بازی یکی از نیازهای اساسی کودکان به شمار میرود، به طوری که حتی در تمام مراحل عمر انسان جریان دارد. این نیاز در دوران کودکی از شدت بیشتری برخوردار است و مهمترین و اساسیترین فعالیت کودک به شمار میرود که در عین سرگرم کردن کودک کارکردهای مهم دیگری را داراست که هر یک از این کارکردها به جنبهای از زندگی کودک مربوط میشوند که او را برای ورود به زندگی بزرگسالی آماده میکنند.
از این نظر شرایط بازی، آزادی کودک در بازی کردن، اسباب بازیهای مورد استفاده کودک و مدت زمانی که به بازی با کودک اختصاص داده میشود اهمیت بسیاری دارد. دانستن این موضوع که روند بازی باید طی شود، موضوع مهمی است. به طوري که تا هفت سالگي بازي کردن، کار کودک محسوب مي شود. اگر فرزند در سنین کودکی خوب بازی نکند نمیتواند خوب تعلیم ببیند و در آینده از پس مسائل زندگی برآید.
زینت امامی، کارشناس خانواده و پژوهشگر قرآن در اینباره اظهار میکند: خداوند نخستین دوره رشد انسان را با بازی همراه کرده است. در اسلام نیز دستوراتی در این حوزه است که فرزندتان را هفت سال رها کنید تا بازی کند و این دستور نشانگر تأثير بازی در تربیت کودک است.
به گفته وی، در اسلام آمده است که در هفت سال دوم باید کودک را تعلیم دهید و ادب به او بیاموزید و کودک در این مرحله باید فرمانبردار باشد و در هفت سال سوم وزیر. اینکه میفرماید فرزندتان را رها کنید تا بازی کند منظور این نیست که اصلاً به او کار نداشته باشید و او را تربیت نکنید بلکه منظور این است که خیلی از آموزشهای تربیتی را میتوان در خلال بازیها به کودک نشان داد و به راحتی کودک را در مسیر درست تربیت کرد؛ زیرا کودک در این سن حرفشنوی چندانی ندارد و نمیتوان با امر و نهی او را تربیت کرد.
تجربههایی که در بازی آموخته میشوند
این کارشناس در ادامه سخنانش میافزاید: از خلال بازیهای کودک نیز میتوان به شرایط عاطفی کودک، احساسات و افکار کودک پی برد. بنابراين محروم کردن کودک از اين نياز طبيعي، موجب خسارتهاي روحي و رواني است که جبران آن غيرممکن يا مشکل است.
امامی ادامه میدهد: بازی وسیلهای برای رشد همه جانبه کودک است؛ چرا که بازی انواع و اقسام گوناگون دارد و هر کدام مناسب با دوره سنی کودک است. بازی وسیلهای برای شناخت از خود و شناخت از دیگران است. بازی ارزش آموزشی دارد. کودک پیش از مدرسه خیلی از مسائل را ازطریق کارهای عملی یاد میگیرد و این یادگیری عملی در ضمن بازی انجام میشود.
دکتر احسان چگینی، کارشناس امور خانواده نیز در اینباره اظهار میکند: بازی نقش مهمی در زندگی آینده کودک دارد و در کنار والدین، مربیان نیز باید به اهمیت بازی در زندگی کودک توجه داشته باشد و شرایط مناسب را برای بازیهای مناسب فراهم کند.
وی در ادامه این مطلب ادامه میدهد: بازى نقش آموزشى دارد و مىتواند به کودک کمک کند تا موفق شود کارهایى که در شرایط عادى براى او لذت بخش نیست از طریق بازى بیاموزد. از این رو مهمترین عاملی که انگیزههای کودک را در مسیر رشد صحیح قرار میدهد، گنجاندن ارزشهای اخلاقی در بطن بازیها و ورزشهای نشاط انگیز است.
این کارشناس نقش سازنده و فوائد ورزشهای جمعی در رشد اجتماعی و تأمين بهداشت روانی کودکان و نوجوانان را تقویت حس همکاری و تعاون، قدرت اراده و تصمیمگیری، ایجاد و تقویت قدرت ابتکار، از بین بردن روحیه بیتفاوتی و ایجاد انگیزه پیروزی، رعایت حقوق دیگران و اجتماعی شدن و درمان انزواطلبی کودک عنوان میکند.
ارزشهای اخلاقی در کودکی آموخته میشوند
دکتر چگینی به ارزش بازی اشاره میکند و میافزاید: این ارزشها باعث میشوند که کودکان و نوجوانان از بازی لذت ببرند و برای رسیدن به آنها تلاش کنند. کودکان و نوجوانان با کسب لذت ناشی از بازی و ورزش، با معانی ارزشهای اخلاقی هماهنگی و ارتباط برقرار میکنند.
وی میگوید: ارتباط میان ورزش و لذت پلی است تا کودک را در زندگی فردی معتقد و مقید به اصول اخلاقی بار آورد. تجارب ورزشی، روند تمایلات مثبت و رضایت خاطر افراد را بهبود داده و موجب رشد سجایا و خصایل اخلاقی، همچنین اصلاح رفتارهای ناشایست میشود و افراد را نسبت به خود مهربان، خوشعاطفه و از نظر احساس مسئولیت، احترام به قانون و تلطیف عواطف فردی و اجتماعی و به طور کلی در حصول به اهداف بهداشت روانی کمک میکند.
دکتر چگینی همچنین میافزاید: بازى مىتواند نقش بسیار مثبتى در رشد روانى، هیجانى و بهزیستى کودک داشته باشد. به طور مثال کنجکاوى شدید کودک مىتواند از طریق بازى ارضا شود و فرصتى مناسب به او بدهد تا هوش خود را تقویت کند. این موضوع موجب رشد و شکوفایى شخصیت کودک میشود.
وی همچنین تصریح میکند: بازى به کودک فرصت مىدهد که پس از خستگىهاى بدنى و روانى که بزرگسالان او را وادار به یادگیرى مىکنند، دوباره به رهایى و آرامش درونى دست یابد. همچنین بازی اراده کودک را تقویت و او را وادار مىکند که بازى را مظفرانه به پایان برساند و در نیل به هدف خود پایدارى کند.
آموختهها حین بازی توسعه مییابد
این کارشناس معتقد است که بازى، هوش، فکر، عزم و استعدادهاى مختلف را در کودک پرورش مىدهد و باعث نشاط روح او خواهد شد. یکى از ویژگىهاى بازى، زنده نگه داشتن و شاداب کردن روحیه است. چرا که بازى عبارت است از فعالیتى شادمانه، شور و شوق بازى، خودانگیختگى، شادابى و وجدى که غالبا از آن عاید مىشود و این موضوع تأثيرات بسیار مثبتی در سلامت فکرى کودکان دارد. وی میگوید: بازىهاى آموزشى که از طریق آنها توانایىهاى روحى شخصى، آگاهانه تمرین شده، وسعت پیدا مىکند، از موضوعات اساسی است که میتواند به رشد و تربیت کودک کمک کند. در تمام این نوع بازىها، بدون اعمال فشار، آزادانه و با رغبت و ضمن ارائه نقشه و هدف، دانستنىهاى نوین به کودک آموخته میشود و آموختهها به تمرین در آمده و وسعت مىیابد. به همین دلیل کودکان باید در بین بازیچههاى خود مالک چند نوع از این گونه بازىهاى آموزشى نیز باشند.
دکتر چگینی با اشاره به اینکه در غالب کلاسهاى مهد کودک و کودکستان چهار نوع بازى آموزشى معمول است، از بازى دستى، بازى بدنى، بازى نمایشى و بازى سرگرم کننده به عنوان این بازیها یاد و توصیه میکند: اجازه دهید هر کارى که لازم است انجام دهید. این کار میتواند ریختن مایع از ظرفى به ظرف دیگر، جور کردن مکعبهاى رنگى و غیره باشد. البته اجازه دهید که خود کودک آن را انجام بدهد. از اینکه وقت زیادى گرفته مىشود یا چیزهایى روى زمین مىریزد و تلف مىشود، نباید نگران بود. باید کارى کنید که بازى را به صورت تجربه لذت بخشى براى کودک در آورید.
این کارشناس خانواده اظهار میکند: حداکثر بیش از ۱۰ تا ۱۵ دقیقه به هر بازى اختصاص ندهید، زیرا در صورتى که هر بازى در هر بار زیاد انجام شود، اثر خود را از دست خواهد داد. براى کودکان چهار ساله هر جلسه بازى را کوتاهتر هم مىتوانید انجام دهید. زمانى که کودک شما هنوز خسته نشده و اشتیاق به بازى را از دست نداده است، بازى را متوقف کنید.
بازی را به درازا نکشید
وی با تأکید بر این روش بازی، ادامه میدهد: رضایت خاطر کودکان پس از بازی فقط به بردن، گل زدن و موفق شدن مربوط نیست، بلکه به این واقعیت مربوط است که فرصتی را برای بیان عواطف، احساسات و هیجانات خودشان پیدا کردهاند. حتی زمانی که کودک فریادی از خشم میکشد، یا آهی از سر افسوس، به سلامت روانی وی کمک شده است. دکتر چگینی درباره دلیل این رفتارها و تأثير آن بر سلامت کودک میگوید: این موضوع شاید تنها فرصتی برای این کودک باشد که بتواند به این سادگی و در کمال آزادی هیجان خود را ابراز کند. از سویی خیلی زود حتی ممکن است پس از چند ثانیه که از خشم و افسوس وی گذشت، موقعیتی شادیآور فراهم شود و شما شاهد باشید که این کودک در منتهای شادی از اعماق وجودش میخندد.
وی میافزاید: بازی به عنوان یکی از اجزای مهم تربیت بدنی، دارای نیروی بالقوهای است که به کودکان و نوجوانان در برقراری رابطه بهتر و ایجاد یک نیروی اجتماعی پویا در جامعه کمک میکند. بازیها، ورزشها و فعالیتهای مشابه به کودکان و نوجوانان میآموزد که خود را در گروه به صورت یک عضو فعال در آورند و به عنوان یک عضو مورد قبول واقع شوند. آنها از این طریق دست به تجربههای اکتسابی میزنند و نیاز به تعلق اجتماعی خویش را ارضا میکنند و با اصلاح مناسبات اجتماعی به ایجاد آرامش خاطر دست مییابند که این امر در رشد و تأمين بهداشت روانی آنان بسیار مؤثر است.
از این رو بهتر است که والدین با نگاهی ویژهتر از هم اکنون به بازی با کودکان توجه و تلاش کنند تا زمانی را برای بازی با کودکشان اختصاص دهند. توجه به این نکته که آینده کودک با بازیهایی که در دوران کودکی انجام میدهد رقم میخورد از ویژگیهای مهمی است که والدین باید به آن توجه خاص داشته باشند.
