از روزي كه درياچه اروميه نقل محافل و مجالس داخلي و خارجي شد بيش از يك سال مي گذرد. پس ازآنكه قريب به يك ماه پيش و در آخرين روزهاي سال ۹۰ مدیر عامل آب منطقهای آذربایجانشرقی،از افزايش حجم آب ورودي به اين درياچه به ميزان سه متر مکعب در ثانیه، با بازگشایی مسیلهای و انسداد چاههاي اطراف خبرداد، حالا از گوشه و كنار خبرهايي مبني بر خطر گسترش نمك در مزارع اطراف و حرکت آب شور دریاچه به طرف اراضی کشاورزی به گوش مي رسد. هر چند برخي از مسئولان با ناچیز خواندن سهم احداث سدها بر خشکی دریاچه ارومیه تغییرات اقلیمی، تبخیر، افزایش جمعیت و برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی حوضه آبریز دریاچه ارومیه رااز مهمترین عوامل تأثیرگذار بر خشکی دریاچه عنوان مي كنند، اما نمي توان به راحتي از كنار احداث ۱۴۳ سد که آب مورد نیاز ۵۹ شهر و بیش از دو هزار و ۷۰۰ روستا را در اين استان تأمین میکنند،گذشت. هرگونه اضافه شدن آب به دریاچه موجب حرکت آب شور از سمت دریاچه به طرف اراضی حاشیه دریاچه و سفرههای زیرزمینی آب در منطقه میشود. كارشناسان حوضه آب معتقدند هرگونه اضافه شدن آب به دریاچه موجب حرکت آب شور از سمت دریاچه به طرف اراضی حاشیه دریاچه و سفرههای زیرزمینی آب در منطقه میشود و حالا پس از برطرف شدن خطر بروز «سونامي نمك» خطر ديگري كشاورزان منطقه را تهديد مي كند و آن «شوري تدريجي خاك زراعي »است.
*حرکت آب شور به طرف اراضی کشاورزی
يكي از محققان بخش تحقیقات خاک و آب مرکز تحقیقات کشاورزی آذربایجانشرقی با اشاره به اينكه تعادل آبی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه به هم خورده است، مي گويد: هرگونه اضافه شدن آب به دریاچه موجب حرکت آب شور از سمت دریاچه به طرف اراضی حاشیه دریاچه و سفرههای زیرزمینی آب در منطقه میشود.
علیرضا توسلی پيشتر نيز در میزگردی که در موضوع دریاچه ارومیه برگزار شده بود با بیان اینکه تعادل آبی در حوزه آبریز منطقه بهم خورده و سطح آبهای زیرزمینی نیز افت پیدا کرده، گفته بود: هرگونه اضافه شدن آب به دریاچه به علت شیب منفی که به خاطر ایجاد تعادل در سطح آب دریاچه و سطح آب زیرزمینی منطقه به وجود آمده، موجب حرکت آب شور از سمت دریاچه به طرف اراضی حاشیه دریاچه و سفرههای زیرزمینی آب در منطقه مي شود و با برداشت آب شور از چاهها و استفاده ازآنها در کشاورزی با چالش جدیدی تحت عنوان «شور شدن بیشتر خاکهای منطقه» روبهرو خواهیم شد.
عضو هیئت علمی و محقق بخش تحقیقات خاک و آب مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان آذربایجانشرقی با بيان اينكه در صورتی که بخواهیم سطح تراز آب دریاچه به حالت اولیه برگردد باید با کم کردن برداشت آب از سفرههای زیرزمینی و از طرف دیگر تغذیه طبیعی و یا مصنوعی، سطح ایستابی آب در منطقه را نیز به حالت اولیه آن برگردانيم، مي افزايد: استفاده از آبهای نامتعارف در کشاورزی منطقه باید در دستور کار مدیران قرار گیرد.
*تغيير نگاه مديران، گام اول بهبود
رئیس مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجانشرقی نیز كه پيشتر با اشاره وضعيت موجود درياچه، استفاده از مدل مديريت کوتاه مدت در مورد دریاچه ارومیه را غير منطقي خوانده و گفته بود «برنامه هاي كوتاه مدت ضمن هدر دادن سرمایهها ممکن است موجب خسارت در جاهای دیگر نيز مي شود»، به ضرورت بهره مندي از يك دیدگاه جامع و کلی در موضوع کم شدن آب در حوزه آبریز و همچنین خود تالاب دریاچه در بين مديران تاكيد مي كند و اظهار مي دارد: طراحی برنامههای مختلف برای نجات اکوسیستم حوزه درياچه اروميه که شامل منابع آب سطحی و زیرزمینی، خاک، پوشش گیاهان مرتعی، محصولات کشاورزی و باغی، جامعه حیوانات و حتی جامعه انسانی روستایی و شهری است، تنها راه نجات و مدل مناسب براي برون رفت از بحران موجود است.
حسن منیریفر تصريح مي كند: برای هر کدام از این منابع تأثیرپذیر و تأثیرگذار دراکوسیستم دریاچه باید برنامه اي راهبردی تهیه شود و با انجام مطالعه و تحقیق که زیربنای اصلی توسعه پایدار است در این موضوع گامهای مثبتی برداشته شود زيرا پيش از اين نوع نگاه به درياچه و اكوسيستم حساس آن نوعي نگاه غير معقول بوده وگرنه امروز شاهد خشك شدن پهنه عظيم آبي و در خطر قرار گفتن همسايگان آن نبوديم.
منيري فر بر لزوم مدیریت مصرف بهینه آب و بهرهبرداری مناسب از اراضی شور تاکید کرده و اذعان مي دارد: افزایش میانگین درجه حرارت در منطق در چند ساله اخیر از يك سو و افزایش سطح زير كشت تولیدات کشاورزی بدون در نظر گرفتن ضريب منطقي استحصال آب و همچنين حفر چاه در مسير آبخوان ورودي درياچه موجب کاهش آب ورودی به دریاچه و افت سطح آبهای زیرزمینی منطقه شده است.
*افزايش ۳ متر مکعبي دبي ورودي
مدیر عامل آب منطقهای آذربایجانشرقی اما پيشتر و در واپسين روزهاي سال ۹۰از افزايش «دبي»(حجم آب ورودي يا خروجي) ورودي به اين درياچه به ميزان سه متر مکعب در ثانیه خبر داده و گفته بود: با اقدامات انجام شده از جمله بازگشایی مسیلهای و انسداد چاهها وارد اين ميزان آب از آغاز سال جاري وارد دریاچه ارومیه میشود.
ارسلان هاشمی بااساسی عنوان کردن چالشهای موجود در بخش آب در گستره کشور و به ویژه استان آذربایجانشرقی، فراهم کردن بسترهای لازم برای ارتقای آگاهیهای عمومی در خصوص مصرف بهینه آب را ضرورتی بدیهی ارزیابی مي كند و مي افزايد: میزان آب استحصلالی از منابع سطحی و زیرزمینی در استان به صورت تجدیدپذیر ۵ میلیارد متر مکعب و میزان سرانه آب قابل دسترس در استان یک هزار و ۳۴۰ متر مکعب است و با توجه به افزایش جمعیت و محدودیت منابع آبي چالشهای موجود را مورد تاکید قرار داد.
*سدها بي تاثيرند؟!
مدیر عامل آب منطقهای آذربایجانشرقی در پاسخ به اين سوال كه سهم سدهاي احداثي سال هاي اخير در خشك شدن درياچه اروميه چه ميزان است؟ با ناچیز خواندن سهم احداث سدها بر خشکی دریاچه ارومیه « تغییرات اقلیمی، تبخیر، افزایش جمعیت و برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی حوضه آبریز دریاچه ارومیه را از مهمترین عوامل تأثیرگذار بر خشکی دریاچه عنوان مي كند».
هاشمی تعداد سدهای موجود در استان را ۱۴۳ سد اعلام کرده و مي افزايد: این سدها آب مورد نیاز ۵۹ شهر و بیش از دو هزار و ۷۰۰ روستا را در استان آذربایجانشرقی تأمین میکنند و از این میزان حدود ۸۵ درصد از آب استفاده شده تجدیدپذیر است كه در بخش کشاورزی صنعت مصرف میشود.
وی با اشاره به اينكه تصويب ۲۴ مصوبه از سوي وزارت نیرو، سازمان محیط زیست و وزارت جهاد کشاورزی از جمله اقداماتي است كه در ارتباط با نجات دریاچه ارومیه انجام خواهد شد تصريح مي كند:۱۰ مورد از اين مصوبات بر عهده شرکت آب منطقهای آذربایجانشرقی است و شامل مواردی از قبیل باروری ابرها به صورت زمینی و هوایی و بازگشایی مسیلهای منتهی به دریاچه است که تاکنون با همکاری ارگانهای مرتبط بازگشایی هشت کیلومتر از مسیل "آجی چای" به عنوان طولانیترین رودخانه استان و انسداد نزدیک به۶۰۰ حلقه چاه، انجام شده است.
