برخي شنيدهها حاكي از تغيير روابط ايران و تركيه از سطح «همكاري» به سطح «رقابت» است؛ روابطي كه پس از سفر اردوغان به تهران و سياستهاي تركيه پس از آن قابل تأمل است. اين مسئله با برگزاري كنفرانس مخالفان سوري در استانبول اوج گرفت تا آنجا كه جمهوري اسلامي ايران ديگر استانبول را به عنوان مكان مذاكرات قبول ندارد و معتقد است زماني تركيه با سياستي مستقل به عنوان ميانجي «بيطرف» مطرح بوده است اما اكنون با ادامه سياستهاي مايل به غرب استقلالش را از دست داده است، در نتيجه بايد كشوري «بيطرف» به عنوان مكان مذاكرات جايگزين تركيه شود. اطلاعات موجود نشان ميدهد با وجود اينكه بغداد يكي از گزينههاي ميزباني مذاكرات بوده ولي در اين زمينه توافقي حاصل نشده است. ايران تاكنون اين موضوع را تأييد نكرده اما برخي منابع ميگويند پيشنهاد برگزاري مذاكرات در بغداد متعلق به ايران بوده است. دكتر علي اكبر ولايتي، مشاور رهبر معظم انقلاب اسلامي در امور بين المللي روز سه شنبه گفته بود كه برگزاري مذاكرات در عراق وزن و جايگاه سياسي اين كشور را ارتقا خواهد داد.
نخستين بار ولي رضا نصر، مشاور سابق كنگره امريكا در صفحه توئيتر خود اين خبر را منتشر كرده بود كه بغداد يكي از گزينههاي ميزباني مذاكرات ايران و ۱+۵ است اما ظاهراً گروه ۱+۵ علاقهاي براي برگزاري مذاكرات در عراق ندارد چراكه احساس ميكند ديدگاههاي سياسي بغداد به تهران نزديك است. علاوه بر اين، خبر برگزاري مذاكرات ايران و ۱+۵ در استانبول هم كه هيلاري كلينتون دو روز قبل آن را در رياض مطرح كرد، بلافاصله تكذيب شد. سخنگوي كاترين اشتون در بيانيهاي ضمن رد اظهارات وزير خارجه امريكا تأكيد كرد كه هنوز توافقي در اين زمينه صورت نگرفته است. روزنامه زمان چاپ تركيه هم به نقل از منابع خود نوشت كشورهاي اروپايي علاقهاي به برگزار شدن مذاكرات در استانبول ندارند و ترجيح ميدهند گفت وگوها با ايران در يك كشور اروپايي برگزار شود.
همچنين خبرگزاري آلمان نوشت كه محسن رضايي، دبير مجمع تشخيص مصلحت نظام، پيشنهاد كرده است كه دور بعدي مذاكرات با قدرتهاي بزرگ در بغداد، دمشق يا بيروت انجام گيرد. آقاي رضايي در ديدار با مديران و كاركنان دبيرخانه «مجمع تشخيص مصلحت نظام» گفته است: «با توجه به بدقوليهاي دوستان ما در تركيه در توافقهاي گذشته، بهتر است مذاكرات ايران و گروه ۱+۵ در يكي ديگر از كشورهاي دوست برگزار شود.»
در اين بين به نظر ميرسد كه حتي روسها هم درباره ميزباني تركيه چون و چراهاي جدي دارند و تا اينجا هم كه سكوت كرده بودند، به خاطر اصرارهاي ايران براي ميزباني آنكارا بوده است. سرگئي ريابكوف، معاون وزير خارجه و نماينده روسيه در مذاكرات با ايران روز سه شنبه گفته است كه درباره زمان و مكان مذاكرات توافقي حاصل نشده است. ديپلماتها ميگويند نهايي شدن اين موضوع مستلزم گفت وگوهاي بيشتر ميان اشميت و باقري (معاونان اشتون و جليلي) است. در عين حال، خبرها حاكي از اين است كه زمان مذاكرات تقريبا نهايي شده و اين مذاكرات در روزهاي جمعه و شنبه ۲۵ و ۲۶ فروردين ۱۳۹۰ (۱۳ و ۱۴ آوريل ۲۰۱۲) برگزار ميشود. سرگئي ريابكوف گفته است: «شرايط خيلي پيچيده شده است و ميتواند بدتر بشود. نميتوانيم بيش از اين صبر كنيم. اين مذاكرات به شدت مهم هستند.»
خطاهاي استراتژيك تركيه
هرچند كه به گفته علي اكبر صالحي وزير امور خارجه، ايران خودش پيشنهاد ميزباني ترك در مذاكرات ۱+۵ را ارائه كرده بود، ولي بازي تركها در سوريه به خصوص بعد از سفر اردوغان به تهران و به خصوص تأكيد او بر كنارهگيري اسد بعد از اجلاس استانبول موسوم به « كنفرانس دوستان تركيه»، معلوم شد كه آنكارا همچنان بر پيشبرد سياست متناقض خودش اصرار دارد. «محمدفرهاد كليني»، كارشناس ارشد مسائل بينالملل معتقد است قبل از هر چيز بايد ببينيم آيا دولت تركيه در سياست اتخاذي در مورد همسايگانش كه در دكترين سياست خارجي تركيه مطرح شده، حركت ميكند يا اينكه تحت برخي عوامل رفتارش را تغيير داده است؟ اگر ما تمركز بيشتري روي سياستهاي تركيه و سوريه داشته باشيم، متوجه ميشويم كه دولت تركيه طي سال گذشته تمايل بيشتري براي بازي در زمين غرب از خود نشان داده و تلاش كرده بدين وسيله جايگاه خود را به عنوان يك كشور محوري در خاورميانه افزايش دهد. از اين منظر تركيه نياز داشت تا سياستهاي خودش را به طور چندجانبه دنبال كند و به اين صورت بر سيال بودن شرايط غلبه و منافع خودش را تعريف كند.
نكته مهمي كه برخي كارشناسان در باره سياست خارجي آنكارا گوشزد ميكنند، به بن بست رسيدن سياست آنكارا با كاهش شدت بحران در سوريه است تا جايي كه تركيه آقاي اردوغان، به خاطر خراب كردن همه پلهاي پشت سر خود در قبال حكومت اسد، اكنون دچار نوعي ابهام در سياست خارجي خود در قبال دمشق شده است. محمد فرهاد كليني كارشناس ارشد مسائل استراتژيك ميگويد:«سيال بودن صحنه، تركيه را دچار يك نوع شتاب ابهام نموده و منجر شده محاسبات تركيه از روند تحولات در سوريه ناقص باشد. از اين منظر تركيه سعي كرد پرچم موج تغييرات در سوريه را به دوش بكشد، بدون در نظر گرفتن هزينه هايي كه ميتواند جايگاه تركيه را نزد همسايگانش دچار ترديد كند.» اين كارشناس ارشد مسائل بينالملل با اشاره به سابقه تركيه افزود: تركيه در گذشته در موضوع قبرس داراي خطاهاي تاكتيكي شده است و از سوي ديگر در تنظيم تعاملات خود با ارمنستان به نقطه مطلوب نرسيده و با ابعاد امنيتي در شمال عراق كماكان خريد امنيت را در دستور كار دارد. باز كردن سريع جبهه با سوريه عملا سبب شده تا منشور گذشته خود را نقض كند.
كليني افزود: تركيه بايد درك كند كه كسب منافع در بازارهاي تاكتيكي و كسب منافع در بازارهاي استراتژيك كاملاً متفاوت است و ديپلماسي عمومي با بازي ژئوپلتيكي را يكسان در نظر نگيرد. موضوع جايگاه و محبوبيت در ديپلماسي عمومي با داشتن موقعيت ژئوپلتيكي امنيتي منطقه كاملاً متفاوت است.
وي تصريح كرد: طبيعتا دولت ايران آنگونه تغيير مواضع را هم زيرنظر و هم مدنظر قرار دهد. بعد از سفر اردوغان به تهران فرصت مناسبي است تا تركيه مجدداً به منطقه نگاه كند. پايان بحران سوريه آغاز شده است و اگر مقامات تركيه توجه بيشتري به مذاكرات اخير دانيلون، مشاور امنيتي آقاي اوباما با آقاي پاتريشوف، دبير شوراي امنيت روسيه داشته باشند، به خوبي درمي يابند كه چگونه تركيه از يك مولفه ثبات و صلح در منطقه به يك ابزار در منطقه تبديل شده است.
كليني ادامه داد: بسيار مهم است كه در گفتوگوهاي استراتژيك ايران و تركيه مقامات بتوانند درك جديد و مشتركي را مجدداً براي همسويي هرچه بيشتر همانند سال گذشته پديد آورند. به نظرم گفتوگوهاي كارشناسي در كليه ابعاد همه جانبه روابط براي ارتقاي درك مشترك در شرايط فعلي بسيار ضروري است چراكه تركيه بعضا در خصوص تحولات منطقه محاسبات نادرستي داشته است. اينكه تركيه برخي از تحولات منطقه را در حد «شنيدن سر و صدايي» تلقي ميكند و در برخي از سطوح ديگر منطقهاي پيرامون آينده تحولات با بزرگنمايي و سرعت قضاوت ميكند، بيانگر عدم انسجام درك از تبديل شرايط موجود به شرايط بعدي است و نيازمندي انجام مذاكرات راهبردي طرفين را بيش از پيش عيان ميسازد. البته در بحث موضوع مذاكرات هستهاي بديهي است كه مختصات جديد و زمان جديد مذاكرات محل جديدي را هم طلب ميكند اما اين به اين معنا نيست كه جايگاه و ارزش تركيه در تعاملات هستهاي ايران با غرب افت شديدي داشته است، بلكه آنكارا ميتواند كماكان با درك سازنده خود را براي نقش بهتر به اثبات برساند.
تركيه عامل اجرايي غرب نشود
مهدي سنايي، نماينده مجلس شوراي اسلامي نيز در گفت وگو با جوان با اشاره به اينكه منافع مشترك ايران و تركيه بسيار گسترده است و در تغييرات منطقه نقش بسزايي دارد، اظهار داشت: از حزب عدالت و توسعه كه سالهاست حكومت را در تركيه در دست دارد، انتظار ميرود كه سياست سالهاي اخيرش مبني بر رويكرد به جهان اسلام و منافعش در سايه همكاري با ايران را تداوم ببخشد. بديهي است اين سياست نقش تركيه را گسترش داد و زمينهاي را فراهم كرد تا سياست مستقلي را ارائه كند و جايگاهي قوي تر از گذشته داشته باشد.
وي شروع بهار عربي را اتفاقي ميداند كه مرزبنديها را شفاف كرد و در اينجا بود كه تفاوت در سياستهاي ايران و تركيه يك مقدار روشنتر شد. همچنين قضاوت روسيه هم متمايز و متفاوت نسبت به ساير كشورها بود. اما در كل انتظار ميرفت تركيه به جاي اينكه به بخشي از عوامل اجرايي غربيها مبدل شود، سياست مستقلي را دنبال كند كه متأسفانه در قبال سوريه سياستي كاملاً هماهنگ با امريكا و اروپا اتخاذ كرد و اين اتخاذ سياست شتاب زده نه تنها همكاري با ايران را ضعيف كرده بلكه به وجهه بينالمللي او آسيب زده است.
سنايي تصريح كرد: تا وقتي كه تركيه سياست مستقلي نداشته باشد، ديگر جايگاه قبلي را براي ايران ندارد. در اين راستا ترديد در نشست در استانبول ايجاد شده است چراكه اصلا تركيه به عنوان كشوري مستقل عنوان شده بود اما اكنون اين نقش مستقل را ندارد.
اين نماينده مجلس شوراي اسلامي با اشاره به اينكه روابط ايران و تركيه در دو سال اخير حالت «ويژه»اي به خود گرفته بود، بيان داشت: با اين وضعيت روابط ايران و تركيه تبديل به يك روابط «عادي» ميشود. البته ايران وتركيه روابط گستردهاي دارند كه تعيين كننده است اما بخشهايي كه بر اساس نگاه ويژه اعمال شده بود، ممكن است تغيير كند.
وي اشارهاي هم به بحث تحريمها كرد و گفت كه تركيه نقش مثبتي را در تحريم ايران در نقل و انتقالات بانكي و ترانزيت و حمل و نقل ايفا كرده بود اما هفته گذشته در خصوص تحريم نفتي ايران، رسانهها نوشتند كه تركيه نيز گفته است واردات نفتش را از ايران كاهش ميدهد. با اين حال روابط ايران و تركيه دچار تنش شده و تركيه ميتواند پايگاهي در منطقه باشد.
