فرهنگ/ پرسه در کوی شکر
از بس نسل جوان امروز، سر و کارش با لپتاپ و کامپیوتر و کیبورد و تایپ و پیامک است که میبینی به نسبت نسل قبل، نه فقط در فارسینویسی افت کردهایم، بلکه دست خطمان هم اصلاً قشنگ نیست. از ما بدتر، اوضاع نوجوانان ماست در اینباره. خواهرم معلم یک مدرسه ابتدایی در همین تهران است. چندی پیش که برگه امتحان املای بچهها را اجازه داد که تورقی کنم، اصلاً به دلم نچسبید دست خط این بچهها. هیچ زیبا نبود. نه ثلث بود و نه نستعلیق و نه کتابی و نه شکسته و نه هیچ خط دیگری. اغلب خرچنگ قورباغه نوشته بودند املایشان را. انگار حال نداشتند بنویسند.
علت را از همشیره پرسیدم. گفت: بچههای امروز، آنقدر که با تایپ و کیبورد سر و کار دارند، با قلم و مداد و نوشتن و تحریر، انسی ندارند. بعد هم ادامه داد: دست خط نسل امروز و فارسینویسیشان، سال به سال دارد بدتر میشود. این را من که معلم ابتدایی هستم، به وضوح دارم میبینیم. القصه! ایامی که از این املاک به آن املاک در جستوجوی خانهای برای سکونت بودیم، فهمیدم که عمق این درد، جدیتر از این حرفهاست و فقط قصه دانشآموزان ما نیست. شنیده بودم و حتی خود در دوران ماضی دیده بودم، املاکیها و بنگاهیها از فرط نوشتن، برای خود صاحب نوعی سبک خاص شده بودند که به «دست خط املاکی» معروف بود. خط ویژه و قشنگی، میانه خط نستعلیق و خط کتابی، که با خودکار آبی بیک، خیلی شیک میشد و خیلی خوب جواب میداد. روزهای خانهگردی اما هیچ خبری نبود از آن خط قشنگ. املاکیها یا نشانی خانه برای بازدید را تایپ کرده بودند و از قبل آماده داشتند و یا اگر هم روی برگهای این نشانی را مینوشتند، اصلاً خط شان تعریفی نداشت. بی هیچ ذوق و سلیقهای. راه دوری نرویم و یک سوزن هم به خودمان بزنیم. کار با کیبورد، بد بلایی سر خط ما روزنامهنگاران آورده است. چند روز پیش در تحریریه یکی از چند تا روزنامهای که مشغولم در آن، دوستان همگی اعتراف کردند که دست خطشان به نسبت چند سال پیش، افت شدیدی داشته است.
قطعاً برای چنین داغی باید غصه خورد و البته کاری کرد. فارسی، زبان ماست و این زبان را نیکو باید نوشت. هجمه به زبان فارسی، فقط تهدید بخش گفتاری این زبان نیست، بلکه تهاجم به بخش نوشتاری این زبان هم هست. بخواهیم یا نخواهیم زبان فارسی دارد تهدید میشود؛ هم از دشمن، هم از دوست و هم از جبر زمانه. همین جا از خودم و از شما سؤالی میپرسم: آیا پیامک گوشی همراه تان، خط فارسی است یا خط انگلیسی؟! هیچ میدانید چه بلایی بر سر زبان فارسی داریم میآوریم، وقتی که با حروف انگلیسی، فارسی مینویسیم و اسمش را هم گذاشتهایم «فینگلیش»؟! این از این، اما بلای مهمتر ننوشتن فارسی با قلم است و از بین رفتن تحریر خط زیبای فارسی. اینکه فارسی را از فرط شیرینی، چون «شکر» خوانده اند، یکی هم برای زیبا نوشتن این خط بوده. اغلب زبانشناسان خبره دنیا معتقدند و معترف که زبان فارسی، از جمله بهترین زبانها برای املای زیبا و نگارش خواناست.
این نقطه مثبت در زبان ملی ما، معالاسف به شدت دارد به دست خودمان تهدید میشود و تبدیل میشود به نقطه ضعف، تا جایی که دیگر، کمتر خطی، حکم یک دست خط قشنگ را دارد. وااسفا! که من هم دارم همین وجیزه مهم را به جای تحریر با قلم، با کیبورد تایپ میکنم و لابد همه ما کم و بیش مثل همیم و غرق شدهایم در متن و حاشیه زندگی مدرن که نمیتوانیم فارسی را قشنگ بنویسیم و خرچنگ قورباغه مینویسیم. دفتری دارم برای خودم که داخلش پر است از امضای بزرگان، از اساتید گرفته تا هنرمندان، حتی ورزشکاران. خیلی جالب است برایم تورق این دفتر ۶۰ برگ کاهی و قدیمی که پشت جلدش عکس شیخ محمد خیابانی، یک سر میبردم به روزگار مهر و بازیهای راه مدرسه. دیشب به یک قصد خاص، تورق کردم این دفتر را و دیدم که بدون استثنا، قدیمیهای این دفتر به لحاظ سنی، یادگاری شان را با خط بهتری نوشتهاند تا ستارههای این نسل جدید. دست خط علی معلم دامغانی کجا و دست خط فلان شاعر جوان کجا؟! دست خط سیمین دانشور کجا و دست خط فلان نویسنده جوان کجا؟! وای بر ما اگر خشک شدن دریاچه ارومیه را بفهمیم، اما نفهمیم که داریم چه بلایی بر سر املای زبان فارسی میآوریم. دریاچه ارومیه با مقداری تدبیر، شاید با آب رود ارس، یا هر چه که کارشناسان و اهل فن صلاح میدانند، ان شاء الله درست خواهد شد، اما آن دریای مواجی که در معرض خشکسالی است، زبان شیرین فارسی است. هر چند جغرافیا، بخشی از فرهنگ است، اما فرهنگ از جغرافیا مهمتر است. کاش برای ثلث و نستعلیق و شکسته نستعلیق و شکسته و کتابی و این همه خط قشنگ، اندازه آرتمیای دریاچه ارومیه دل بسوزانیم. خطر انقراض دارد زیبانویسی زبان فارسی را تهدید میکند. این دریا اگر خشک شود، نه ارسی برای جبران هست و نه فریادرسی.
فارسی/ برادر دینی عربی
این همه را نوشتم، اما همین پنج شنبهای در آگهیهای فلان روزنامه دیدم این تبلیغ را که «آموزش تایپ فینگلیش فقط در پنج جلسه. دیگر نگران عقب افتادن در اس ام اسهای متوالی نباشید»! یک مشت شکارچی افتادهاند به جان محیط زیست فارسی. حروف و کلمات، اگر زبان داشتند، حتماً از من و شما و خیلیهای دیگر شکایت میکردند. لابد مفت به این گنج رسیدهایم که بد تا میکنیم با «بسی رنج بردم در این سال سی». روزی اگر دو به شک بودیم که «توس» درست است یا «طوس»، اما الان شاگردان کلاس پنج الف، برای «سین» شهر فردوسی، حال ندارند سه تا دندانه بگذارند! فارسی و دست خط فارسی، زبان علمی-فرهنگی اسلام است؛ اگر قدر زبان ملی خودمان را نمی دانیم، لااقل مسلمان باشیم. زبان فارسی، برادر دینی، ایمانی، علمی، و عاشقانه زبان عربی است. مسلمان نیست برادری که نداند چه میگذرد بر دیگر برادرش. مگر نه؟!
