طرح ملي خروج دام از جنگل و ممنوعيت جنگل نشيني ، با شعار «خروج دام ، توقف تخريب » و با محوريت استان هاي شمالي كور از سال ۱۳۸۲ به اجرا درآمد. بر اساس اين طرح قرار بود در يك بازه زماني ٦ ساله از سال ١٣٨٢، سازمان جنگل ها و مراتع خانوارهاي دامپرور و جنگل نشين را از عرصه هاي ملي تخليه و دامداران ساكن عرصه هاي جنگلي را در قالب مجتمع هاي مسكوني ساماندهي كند.اما پس از گذشت بيش از ۹ سال از اجراي اين طرح، خبرها حاكي از آن است كه موفقيتي در اين مسير حاصل نشده و برخي از مسئولان نيز كه از نزديك در بطن اين طرح قرار داشته اند و يا در منطقه هاي اجرا طرح به خدمت رساني مشغولند با ناموفق خواندن اين طرح و بروز عوارض حاشيه اي ناشي از اجراي آن از جمله بيكاري ، برهم خوردن اكوسيستم، بروز مناقشات حقوقي بر سر واگذاري اراضي معوض و همچنين ناتواني از اسكان موقت اين افراد ، با ناموفق خواندن اين طرح در مرحله اجرايي، از نياز به بودجه هاي كلان براي ادامه كار سخن مي گويند. با در نظر گرفتن شرايط موجود چند عامل مهم براي اجرايي نشدن كامل اين طرح وجود دارد كه از آن جمله مي توان به نبود برنامه جامع براي خروج و اسكان پس از خروج جنگل نشينان ، نبود بودجه مشخص و مصوب براي اجراي طرح و همچنين بازخورد هاي فراوان از نتايج نا مناسب خروج جنگل نشينان از جمله بيكاري و بروز مشكلات اكوسيستمي ناشي از عدم نظارت بر عرصه هاي تخليه شده اشاره كرد.
جنگل ميزبان ۹۰ هزار خانوار
هم اكنون در جنگلهاي شمال كشور حدود ۹۰ هزار خانوار جنگل نشين با جمعيتي بيش از ٥٠٠ هزار نفر زندگي مي كنند كه با در اختيار داشتن بيش از ۶ ميليون واحد دامي به كشاورزي و دامپروري اشتغال دارند علاوه بر اين خانوارها ، حدود ٦٠٠ هزار نفر ديگر نيز در روستاهاي مجاور جنگل ها ساكنند و از نظر تأمين سوخت، علوفه براي دام و مصارف ديگر روستايي به جنگل و عرصه هاي ملي وابسته اند. بخش عمده اي از اين جمعيت نزديك به ١/١ ميليون نفري ، براساس طرح خروج دام از جنگل بايد عرصه هاي جنگلي ، مرتعي و ملي را ترك كنند و در غالب مجمتع هاي مسكوني و تعاوني هاي دام پروري خارج از عرصه هاي ملي به ادامه زندگي و گذارن آن بپردازند تا بلكه روند تخريب جنگلها متوقف يا سرعت آن كمتر از زمان فعلي شود. اكنون چند سوال مهم مطرح است، اين كه تخريب جنگل ها تا چه حد ناشي از حضور دام در عرصه هاي جنگلي است؟ و آيا تنها راه حفظ و نگهداري و توسعه جنگلها، خروج دامها و جنگل نشينان از عرصه هاي جنگلي است؟ و نهايتا طي نزديك به ۹ سالي كه از اجراي طرح ميگذرد، خروج دام و جنگل نشينان چه تأثيري در وضعيت جنگل ها گذاشته و اميد به موفقيت اين طرح تا چه حد است؟
جنگل ، دام و جنگل نشين
در حالي كه موافقان طرح حفظ اكوسيستم و جلوگيري از تخريب بيش تر جنگل را ملاك اجراي آن مي دانند ، كارشناسان مخالف مي گويند: طرح خروج دام از جنگل و مراتع از ابتداي مطرح شدن آن، محكوم به شكست بود، چرا كه جنگل، دام، حيات وحش و جنگل نشينان در واقع «اكوسيستم جنگل» را تشكيل ميدهند. به اين معنا كه حضور انسان در جنگل باعث محفاظت از آن مي شود ، بنابراين حذف يك حلقه از اين چرخه حياتي، موجب زيان و ضرر رسيدن به محيط زيست خواهد شد . بايد در نظر داشت كه جنگل نشينان نشان داده اند دلسوزترين افراد نسبت به جنگل هستند و در صورت بروز هرگونه ناهنجاري و آشفتگي در عرصه هاي جنگلي، اين جنگل نشينانند كه در صف مقدم مبارزه با آن حضور دارند و در مواقع بروز آسيب هاي محيطي نظير آتش سوزي به دليل آشنايي اين افراد با اكوسيستم منطقه و اشراف به راههاي جنگلي ، به محض بروز اولين علائم ، به اطفاي حريق اقدام ميكنند.
اين در حالي است كه در برخي مناطق شمال كشور دامدارن و جنگل نشينان پس از خروج از عرصه هاي ملي با چالش هاي فراواني روبرو شده اند كه انگيزه اين خروج را در ديگر جنگل نشينان از بين برده است . بطور مثال برخي از دامداران منطقه سواد كود واقع در استان مازندران كه براساس سياست هاي تخليه جنگل از دام، راضي به خروج از جنگل و حاشيه نشيني شده اند ، مي گويند: در قبال خروج از جنگل به ما وعده اعطاي تسهيلات بانكي مناسب و در كنار آن احداث محل نگهداري دام و تبديل دامداري هاي سنتي به صنعتي داده شد اما پس از خروج از جنگل، تنها به بخشي از وعدهاي كه داده شده بود عمل شد و سازمان هاي متولي با درگير كردن جنگل نشينان با سيستم بانكي و رفع مسئوليت از خود دامداران جنگل نشين را با كوهي از مشكلات رها كردند .
برنامه مشخصي ندرايم؟!
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گیلان با بيان اينكه در اين استان ۲۷ هزار خانوار ساکن جنگلها هستند،مي گويد: تنها برای هفت هزار خانوار برنامه داریم.
رحمتالله رحمانی با اشاره به وضعیت خروج دام از جنگل اظهار مي دارد : در گیلان ۵۶۵ هزار هکتار جنگل و ۲۵۴ هزار هکتار مرتع وجود دارد و این مقدار مرتع تنها براي ۷۰۰ هزار واحد دامی ظرفيت چرا دارد.
رحماني با بیان اینکه ۱۲ هزار بهرهبردار و دامدار در عرصه ملي استان وجود دارد، مي افزايد: اکنون یک میلیون و ۵۰۰ هزار واحد دامی در مرتع وجود دارد که اين رقم دو برابر ظرفیت چرا مرتع است.
وی با بيان اينكه طرح خروج دام از مراتع و عرصه هاي ملي در اين استان بسيار زودتر از استان هاي ديگر آغاز شده است، ۶۰ درصد جنگلهای گیلان را در کنترل ۷ هزار تک خانوار جنگل نشين عنوان کرده و تصریح مي كند : قادر به خروج ۲۷ هزار خانوار جنگلنشین از اين عرصه ها نیستیم و در مدت ۱۵ سال که طرح خروج دام از جنگل اجرا میشود تاکنون تنها توانسته ايم دو هزار و ۸۸۰ خانوار جنگل نشين را كه مالك ۳۰ هزار واحد دامي هستند از جنگل خارج كنيم.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گیلان ، با اشاره به اینکه زندگی اقتصادی و اجتماعی این خانوارها وابسته به جنگل است، خاطرنشان مي کند: حدود ۵۰۰ هزار راس واحد دامی به همراه چهار هزار خانوار باید از جنگلهای گیلان خارج شوند زيرا وجود جنگلنشینان در تخریب جنگل تاثیرگذار است اما مسئولان باید متوجه این قضیه باشند که در گيلان تنها مي توانيم مازاد دام را از جنگل خارج کنیم و براي خروج همين تعداد انسان و دام از جنگل هاي استان به بیش از ۲۰۰ میلیارد تومان اعتبار نیاز است.
