اول «ماهي قرمز» بعد «لاك پشت هاي كوچك» تزييني وارداتي و حالا هم «سمندر»لرستان ،در حال پرداختن بهاي علاقه ما به همنشيني با طبيعت هستند.«سمندر» لرستان كه يكي از موجودات در معرض انقراض و حيوانات اندميك بسيار زيبا ، دوست داشتني و به تازگي پرطرفدار محيط زيست كشورمان است ، چند وقتي است از دل چشمه سارها و ميان تخته سنگ هاي محجور و دورافتاده در خط مرزي لرستان و استان خوزستان به صدر اخبار مدفعان محيط زيست راه يافته و مدتي است نقل محافل خبري و موردي تازه براي تجارت پرسود جانداران بي دفاع شده است. سمندر يكي از تنها گونه هاي دوزيست و خزنده مختص ايران است كه با قرار گرفتن در ليست حيوانات در معرض انقراض قرار گرفته و نام این گونه ترکیبی از دو کلمه سام (آتش) و اندر (درمیان) بوده و به همین دلیل در برخی از کتب قدیمی او را «فرزند آتش» نامیده اند. این گونه ارزشمند در محیط هاي مملو از بقایای جنگلهای بلوط که حاوی چشمه ها و آبگير های خنک باشد زیست مي كند و بر پشت خود خال ها یا نوار های زرد و نارنجی چشمگیر روی زمینه قهوه ای دارده و زیر بدنشان نيز به رنگ زرد یا نارنجی قرمز است كه شايد همين تنوع رنگي و زيبايي يكي از عوامل چشمگير بودن و در معرض خطر قرار گرفتن اين دوزيست بي آزار باشد. هرچند در جوامع محلی سمندر را نماد «پاکی، شجاعت و انسان راست کردار» مي دانند و در بین مردم محلي از احترام ویژه ای برخوردار است اما خبرها حاكي از آن است كه اين موجود در معرض خطر در همه جاي كشور از اعتبار و احترامي كه در زيستگاه بومي خود برخوردارد است بي بهره باشد و به علت جايگزيني با «ماهي قرمز» به عنوان «سين هشتم» سفره هفت سين و همچنين ميل و رغبت برخي از گردشگران خارجي براي بردن سوغاتي درخور به كشورشان، اين موجود بازمانده از سال هاي دور همچنان در خطر انقراض قرار دارد .
قاچاق و فروش سمندر
هرچند موضوع خريد ، فروش و قاچاق سمندر لرستاني موضوع تازه اي نيست اما، قاچاق اين گونه در معرض خطر وقتي رنگ رسانه اي به خود گرفت كه سال گذشته و در روزهاي منتهي به نوروز، رئیس گارد اجرایی محیط زیست استان تهران از کشف و ضبط ۲۰۰ قطعه سمندر لرستانی در بلوار آزادگان تهران خبرداد.
مسعود میرانزاده در آن زمان پرده از تجارت پرسود قاچاق و فروش حيوانات در معرض خطري ديگر نيز برداشته و گفته بود :« تنها در يك روز گذشته و در يكي از میدان ميوه و تره بار پايتخت به غیر از ۲۰۰ عدد سمندر لرستانی نزدیک به ۲۵۰ حلقه مار آبی نيز که به صورت غیر مجاز به فروش می رسیدند کشف و ضبط شد».
به گفته وی، بر اساس نظریه کارشناسان مارها از مناطق شمالی کشور بوده و سمندرها نیز از منطقه لرستان بودند.
هرچند رئیس گارد اجرایی محیط زیست استان تهران در آن زمان تصريح كرده بود« برای متخلفان فروش غیر مجاز چنین حیواناتی مجازات کیفری شدیدی در نظر گرفته می شود»، اين سوال پيش مي آيد اگر مسئولان مجازات هاي در خور و جريمه هاي قابل توجه براي شكار، خريد و فروش و حتي صادرات غير قانوني اين موجودات كه هم ارزش زیبایی شناسی و هم ارزش اکولوژیکی بسیار زیادی دارند و اكثرا نيز گونه هایي در معرض انقراض هستند، در نظر مي گيرندو برخورد جدي با اين پديده دارند ، جرا همچنان انقراض نسل موجودات منحصر به فرد از جمله سمندر لرستاني ادامه دارد؟
صادرات ، تغيير اقليم يا سوء مديريت
شايد بتوان گفت پس از ممنوعيت فروش اين حيوان در بازار هاي داخلي به عنوان جايگزيني براي «ماهي قرمز » و يكي از «سين»هاي سفره نوروز، اصلي ترين عاملي كه موجب شد سمندر لرستانی روند انقراض را آغاز کند، قاچاق بیش از حد این گونه به دست سوداگران حیات وحش، براي اقناع نياز بازارهاي خارجي بوده است .
در اين بين تغییر اقلیم و خشکسالی های پی در پی در سالهای گذشته بود را نيز مي توان به عنوان یکی دیگر از عوامل به خطر افتادن سمندر لرستانی در نظر گرفت كه متاسفانه تاثیرات بسیار منفی بر روی جمعیت و زیستگاه این گونه گذاشته كه در نهایت باعث همواري مسیر انقراض اين گونه شده است.
از سوي ديگر برخي موازي كاري ها و سوءمديريت ها كه همراه با عدم تعيين مجازات هاي درخور براي قاچاقچيان گونه هاي در حال انقراض بوده ،طي سال هاي گذشته باعث شده است نسل بسياري از گونه هاي آندميك كشور از «سمندر»و«ماهي كور»لرستان در معرض خطر جدي قرار بگيرد. در حقیقت قرار گرفتن زيستگاه این گونه در بین دو استان خوزستان و لرستان حفاظت و حراست از اين موجود را سخت تر كرده و در مقاطعي به علت برخي موازي كاري ها تعداد اين گونه در معرض خطر كاهش چشمگيري ناشي از شكار براي فروش داخلي و خارجي توسط سودجويان داشت.خوشبختانه بر اساس امضای یک تفاهمنامه زیست محیطی نظارت بر شش زیستگاه به خوزستان و دو زیستگاه نیز به اداره کل حفاظت محیط زیست استان لرستان سپرده شد تا کمی از شرایط بحرانی سمندر لرستانی کاسته شود،این در حالیست که در برخی از کشورهای جهان همچون آلمان شرایط زیستگاهی مناسب زندگي سمندر به طور مصنوعی مهیا شده تا بدین ترتیب از انقراض گونه هاي موجود سمندر جلوگيري شود. خوشبختانه از سال گذشته و با در دستور كار قرار گرفتن موضوع انقراض اين گونه در جلسه سال گذشته کشورهای عضو قرارداد حمایت از گونههای طبیعی در حال انقراض ،«ممنوعیت خرید و فروش بینالمللی سمندر لرستانی» به صورت يك دستورالعمل جامع تصويب و به امضاي همه کشورهای عضو نیز رسید، تا خيال مدفعان محيط زيست كمي از بابت امنيت اين گونه راحت شود.
حفاظت از زیستگاهي جديد در لرستان
چند ماه پيش مدیر کل حفاظت محیط زیست استان لرستان از تبدیل زیستگاه جدید سمندر لرستانی به منطقه حفاظت شده خبر داد ه و گفته بود: « با کمک همیاران طبیعت طی سال گذشته موفق به شناسایی زیستگاه های جدیدی از سمندر لرستانی در سطح استان شدیم که کسی انتظار وجود سمندر را در این مناطق نداشت و در پي اين كشف به همت محیط زیست لرستان پاسگاه محیط بانی در محل زیستگاه جدید این گونه زیبا و در معرض انقراض ایجاد شد» .
محمد حسين بازگیر با تاکید بر اینکه سمندر یکی از گونه های منحصر به فرد لرستان است که در معرض خطر انقراض قرار دارد، ادامه داد: زیستگاه جدید کشف شده این گونه دارای وسعت ۲۳ هزار هکتار است و پرونده تبدیل این منطقه به منطقه حفاظت شده تکمیل و به سازمان محیط زیست ارسال شده و امید می رود تا پايان سالجاری شاهد تبدیل زیستگاه جدید سمندر به منطقه حفاظت شده باشیم.
بازگیر بابيان اينكه خوشبختانه از این منطقه موردی از قاچاق سمندر نداشتیم و عمده مشکل ما به زیستگاههای این گونه در مرز مشترک با خوزستان بر می گردد، ابراز امیدواری کرد با ارتقا این زیستگاه به منطقه حفاظت شده سطح حفاظت از این گونه منحصر به فرد لرستانی افزایش یابد.
وی همچنين از احداث دو پاسگاه محیط بانی در مناطق زیستگاهی این گونه در آزادراه «خرم آباد - پل زال» و «تنگ هفت»، جمع آوری مطالعات و پژوهشهای صورت گرفته در زمینه این گونه و برگزاری نشست های مشترک با استان خوزستان به منظور حفاظت بیشتر از سمندر لرستانی به عنوان دیگر برنامه های در دستور کار این اداره کل براي حفظ زندگي اين گونه در معرض انقراض نام برد.
پليس راه آهن كمك كند
مدیر کل محیط زیست استان لرستان درادامه با اشاره به اينكه همواره شاهد قاچاق گونه منحصر به فرد لرستان یعنی "سمندر لرستانی" از مسیر خط راه آهن هستیم،از پلیس راه آهن خواست در این زمینه به کمک محیط زیست بیایند.
محمد حسين بازگیر با بیان اینکه به عنوان مثال ماهیگیران غیر مجاز خیلی راحت از رودخانه سزار صید می کنند و سوار قطار می شوند، تصریح کرد: این در حالیست که در این رودخانه به هیچ عنوان ماهی گیری مجاز نیست.
وی با بیان اینکه در حال حاضر در منطقه «تنگ هفت» دو گونه نادر و اندمیک لرستان به نام های "ماهی کور" و "سمندر لرستانی" زیست می کنند، ادامه داد: به طور حتم برای حفاظت از این گونه های اندمیک پلیس راه آهن لرستان می توانند کمک فروانی داشته باشند.
گفتني است،در نزدیکی ایستگاه تنگ هفت لرستان اثری طبیعی و ملی به نام «غار ماهی کور » قرار دارد كه محل زندگی یکی از کمیاب ترین ماهیهای جهان به نام «ماهی کور ایرانی» است که اولین بار توسط يك ژئولوژیست دانمارکی در سال ۱۹۳۷ کشف شد.
ثبت زیستگاه سمندر در فهرست میراث طبیعی
مدیر کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان نيز با اشاره به در معرض خطر قرار داشتن گونه هاي آندميك استان و با بيان اينكه این اداره کل در زمینه اکوتوریسم و طبیعت گردی نیز وظایفی را بر عهده دارد ، گفت : در این زمینه میراث فرهنگی دو موضوع آگاهی بخشی به جوامع محلی و همچنین معرفی این گونه اندمیک به جهانیان را در دستور کار قرار داده و در این راستا ثبت زیستگاه سمندر لرستانی به عنوان یک میراث و جاذبه طبیعی مد نظر قرار دارد زيرا ثبت زیستگاه سمندر زمینه حراست بهتر از این گونه را فراهم خواهد آورد.
سید قاسم قربانی ،برگزاری دوره های آموزشی در این رابطه برای جوامع محلی را از جمله اقدامات اين سازمان براي مبارزه با انقراض گونه هيا در معرض خطر استان برشمرد و ادامه داد : با ثبت زیستگاه این گونه زمینه های لازم برای آشنایی طبیت گردان با سمندر لرستانی از یک سو و همچنین ارتقا آگاهی های مردم و گردشگران از اهمیت این گونه از سوی دیگر فراهم خواهد شد.
وي با بیان اینکه توسعه آموزش ها در این زمینه منجر به توانمندسازی جوامع محلی در حراست و حفاظت از این گونه خواهد شد، ادامه داد: این امر در نهایت زمینه انتقال این آگاهی ها به طبیعت گردان از هر گوشه دنیا را فراهم خواهد کرد.
