چگونگي آموزش مفاهيم قرآني و ديني هميشه ازدغدغههاي اصلي نظام آموزشي ما بوده است؛ شيوههايي كه بتواند درعين جذابيت براي كودكان در ذهن آنها ماندگار هم بماند و با روحيات مقطع سني آنها تناسب داشته باشد. حجتالاسلام محمود زراعتيان اهل همدان است كه درتهران سكونت دارد اما تقريباً اغلب مراكز آموزشي و پايگاههاي بسيج او را ميشناسند. روحاني جواني كه با كمك كارهاي هنري، قرآن و مسائل ديني را آموزش ميدهد و به دليل پشتكار وخلاقيت خود بهخصوص در استفاده خلاقانه و مبتكرانه از سفال توانسته است در جشنواره آموزش مفاهيم ديني به روش نوين در سال ۷۸ حائز رتبه سوم آموزش مفاهيم ديني در بحث احكام شود.
اين ايده جالب آموزش قرآن واحكام با سفال از كجا شروع شد؟پدرم سفالگر است. من از بچگي در كنار پدر كار سفال ميكردم و چون علاقهمند بودم، دوست داشتم از آن بهره بيشتري ببرم به همين خاطر با كارشناساني كه از روشهاي نوين براي آموزش استفاده ميكردند مرتبط شدم. آنها وقتي فهميدند دركار هنر هستم از من خواستند كار را ادامه دهم تا آموزشهاي ديني مؤثرتر باشد. در اين مسير از محضر استاداني چون راستگو، خيري و علوي استفاده كردم تا بهتر عمل كنم.
به چه صورت مفاهيم قرآني را در قالب سفال آموزش ميدهيد؟براي اينكه بچهها با موضوعي كه ميخواهيم مأنوس شوند مثلاً نماز، كلمات مرتبطي كه ميم دارند يعني محراب، منبر، مسجد و مهر را با سفال ميسازيم تا بچهها آشنا شوند. اگر كسي احكام نماز را بداند ميتواند همراه ساخت نمونههاي سفالي، احكام را آموزش دهد. در واقع به جاي اينكه فقط حرف بزنيم به كمك سفال، نقاشي و كاردستي احكام آموزش ميدهيم تا در ذهن آنها ماندگار و خاطرهانگيز شود.
اين شبيه خميربازي بچهها نيست؟ تازه خمير تميزتر و رنگي در اختيار بچهها ميتواند باشد تا سفال؟
ببينيد سفال از گل است خودش خاصيت جداگانهاي به نسبت خمير دارد و يونهاي منفي دست را هم ميگيرد و طبيعيتر است. رنگ هم ندارد كه باعث حساسيت شود يك حس سنتي وخاصي به بچهها ميدهد.
در بحث قرآن چگونه آموزش ميدهيد؟بحث قرآن هم مثل احكام است فرقي نميكند. ما كلمات قرآني را به بچههاي ميگوييم مثل والشمس الضحي و خورشيد ميسازيم بعد والقمرتلها ماه ميسازيم يعني به همراه گفتن كلمات قرآني، آموزش عملي هم داريم. ما از مفاهيم غيرمستقيم هم استفاده ميكنيم مثلاً چيزيكه داري درست ميكني آيهاش اين است.
پس بايد به فنون روانشناسي هم مسلط باشيد تا بتوانيد ارتباط برقرار كنيد؟بله، البته از زمان دبيرستان به اين مسائل علاقه داشتم و مباحث روانشناسي را دنبال ميكردم و همواره سعي كردم در طول كار روانشناسي كودك را هم داشته باشم. اصل استفاده از سفال مأنوس بودن با خود شخص است. بهعنوان طلبه و اينكه موضوع مورد نظر بهصورت غيرمستقيم تداعي معاني و آموزش گام به گام داشته باشد تا بتواند مفاهيم را به كودكان القا كند.
چقدر اين آموزشها در القاي مفاهيم ديني مؤثر بوده است؟به اندازهاي كه بعد از سه سال همان دانشآموزي كه در نمايشگاه قرآن من را ديده آمده ميگويد حاج آقا همان كاردستي كه با شما ساختيم را هنوز دارم. وقتي كسي سه سال نمونه كاري را داشته باشد نشانهاش چيست يا حتي كسي ميگويد آن موقع من يك آيه حفظ كردم الان كل سوره والشمس را حفظ كردم يا سورههاي ديگر اينها نشاندهنده تأثيرگذاري كار است و خدا را شاكرم.
كار براي سنين خاصي است؟اول گفتيم ۵ تا ۱۲ سال ولي ۲ تا ۳ سالهها هم كار را دنبال كردند. دوست داشتند. بعداً متوجه شديم كه بزرگترها از بچهها بيشتر علاقه نشان ميدهند چون به ياد گل بازيهاي قديمشان در كوچهها ميافتند و حالا به گونهاي تداعيكننده خاطره براي آنهاست البته با گلهاي تميز و بستهبندي اين كار انجام ميشود.
عكسالعمل خانوادههاي جوان در مورد گل بازي بچههايشان چطور است؟يك در هزار ميگويند اگر دستكش نباشد اجازه بازي نميدهند يا به خاطر حساسيت مانع ميشوند وگرنه هيچ مشكلي نبوده است. حتي بچهها را هم تشويق ميكنند تا با گل بازي كنند و مشت به آن بزنند. هميشه در نمايشگاهها استقبال خوبي شده. مثلاً همين نمايشگاه اخير قرآن ما ۲۰۰ كيلو گل براي ۳۰ روز ماه رمضان خريديم ولي چند روز اول تمام شد و ۲ هزار كيلو دوباره گل خريديم كه اين به دليل استقبال بالاي مردم بود.
فقط در نمايشگاههاي اينچنيني حاضر ميشويد؟ آيا با آموزش و پرورش هم تعامل داشتهايد؟همان جا هم كه بوديم با آموزش و پرورش بوديم ولي به غير از نمايشگاه در مساجد پايگاههاي بسيج مدارس در حرم حضرت عبدالعظيم هم برنامه داشتيم. تقريباً هشت سال است كه در طول تابستان برنامه داريم.
در مهدكودكها چقدر و چطور فعال هستيد تا به جاي آموزش رقص و آواز به اين روشها روي بياورند؟
من تجربه براي پيشدبستاني داشتم و سعي كردم تا در قالب كار سفال و آموزش مسائل مذهبي و قرآني داشته باشم، به زباني ساده و قابل فهم كه فكر ميكنم خيلي مؤثر است. البته فقط سفال ندارم، كار برش با كاغذ و قيچي هم هست. مثلاً حديث امام علي(ع) را از قبل در كاردستي درست ميكنم، ميگذارم در داخل قالب صابون و هديه ميدهم به بچهها، آنها نميدانند داخل آن چيست، مدام ميپرسند حاج آقا هديه چه آورديد و كنجكاو هستند. وقتي هديه باز ميشود ميبينند صابون است. بعد ميگويم صابون دست را ميشويد پس چه چيز دل را ميشويد؟ نماز! همه اينها در داخل جعبه نوشته شده است. بعد كلمه علي را مثل تاج با كاغذ درست ميكنم روي سر يكي از بچهها ميگذارم. در واقع با اين شيوه يك حديث سه كلمهاي كوتاه؛ الصلاه، صابون و خطايا را براي بچهها تشريح ميكنم. حالا اگر ميخواستم اين حديث را براي يك كودك بگويم شايد زود يادش برود و خسته هم شود ولي در قالب بازي و هديه مسلماً تأثير زيادي در ذهن او خواهد داشت.
چرا اين روش در مدارس پياده نميشود؟اتفاقاً در آموزش و پرورش مطرح شده ولي سختيهاي خودش را دارد. در مدرسهاي اين روش را اجرا ميكردم يكي از معلمان به من گفت تا حالا اين روشها را نديده بودم. مثلاً آكواريوم نماز در قالب يك بسته بزرگ گز. وقتي باز ميشود بچهها ميبينند آكواريوم است ولي به جاي گز پشت آن نوشته شده: مؤمن در مسجد مثل ماهي در آب است يعني در ظرف پنج دقيقه حديثي براي هميشه در ذهن دانشآموزان نقش ميبندد.
در شهرهاي ديگر غير از تهران هم فعاليت داريد؟بله، به شهرهاي ديگر دعوت شدم و كار كردم از جمله زادگاهم همدان، قزوين، سمنان و خوشبختانه كارها با استقبال خوبي هم روبهرو شده است.
اين ايدههاي آموزش از كجا ميآيد؟يك سري شخصي است و يك سري هم تركيبي از چند كار است. مثلاً براي آموزش بحث ولايت، ۹ ويژگي وليفقيه را مينويسم و حرف ت آخرشان را برميدارم مثل شجاعت، صداقت، همت كه بدون «ت» خوانده نميشوند. بعد به آنها ميگويم ببينيد امام و رهبر بايد اين ويژگيها را داشته باشند در واقع سعي كردهام تا براي هر موضوعي روش خاصي داشته باشم. مثلاً براي جشن تكليف دختران برنامههاي ديگري دارم يا ايام نوروز و مناسبتهاي ديگر.
تا به حال به فكر گردآوري و تأليف روشهاي نوين آموزشي خود هم بودهايد؟
نه، هنوز در حال تجربه كردن و كار اجرايي هستم.
براي مربيان مدارس وآموزشگاهها چطور آموزشي داريد؟يكبار در منطقه ۱۵ آموزش و پرورش تهران، ۱۱۰ معلم از مدارس ابتدايي گردهم آمدند و يكسري كارهاي آموزشي انجام شد. براي حوزه خواهران و برادران هم كارهاي آموزشي داشتم.
