زلزله های بزرگ و ویرانگر هر از چندگاه بخشی از سرزمین ما را به لرزه درآورده و موجب تلفات جانی و خسارات مالی فراوان می گردند. وقوع هر زلزله درس هائی را می آموزد که فراگیری و به کارگرفتن هر یک از آنها می تواند ما را در رویارویی با خطرات احتمالی آینده آماده تر سازد. گرچه زلزله اخیر در شهرستان اهر آذربایجان شرقی باعث جان باختن عده ای از هموطنان عزیز و بی خانمانی شماری دیگر و همچنین وارد آمدن خسارت قابل توجهی شد، ولی درس هایی را برای ما تکرار نمود که بهره گیری از آنها می تواند در آمادگی بیشتر و کاهش خسارت آتی به ویژه برای شهر تبریز و سایر کلانشهرها مفید واقع گردد. دو زمین لرزه اصلی و پی در پی با فاصله زمانی خیلی کم و با بزرگی گشتاوری 4/6 مناطق اهر، ورزقان و هریس و روستاهای اطراف را در بیست و یکم مرداد ماه سال جاری لرزانده و موجب تلفات جانی و خسارت مالی و هراس مردم در استان آذربایجان شرقی و استان های همجوار گردید. تاریخچه زمین لرزه های گذشته در این منطقه عمدتاً به زلزله های تاریخی تبریز مربوط است و مهمترین زمین لرزه در این ناحیه همان رخداد زمین لرزه سال 1780 میلادی تبریز است. این منطقه و تبریز به ویژه در گذشته شاهد دوازده رویداد زلزله تاریخی بوده که بیشترین صدمات را تحمل کرده است. نبود آثار تاریخی چشمگیر در این مناطق با وجود اینکه این مناطق شاهد شکل گیری دولت شهرهایی بوده است دلیلی بر این مدعا می باشد. ثبت صدها پس لرزه پی از زلزله اصلی حکایت از بزرگی انرژی آزاد شده را داشته و روند رو به کاهشی را چه از نظر تعداد و چه از نظر بزرگی نشان می دهد. با عنایت به سطح گسلش محاسبه شده که در حدود 240 کیلومتر مربع بوده و عمق کانونی حدود ده کیلومتر طول گسلی در حدود بیست تا سی کیلومتر در جنوب شهرهای اهر، ورزقان پیمایش شده است رو مرکز زلزله های اصلی و پس لرزه ها در محدوده ای به وصعت 15*25 کیلومتر ثبت شده اند. وضعیت زمین شناسی سطحی منطقه زلزله زده اهر، ورزقان و هریس به گونه ای است که تاثیر آن را در خرابی های ناشی از زلزله محتمل نشان می دهد. منطقه،کوهستانی و با قلل نه چندان بلند بوده و متشکل از نهشته های جوان کواترنر و پلیوسن ریزدانه و سست می باشد. روستاها و شهرها بر روی شیب های تپه ماهوری و در حاشیه رودخانه ها ساخته شده اند که امکان تقویت امواج زلزله را تا حد قابل ملاحظه ای بالا برده است. علت خرابی شدید ساختمانها در ورزقان به دلیل نزدیکی به رودخانه ای است که از وسط شهر می گذرد و ساختمانهای واقع در مناطق تپه ای مجاور خیابان قدس و مسجد جامع اهر و ساختمان اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی و بیمارستان هریس احداث شده بر روی شیب تپه ای متشکل از نهشته های دریاچه ای را می توان به ساختگاههای این ساختمانها نسبت داد. این در حالی است که در این شهرها با توجه به دور بودن آنها از رو مرکز زلزله خرابی گسترده ای مشاهده نمی شود. وضعیت در روستاهای احداث شده بر روی مناطق تپه ماهوری و در لبه شیب ها نیز به قرار فوق بوده و موجب تمرکز خرابی ها گردیده است که نمونه آنها روستای اورنگ و باجا باج می باشند. ناپایداری از انواع مختلف لغزش خاکهای سطحی، ریزش سنگ های بزرگ نیز در منطقه اتفاق افتاده است. نشست های موضعی زیادی نیز در مسیر جاده های اصلی و فرعی و سایر نقاط قابل مشاهده و پیگیری می باشد که موجب خسارات جزئی به پلها و راههای مواصلاتی گردیده است. در نقاط مختلف زلزله زده تغییراتی نیز در سطح آب های زیرزمینی و تغییراتی در محل چشمه ها و میزان آبدهی آنها گزارش شده است. شدت زمین لرزه بر اساس بررسی های میدانی به عمل آمده در شهر ورزقان و روستاهای اطراف در مقیاس مرکالی اصلاح شده هشت و در شهر اهر هفت و در شهر هریس و در تبریز پنج برآورد شده است. به ساختمانها و سایر ابنیه ها نیز خساراتی وارد گردیده است. بخش قابل توجهی از ساختمانهای مسکونی موجود در مناطق روستایی و شهرستانهای یاد شده با مصالح خشت و گلی با مصالح بنائی و تیرهای چوبی فرسوده بدون رعایت جزئی ترین ضوابط فنی احداث شده اند. عدم رعایت مقررات ملی و آئین نامه های زلزله و سنگینی مصالح بکار رفته باعث گردیده است که بسیاری از بناها در اثر زلزله به کلی ویران گردیده و موجب تلفات سنگین انسان شده و بیش از 270 روستا با خسارات شدید تا خسارت صددرصدی روبرو گردند. در ساختمانهایی همچون بیمارستانها و مراکز درمانی و اداری نیز که انتظار رعایت ضوابط و معیارهای فنی در آنها می رفته سطح عملکرد ایمنی در اکثر موارد تامین نشده بود. لذا امکان بکارگیری بلا وقفه ساختمانهای مهم بعد از زلزله وجود نداشت. ساختمانهای فلزی که به ندرت در منطقه اجرا گردیده بودند خسارت ندیده و در صورت داشتن حداقل بادبندی و نبشی کشی سالم مانده و عملکرد خوبی داشتند. در مواردی به دلیل عدم اتصال دیوارهای پیرامونی به سازه، دیوارهای آجری از قابهای فولادی بیرون پریده و یا دچار ریزش گردیده اند. ساختمانهای بتنی اجرا شده در مناطق نیز عملکرد خوبی داشته و سازه آنها رفتار مناسبی از خود نشان دادند. ساختمانهای با مصالح بنائی در صورت داشتن شناژهای قائم و افقی به هیچ وجه دچار آسیب نگردیده و حتی در صورت نداشتن شناژهای کافی نیز آسیب چندانی ندیده اند و ریزش برخی از اینگونه ساختمانها، به دلیل نداشتن دیوار نسبی کافی و عدم رعایت مقررات مربوطه به بازشوها بوده است. این ساختمانها در واقع همان عملکردی را از خود نشان داده اند که بر اساس آن طراحی و اجرا شده اند یعنی ایستایی سقف و جلوگیری از تلفات ساختمانهای بدون شناژ قائم افقی و قائم نیز خسارت جزئی دیده و فقط در مواردی که تراس ها بدون تمهیدات اجرا شده و دیوارهای راه پله ها و دیوارهای پیرامونی که بدون کوچکترین اتصال به سازه اجرا گردیده بودند دچار ریزش شده اند. بیمارستانها و ساختمانهای اداری عملکرد مطلوبی از خود نشان نداده و دچار آسیب و فرو ریزش شده و از سطح خدمات رسانی خارج شده اند. بخش هائی از بیمارستان باقرالعلوم اهر اخیراً مورد استفاده قرار گرفته ولی به علت خسارات وارده به اجزای غیرسازه ای و تجهیزات موجود خصوصاً در طبقه دوم فعلاً استفاده نمی شود. وضعیت در بیمارستان هریس از این هم بدتر بوده و موجب تعطیلی کامل بیمارستان شده است. به نحوی که بعد از زلزله خدمات بهداشتی در حیاط بیمارستان و در چادرها به آسیب دیدگان ارائه می شد. فرمانداری ورزقان و اداره گاز اهر نیز به واسطه خسارت سنگین وارده بلا استفاده گردیده اند. با این حال خسارات وارده به جاده ها و پلها جزئی بوده و در روزهای اول برطرف گردیده و اکنون مورد استفاده می باشند. در پایان باید موارد زیر را به عنوان نتیجه اضافه نمود: 1- ضعف های دیده شده در بیشتر ساختمانهای جدید الاحداث بواسطه عدم رعایت برخی از بندهای آئین نامه ها رخ داده و در صورت رعایت آئین نامه ها مطمئناً یا خسارتی وارده نمی گردیده و یا خسارت وارده در حد قابل تعمیر و جزئی بودند. لذا به جرات می توان گفت که آئین نامه های محاسباتی و اجرائی امتحان خوبی در زلزله داده و قابل اطمینان می باشند. 2- مکان یابی احداث برخی از ساختمانها و روستاها درست نبوده و بایستی طبق آئین نامه ها از احداث ساختمانها در مجاورت گسل ها، تپه ها، شیب ها و زمین های سست آبرفتی اجتناب می شد و یا تمهیدات خاصی انجام می گرفت. 3- بایستی بر ضرورت اجرای ساختمانها توسط مجریان واجد صلاحیت تاکید دوباره ای در مقررات ملی و شیوه نامه ها گردیده و سازمان آموزش فنی و حرفه ای نسبت به آموزش لازم به کارگران ساختمانی اقدام جدی به عمل آورد. 4- با عنایت به خسارت وارده شدید به ساختمانهای دولتی باید در طراحی و اجرای اینگونه ساختمانها دقت بیشتری از طرف ارگانها مبذول گردد. 5- باید با برگزاری سمینارهای مختلف تخصصی نسبت به انتقال تجارب حاصل از زلزله به دانشجویان و مهندسین و مسئولین اقدام گردد ضمن آنکه رسانه های گروهی در زمینه ی آگاه سازی مردم نسبت به خطرات ناشی از زلزله و ضرورت مقاوم سازی فضاهای زیستی، کاری و تفریحی رسالت بزرگی بر دوش دارند. در پایان اضافه می کند با توجه به قرارگیری بخش های بزرگی از کشورمان و به ویژه آذربایجان شرقی بر روی محور گسل آلپاید و با عنایت به فعال شدن این گسل و تخلیه انرژی آن در ناحیه خراسان ، طبس ، بوئین زهرا ، رودبار – منجیل و زنجان در قسمت های شرقی کشور و در طی زلزله سالهای گذشته و نیز تخلیه انرژی گسل در قسمت غرب آذربایجان در جریان زلزله های ازمیت و کوجایلی و ارزنجان و وان در ترکیه، نباید احتمال فعال شدن گسل حد فاصل میانی یعنی گسل بستان آباد و تبریز و سلماس و تسوج را از نظر دور داشت و باید تمهیدات لازم جهت مقابله با آن از هم اکنون تدبیر و اندیشه شود. سوتیتر: با توجه به تخلیه انرژی گسل های شرق و غرب منطقه آذربایجان در جریان زلزله ی سالهای اخیر، نباید احتمال فعال شدن گسل بزرگ سلماس _ تسوج _ تبریز را از نظر دور داشت!
