راهاندازي «کرسيهاي آزاد انديشي» در دانشگاهها به عنوان يکي از تأکيدات مقام معظم رهبري اگرچه با حرکتي بسيار کند گامهاي آغازين خود را طي ميکند، اما هنوز اين کرسيها به شکل عملي و مؤثر در بسياري از دانشگاههاي کشور راهاندازي نشده است. دانشگاههايي هم که کرسيهاي آزادانديشي را در دستور کار خود قرار دادهاند، آنچنان که بايد و شايد به اين مهم نپرداختهاند تا جايي که نارضايتي از وضعيت کنوني کرسيهاي آزادانديشي در دانشگاهها در بيانات رهبر فرزانه انقلاب نيز ديده ميشود.
مهر ماه سال گذشته بود که حضرت آيتالله خامنهاي در ديدار با جمعى از نخبگان و برگزيدگان علمى کشور با انتقاد از عدم توجه به کرسيهاي آزادانديشي در دانشگاهها فرمودند: « فكر كنيد، بگوييد، بنويسيد، در مجامع خودتان منعكس كنيد، آن كرسىهاى آزادانديشى را كه من ۱۰۰ بار - با كم و زيادش - تأكيد كردم، راه بيندازيد و اينها را هى آنجا بگوييد، اين ميشود يك فضا. وقتى يك فضاى گفتمانى به وجود آمد، همه در آن فضا فكر ميكنند، همه در آن فضا جهتگيرى پيدا ميكنند، همه در آن فضا كار ميكنند.» توجه به اين بيان رهبر فرزانه انقلاب، نارضايتي ايشان را از کرسيهاي آزادانديشي به روشني آشکار ميسازد، اما چه موانعي بر سر راه برپايي شايسته کرسيهاي آزادانديشي وجود دارد؟ تعلل در برگزاري اين فضاي باز براي رشد و جولان انديشههاي دانشجويي چيست؟ دانشجويان، اساتيد يا مسئولان آموزش عالي، کداميک مسئوليت جدي نگرفتن اين مطالبه مقام عظماي ولايت را بر عهده دارند؟ اينها سؤالاتي است که براي بررسي دلايل سستي کرسيهاي آزادانديشي بايد به آن پاسخ داده شود.
تدبير رهبري براي نشاط و بلوغ سياسي جوانان
با طرح کرسيهاي آزادانديشي از سوي رهبر فرزانه انقلاب، جوانان دانشجو شور وشعف فراواني براي تشکيل اين فضاي آزاد فکر و انديشه از خود نشان دادند. اين شور و نشاط اما در مدت کوتاهي از بين رفت به گونهاي که به نظر ميرسيد اين مطالبه رهبر فرزانه انقلاب در روزمرگي درس و دانشگاه، هم از سوي دانشجوها و هم از سوي اساتيد و مسئولان دانشگاه ها، فراموش شده است. تأكيد مکرر و چند باره حضرت آيتالله خامنهاي بر تشکيل کرسيهاي آزادانديشي در حوزه و دانشگاه، مؤيد اهميت اين فضاي باز فکر و انديشه در بلوغ فکري و سياسي جوانان دانشجو، پيش بردن فضاي حاکم بر دانشگاه به سمت و سوي نشاط سياسي، ايجاد جرياني فکرساز براي برجستهسازي نقاط ضعف، همچنين نقد ضعفها و کاستيها، براي دستيابي به توسعهاي پايدار است.
بسياري از جنجالها و هياهوهاي سياسي که هر از چندگاه در جامعه شاهديم، نشانه اين نکته است که بسياري از رجال سياسي ما بلوغ لازم در اين عرصه را به دست نياوردهاند، بنابراين انتقاد يا نظر مخالف را برنميتابند و به محض مواجهه با چنين روندي، به دم دستيترين واکنشها که همان به راه انداختن جنجال و هياهو است، دست ميزنند. از سوي ديگر طرح مباحث تخصصي در مجامع عمومي آفتي است که گاهي آسمان جامعه را غبار آلود ميکند و مردم را درگير بيتدبيريهاي دولتمردان مينمايد. تمام اينها ضرورت تربيت نسل جوان و پوياي جامعه را براي برقراري تعادل و تعامل در فضاي فرهنگي، سياسي و اجتماعي کشور بيش از پيش آشکار ميکند و کرسيهاي آزادانديشي فضاي بحث، نقد منصفانه و بيان آزاد انديشهها را در جمعي دوستانه و تخصصي فراهم ميآورد.
بدون شک يکي از مهمترين دلايل حضرت امام خامنهاي براي طرح تشکيل کرسي آزادانديشي در دانشگاهها تربيت نسلي پويا، مطالبهگر و در عين حال با ظرفيت پذيرش انتقادها و آراي مخالف است. اين تأکيدات رهبر فرزانه انقلاب اما براي مسئولان دانشگاهها، اساتيد و رؤساي اين نهاد عظيم و تربيتکننده نيروهاي اصلي انقلاب، يک تلنگر به شمار ميآيد و نارضايتي رهبري ازعملکرد آنان را به رخشان ميکشد. شايد کمترين تقصير را در اين ميان بتوان براي دانشجويان قائل شد، زيرا حضور دانشجويان براي راهاندازي کرسيهاي آزادانديشي بدون همراهي رؤسا و مسئولان دانشگاهها در عمل با شکست مواجه ميشود و به فرض پا گرفتن چنين کرسي هايي با همت برخي تشکلهاي دانشجويي، با پايان دوران تحصيل اين افراد کرسيها نيز کم رونق خواهد شد، پس اين کرسيها نيازمند همت دانشجويان و حمايت مسئولان است.
مفهوم «آزادانديشي» از نگاه رهبري
شايد بتوان يکي از اصليترين دلايل کم رونقي کرسيهاي آزادانديشي در دانشگاهها را مهجوريت مفهوم «آزاد انديشي» درميان دانشگاهيان، چه استاد و چه دانشجو دانست. گاهي تعابير نادرست داشتن از کرسي آزادانديشي سبب ميشود انديشه که اصليترين رکن اين کرسيهاست به کناري نهاده شده و احساسات و به اصطلاح «جوگيري» بر فضا حاکم شود، اينجاست که هدايت و نظارت اساتيد و مسئولان دانشگاه نقش اساسي را ايفا ميکند.
رهبر معظم انقلاب اما آزادانديشي را اينگونه معنا ميکنند: «آزادانديشى يعنى آزادانه فكر كردن، آزادانه تصميم گرفتن، ترجمهاى، تقليدى و بر اثر تلقين دنبال بلندگوهاى تبليغاتى غرب حركت نكردن. لذا شامل علم، معرفت، مشى سياسى، شعارها و واژهها و خواستههاى متعارف سياسى و اجتماعى هم مىشود. اگر امروز غرب مىگويد دموكراسى، ما بايد فكر كنيم - آزادي فكرى يعنى اين - ببينيم آيا همينكه او مىگويد درست است و دموكراسى بهصورت مطلق ارزش است يا نه قابل خدشه است؟»
مباحث تخصصي در محافل تخصصي
به منظور تبيين اهميت کرسيهاي آزادانديشي از ديدگاه رهبر معظم انقلاب، با مراجعهاي به بيانات ايشان ميتوان دريافت گسترش و توسعه واقعى فرهنگ و انديشه و علم با آزادانديشى امکانپذير خواهد بود، همچنانکه ايشان ميفرمايند: «آزادانديشي خاصيت علمي بودن است و تحجر در ميدان علم، اصولاً معنا ندارد.»
ششمين اصل قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران نيز بر تثبيت و تأمين آزادى و آزادانديشى استوار است. به تعبير حضرت آيتالله خامنهاي اما آزادى را نبايد بد معنا كرد. ايشان آزادى را يكى از بزرگترين نعمتهاى الهى عنوان ميکنند که يكى از شعبش آزادانديشى است. بنا به تأكيد رهبر فرزانه انقلاب رشد اجتماعى، علمى، فكرى و فلسفى بدون آزادانديشى امكان ندارد و اين مهم خاصيت علم است. ايشان ميفرمايند:«در حوزههاى علميه، دانشگاهها و محيط هاى فرهنگى و مطبوعاتى، هو كردن كسى كه حرف تازهاى مىآورد، يكى از بزرگترين خطاهاست، بگذاريد آزادانه فكر كنند.» رهبر انقلاب در عين حال فهم غلط از آزادى را رد ميکنند، به باور ايشان وجود اختلاف فكرى ايرادى ندارد، اما اين اختلاف نبايد به كشمكش برسد و جاي برخى از حرفها در منبرهاى عمومى نيست بلکه مباحث تخصصى بايد در محافل تخصصي صورت بگيرد. حضرت آيتالله خامنهاي طرح نهضت آزادي فكرى را در همين راستا ارزيابي ميکنند. به تعبير رهبر انقلاب اگر نهضت آزادانديشى مطرح مىشود، براى اين است كه همه مسئولان و همه آحاد ملت احساس كنند كه در اين جهت مسئوليت دارند و كشورما براي دستيابي به اهداف تعيين شده به انديشيدن آزاد و بيدغدغه نياز دارد.
آزادانديشى؛ شعاري مظلوم
شايد اصليترين کليد موضع انفعالي در برابر يک موضوع يا مطالبه جديد ناآگاهي نسبت به آن باشد. اساتيد و رؤساي بسياري ازدانشگاههاي کشور نيز نسبت به کرسيهاي آزادانديشي اشراف کامل ندارند و همين موضوع سبب ميشود تا در راستاي راهاندازي يا برگزاري پرشور کرسيهاي آزادانديشي در دانشگاهها تحت نظرشان اقدام نميکنند. تصور و تلقي نادرست از آزادانديشي سبب شده است تا کرسيهاي آزادانديشي مهجور واقع شوند. حضرت آيتالله خامنهاي در اين باره ميفرمايند:«آزادانديشى در جامعه ما يك شعار مظلوم است. تا گفته مىشود آزادانديشى، عدهاى فورى خيال مىكنند كه بناست همه بنيانهاى اصيل در هم شكسته شود و آنها چون به آن بنيانها دلبستهاند، مىترسند. عدهاى ديگر هم تلقى مىكنند كه با آزادانديشى بايد اين بنيانها شكسته شود. هر دو گروه به آزادانديشى - كه شرط لازم براى رشد فرهنگ و علم است - ظلم مىكنند.»
رهبر فرزانه انقلاب کرسيهاي آزادانديشي را مصداق «ادع الى سبيل ربك بالحكمه و الموعظه الحسنه و جادلهم بالتى هى احسن» ميدانند. به ديگر بيان، همانگونه که حكمت و موعظه حسنه و مجادله احسن براى «ادع الى سبيل ربك» است، اين هم در مرحله نخست يك اصل موضوعى است، دعوت به سمت خداست. دعوت بايد با زبان درست انجام بگيرد، اما جهت دعوت بايد مشخص باشد و نميتوان جهت دعوت را آزاد گذاشت، زيرا اين مسئله موجب گمراهى افراد ميشود، بنابراين کرسيهاي آزادانديشي نيز بايد سمت و سوي مشخصي داشته باشد و اين مسئله با آزادي فکر و انديشه در اين کرسيها منافاتي ندارد.
عزم ملي دانشگاهيان براي تحقق مطالبه رهبري
بي ترديد نشر و تبيين فرمايشات و مطالبات رهبر عزيز انقلاب مسئوليتي بر عهده تمامي نهادهاي فرهنگي – اجتماعي و به طور ويژه رسانههاست، با اين وجود به نظر ميرسد هيچ يک از اين نهادها، آنچنان که بايد به وظايف خود در قبال راهاندازي کرسيهاي آزادانديشي به گونهاي که شايسته اين مطالبه رهبري است عمل نکردهاند. امسال اما «توليد ملي، حمايت از کار و سرمايه ايراني» فرصت خوبي است تا خلاقيتهاي فکرساز و توليد علم و دانش از مجراي مباحثههاي منطقي و تخصصي در ميان دانشجويان جوان و با انگيزه دانشگاهها پيگيري شود و اين مهم اما همت و عزمي ملي در ميان تمامي دانشگاهيان را ميطلبد.
