وزارت فوائد عامه و تجارت منصوب شد و در همان زمان تلاش خود را براي تغيير سلطنت آغاز كرد. سال بعد با آغاز سلطنت پهلوي، مراسم تاجگذاري رضا خان با كمكهاي بيدريغ تيمورتاش برگزار گرديد و به پاس خدماتي كه انجام داده بود از طرف رضاشاه به عنوان وزير دربار برگزيده شد.
او در سالهاي نخست دوره سلطنت رضاشاه در اوج اقتدار سياسي بود و مرد شماره دو كشور محسوب ميگشت. اما اين ميدانداري و يكهتازي تا سال 1311 بيشتر دوام نداشت و وي مورد بيمهري رضا شاه قرار گرفت. از شهريور 1310 كه تيمورتاش براي انجام پارهاي از مذاكرات درباره نفت به اروپا سفر كرد به تدريج در سراشيبي سقوط قرار گرفت. سال 1311 رسماً از وزارت دربار بركنار شد و به اتهام سوءاستفاده مالي و ارتشاء به جريمه مالي، محروميت از حقوق اجتماعي و حبس محكوم گرديد و در نهم مهر سال 1312 در زندان قصر به قتل رسيد. وي مردي قدرتطلب، خستگيناپذير، پركار، باهوش، زيرك و فاقد هرگونه اصولگرايي اخلاقي و مذهبي بود. (4) او به زبانهاي روسي، فرانسه و انگليسي تسلط داشت. تيمورتاش دو بار ازدواج كرد كه حاصل آنها شش فرزند ــ سه دختر و سه پسر ــ بود.
منبع: مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران
پينوشتها:
1. باقر عاقلي، تيمورتاش در صحنه سياست ايران، تهران: جاويدان، 1371، ص 109.
2. محمود پاينده، دكتر حشمت جنگلي، تهران: شعله انديشه، 1368، ص 156 ـ 157.
3. محمدعلي گيلك، تاريخ انقلاب جنگل، رشت: نشر گيلكان، 1371، ص 223.
4. شهريار زرشناس، نگاهي كوتاه به تاريخچه روشنفكري در ايران، ج 2، تهران: كتاب صبح، 1384، ص75 ـ 77.
