روابط میان روسیه و عراق از نکات قابل توجه در تحولات منطقهای و جهانی است. دو کشور به ویژه در دوران صدام دارای روابط گستردهای بودند اما از زمان حضور نیروهای امریکایی در سال 2003 این روابط به سردی گرایید به گونهای که امریکاییها عملاً خود را تنها حاضران در عراق معرفی کردند.
نکته قابل توجه در مناسبات دو کشور تحرکات جدید روسیه برای ورود به عراق است. در این چارچوب در جدیدترین اقدام «سرگی لاوروف» وزیر خارجه روسیه برای دیداری رسمی (20/2/1390) وارد بغداد شد تا نقطه عطفی در مناسبات دو کشور باشد. پیش از این نیز نوری المالکی، نخستوزیر عراق دیداری رسمی از روسیه داشته و طرفین بر توسعه همکاریها تأکید کردهاند.
بسیاری از ناظران سیاسی رویکرد دو کشور به توسعه روابط از جمله سفر لاوروف به عراق را برگرفته از شرایط جدید حاکم بر عراق و منطقه میدانند.
اولاً امریکاییها براساس توافقنامه امنیتی بغداد- واشنگتن باید در ماههای آینده عراق راترک کنند. هر چند که آنها بر ادامه حضور در عراق تأکید دارند اما دولت و ملت عراق و کشورهای منطقه پایان این حضور را برابر با ثبات و امنیت عراق و منطقه میدانند و بر اجرای آن تأکید دارند. در این میان روسیه نیز رفتن امریکا را شرایطی برابر با روابط جدید با عراق میداند که با اعلام حمایت نظامی، سیاسی و اقتصادی از آن، برآنند تا از بهانههای امریکا برای ادامه حضور در عراق بکاهد.
چنانکه در واکنش به ادعاهای امریکا مبنی بر عدم آمادگی نظامی عراق برای پذیرش امور امنیتی و نظامی، روسیه از اعطای کمکهای نظامی و امنیتی به عراق سخن گفته است.
به عبارت دیگر میتوان گفت که دامنه تقابل میان روسیه و امریکا به خاک عراق رسیده و هر کدام تلاش دارد به نحوی موقعیت خود را حفظ کند چنانکه امریکا نیز از احداث سفارتخانهای با بیش از 10 هزار کارمند خبر داده که عملاً اشغال دیپلماتیک عراق است.
البته مسکو نیز نگاهی به افزایش حضور سایر کشورهای غربی و چین در حوزه انرژی عراق دارد. روسیه که از 2003 تاکنون جایگاه برتر خود را در عراق از دست داده سعی دارد در این حوزه رقابتی با سایر کشورها داشته باشد تا ضمن تأمین منافع خود مانع کاهش وابستگی کشورهای غربی به منابع انرژی خود شود.
ثانیاً، دولتمردان عراق نیز در حالی بر اجرای مجموعهای از روابط منطقهای و فرامنطقهای تأکید دارند، که توسعه روابط با روسیه بر اساس معادلات برابر را برای اهداف خود مهم ارزیابی میکنند. عراق برای بازسازی ویرانههای سالهای گذشته بر مشارکت و کمک تمام کشورها نیاز دارد لذا دیپلماسی فعالی را در این حوزه به کار گرفته است.
جایگاه روسیه در امور نظامی و اقتصادی و نیز حضور وی به عنوان عضو دائم شورای امنیت میتواند تأثیر بسیاری بر اهداف منطقهای و جهانی عراق برای اجرای روند بازسازی کشور داشته باشد.
در همین حال تنوع حضور بازیگران در عرصه عراق موجب میشود تا این کشور با قدرت چانهزنی بالاتری در برابر متقاضیان فعالیت در عراق قرار گیرد. به هر تقدیر منابع انرژی و موقعیت عراق، رویکرد بسیاری از کشورهای غربی و شرقی را به همراه داشته که از آن جمله روسیه است.
نکته اساسی آنکه این تعاملات میتواند زمینه خروج نیروهای امریکایی و اعمال فشار بر این کشور برای پذیرش خواسته عراق را بیش از پیش تقویت کند. امریکا با ادعای ناامنی و ناتوانی عراق در امور سیاسی، اقتصادی و نظامی به دنبال حضور بلند مدت در این کشور است در حالی که عراقیها با زنجیره روابط با کشورها برای ابطال این ادعا تلاش میکند. با توجه به عدم اقدام امریکا برای تجهیز کامل عراق به تجهیزات نظامی و امنیتی، بخشی از سیاستهای عراق معطوف به تحقق این مهم از طریق کشورهای دیگر است که رویکرد به روسیه بخشی از آن است.
به هر تقدیر میتوان گفت که رویکرد روسیه به عراق برگرفته از تلاشهای این کشور برای بازگشت به خانه قدیمی به ویژه تقابل با امریکا در زمین عراق است در حالی که عراقیها نیز براساس منافع ملی خود به ویژه تلاش برای استقلال بیشتر و اخراج امریکاییها بر این روابط تأکید دارند. هر چند که آنها روابطی برابر با تمام کشورها را خواستارند و مخالف تکرار یکجانبهگرایی روسیه در دوران صدام در کشورشان هستند لذا با احتیاط بیشتری بر توسعه این مناسبات میپردازند و زنجیرهای از روابط منطقهای و فرامنطقهای را اجرایی میکنند.
