« بعد از عيد، گراني وحشتناکي در راه است!» و « قرار است چند وقت ديگر قحطي بيايد!»؛ اينها تنها دو نمونه از شايعاتي است که اين روزها شنيده ميشود! شايد همه اين شايعات يا نمونههايي شبيه آن را از دهان اين و آن شنيده باشيد و موجي از نگراني ذهنتان را اشغال کرده باشد و در اين ميان تصميمهاي ناگهاني نيز گرفته باشيد. اما موضوعي که شايد تا به حال به آن فکر نکردهايد اين است که چنين شايعاتي از کجا و به چه دليلي سرچشمه ميگيرند و چه کساني پشت پرده اين خبرهاي رنگ و وارنگ هستند؟
مدتي است که شايعههاي متفاوتي در گوشه و کنار به گوش ميرسد و برخي از افراد و گروههاي فرصتطلب براي رسيدن به هدفهاي خود، دميدن در تنور شايعه را پيشه خود کردهاند. مردم عادي نيز ناخواسته با پخش اين شايعات، طراحان اصلي شايعه را که به دنبال اهداف اقتصادي، سوداگري و نيات سياسي هستند، کمک ميکنند! اين روزها از هر طرف، شايعه ميبارد! مقام معظم رهبري نيز در فرمايشات اخير خود با اشاره به اشاعه شايعه در جامعه فرمودند:«تا يك شايعهاى درست ميشود كه فلان چيز كم است، مردم هجوم مىآورند براى اينكه بيشتر آن را جمع كنند كه مبادا دچار كمبود آن شوند؛ در حالى كه آن شىء ممكن است جزو چيزهاى لازم زندگى هم نباشد. خب، اگر آن جنس كم هم نيست، همين هجوم مردم آن را كم ميكند. ما به اين مسئله توجه نميكنيم. اين يكى از ضعفهاى ماست؛ ما اين ضعف را بايد برطرف كنيم. »
ضعف رسانه و اشاعه شايعه
زماني که ارتباطات به درستي انجام نميگيرد و مسائلي که قرار است به صورت روشن و واضح مطرح شود، پنهان ميماند يا به صورت درست و کامل مطرح نميشود، شايعه رواج پيدا ميکند. از سوي ديگر، زماني که اخبار با واقعيات منطبق نيست، شايعه ساخته ميشود. دکتر امانالله قرائي مقدم ـ جامعه شناس ـ در اين باره ميگويد: ناتواني رسانهها در انتقال صحيح و کامل اطلاعات را ميتوان به عنوان يکي از مهمترين عوامل گسترش شايعات بيان کرد.
BBC و VOA، سردمدار شايعه
قرائي مقدم، شبکههاي خبري BBC و VOA را يکي ديگر از دليل بيروني ايجاد و گسترش شايعه ميداند و ميگويد: اين شبکهها با توليد خبرهاي دروغين و انتشار آن به وسيله ابزارهاي ارتباطي پيشرفته به دنبال ايجاد ناامني و نگراني در ميان مردم کشور هستند. در سالهاي اخير با ساخت تلويزيونهاي فارسي BBC و VOA، شايعهسازي تمرکز يافتهاي براي تضعيف نظام ايجاد شد و اين شبکهها از روشهاي مختلف به دنبال جوسازي در کشور هستند.
گسترش شايعه با زوال اعتماد اجتماعي
از ديگر دلايل گسترش شايعه، کاهش اعتماد اجتماعي است. زماني که مردم با رسانههاي داخلي ارتباط نزديک و تنگاتنگي برقرار نکنند، فضا براي شايعه سازان و فرصتطلبها مهيا ميشود و آنان از اين شکاف در راستاي اهداف اقتصادي، فرهنگي و سياسي خود بهره ميگيرند.
پيامدهاي شايعه
اشاعه شايعه پيامدهاي اقتصادي، سياسي، فرهنگي و روحي و رواني بسياري را به دنبال دارد. شايعه باعث ميشود که اعتماد به نفس مردم کاهش پيدا کند و موجي از افسردگي و نااميدي در ميان مردم ايجاد شود. اين مسئله خود باعث فرار مغزها و مهاجرت نيروهاي کارآمد از کشور ميشود. قرائيمقدم درباره تأثيرات عميق شايعه ميگويد: شايعه ميتواند حکومتي را به ورطه سقوط بکشاند و چه بسيار حاکميتها که در طول تاريخ به دليل گسترش شايعه نابود شدهاند. امروز بزرگترين حربه کشورهاي توسعه يافته در مقابل حکومتهاي مستقل، ايجاد شايعه است. شايعه که بنيانش بر دروغ استوار است به دنبال دور کردن مردم از خود، از خانواده، از جامعه و در نهايت از حکومت است. زماني که در هر جامعهاي بين افراد جامعه با يکديگر و با حاکميت، شکاف ايجاد شود، طراحان اصلي شايعه به اهداف خود رسيدهاند.
تاكتيكهاي مقابله
يکي از راههاي مقابله با شايعه، اطلاع رساني صحيح است. زماني که گسترش يک شايعه باعث ايجاد نگراني در ميان مردم ميشود، مسئولان بايد از طريق رسانه ها، شايعات موجود را تکذيب کنند و از اين طريق جو رواني آرامي را تشکيل دهند.
به هر رو، شايعات که اساس آنها برپايه دروغ شکل گرفته از سوي افراد و گروههايي با منافع خاص مطرح ميشود و مردم نيز بيخبر از همه جا اين بحثهاي ناصحيح را اشاعه ميدهند. در اين ميان براي رسيدن افراد و گروههاي خاص به اهدافشان، مردم درگير هجومي از نگراني و استرس ميشوند و تحت تأثير اين اظهارات دروغين دست به رفتارهايي ميزنند که نامناسب و در راستاي اهداف شايعهسازان است. بهترين تاکتيک مقابله با شايعه، پخشنکردن آن است. اگر لحظهاي با خود فکر کنيم که پشت اين شايعه، کساني هستند که قصد بازي دادن ما و کلاه بر سر ما گذاشتن را دارند، بعيد به نظر ميرسد که بخواهيم شايعه را حتي براي يک نفر نقل کنيم چرا که هيچ فرد بهنجاري از بازيچه شدن استقبال نميکند.
