دکتر سیدنعمتالله عبدالرحیمزاده | تا یک هفته پیش چنین به نظر میرسید که سرهنگ معمر قذافی یک گام بیشتر تا سقوط کامل فاصله ندارد اما با گذشت تنها چند روز وضعیت به مقدار قابل توجهی فرق کرده است. بعد از چند روز درگیری شدید بین نیروهای وفادار به قذافی و انقلابیون در شهر الزاویه و بمبارانهای گسترده توسط جنگندههای دولتی، سرانجام نیروهای قذافی وارد این شهر واقع در غرب طرابلس، پایتخت لیبی شدند. این موفقیت برای نیروهای قذافی به آن معناست که او توانست در این مدت خطر را از ناحیه غربی پایتخت خود دور کند، خطری که هر آن احتمال داشت با رخنه در پایتخت باعث سقوط او شود. نیروهای قذافی در غرب نیز توانستند موفقیت قابل توجهی به دست آورند و کنترل شهر راس لانوف را از دست انقلابیون خارج کنند، شهری که در 600 کیلومتری شرق طرابلس قرار دارد. حتی اگر این موفقیتهای چند روز اخیر دوامی نداشته باشد و انقلابیون بتوانند بار دیگر کنترل شهرهای از دست رفته را به دست بیاورند، باز یک نکته تا این مرحله از درگیریها روشن شده است و آن دشواریهای فراوان در پیش روی انقلابیون برای سرنگونی قذافی است. اگر انقلابیون تا چند روز قبل در فکر تصرف شهر غریان یا مقر اصلی قذافی در جنوب طرابلس بودند و مواضع خود در راس لانوف به عنوان گلوگاه دو سوی شرق و غرب لیبی را مستحکم میکردند، اکنون معلوم شده که قذافی و نیروهایش توان ایستادگی دارند و حتی میتوانند با استفاده از امکانات نظامی خود پیشرفتهایی را به دست آورند.با این وضعیت به دست آمده شرایط هم در داخل لیبی و هم در خارج از آن شکل بسیار پیچیدهای به خود گرفته است. پیچیده شدن شرایط در داخل لیبی از میزان درگیریها و پیشروی و عقبنشینیهای متعدد نیروهای دو طرف معلوم است و در خارج از لیبی نیز پیچیدگی شرایط در دو نشستی معلوم شد که در بروکسل و قاهره برگزار شد. سران اتحادیه اروپا در روز جمعه 11 مارس در بروکسل، مقر اتحادیه اروپا، تشکیل جلسه دادند و وزرای خارجه کشورهای عربی هم یک روز بعد در قاهره، مرکز اتحادیه عرب.
دو نشست؛ یک موضوع و دو نتیجههر دو نشست به صورت ویژه برگزار شد و موضوع هر دو نیز بررسی شرایط و اوضاع لیبی بود. در هر دو نشست یک مسئله بیش از هر چیز دیگر بیشتر مدنظر قرار گرفت که عبارت بود از اعمال منطقه پرواز ممنوع بر فراز لیبی. شرایط جنگ در لیبی نشان میدهد که منطقه پرواز ممنوع مؤثرترین راه برای کمک به انقلابیون و سرنگونی معمر قذافی است، زیرا به این وسیله میتوان از حملات جنگندههای قذافی به انقلابیون جلوگیری کرد. به همین دلیل است که رهبران انقلابی نیز همین اقدام را از کشورهای خارجی خواستار شدهاند. فرانسه و بریتانیا قبل از نشست بروکسل منطقه پرواز ممنوع را مطرح کرده بودند و سعی داشتند تا در این نشست نیز دیگر سران اتحادیه را با خود همراه کنند، اما برخورد سرد و محتاطانه آنگلا مرکل، صدر اعظم آلمان، باعث شد تا سران اتحادیه اروپا نتیجهای مشخص در این زمینه به دست نیاورند. مرکل در این نشست و بدون اشاره مستقیم به این موضوع از اتخاذ «تصمیم شتابزده از سوی اعضای اتحادیه اروپا» ابراز نگرانی کرد و به این وسیله موضع مخالف خود با دیوید کامرون، نخستوزیر بریتانیا و نیکلا سارکوزی، رئیس جمهور فرانسه را اعلام کرد، موضعی که بر تصمیم نهایی نشست بیتأثیر نبود. به نظر میرسد که کامرون و سارکوزی در قاهره بیشتر از بروکسل توفیق داشتهاند، زیرا وزرای کشورهای عربی در نشست قاهره به طرح این دو بیشتر از سران اتحادیه اروپا روی خوش نشان دادند. عمرو موسی، دبیرکل اتحادیه عرب، پیش از برگزاری نشست قاهره به وزارت خارجه فرانسه اطمینان خاطر داده بود که وزرای عرب از طرح فرانسه حمایت میکنند و در همین جهت هم مصاحبهای با مجله آلمانی اشپیگل انجام داد. به دنبال اظهارات عمرو موسی در مصاحبه با اشپیگل، وزرای خارجه کشورهای عرب در نشست قاهره با صدور قطعنامهای ایجاد منطقه پرواز ممنوع را از شورای امنیت سازمان ملل خواستار شدند. در واقع، قطعنامه این وزرا نشان داد که خواست و اراده کشورهای غربی بیشتر از خود غرب، در میان کشورهای عربی مقبولیت دارد و نتیجهای که سارکوزی و کامرون در بروکسل نتوانستند به دست آورند اما در قاهره و به وسیله وزرای خارجه عرب کامیاب بودند.
موانع اصلی منطقه پرواز ممنوعاکنون و پس از قطعنامه وزرای خارجه اتحاد عرب، نگاه کامرون و سارکوزی به شورای امنیت دوخته شده تا با صدور قطعنامهای اجازه اجرای این طرح داده شود، اما این دو میدانند که دو مانع اساسی در پیش رو دارند. نخستین و مهمترین مانع در اصل تصویب قطعنامهای برای وضع منطقه پرواز ممنوع بر فراز لیبی است. سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، به صراحت با این موضوع مخالفت کرده و امریکا نیز تمایل چندان زیادی از خود نشان نداده است. رابرت گیتس، وزیر دفاع امریکا، پیش از این گفته بود که ایجاد منطقه پرواز ممنوع بر فراز لیبی در وهله نخست نیازمند حمله به این کشور است و مایک مولن، رئیس ستاد ارتش امریکا، نیز بر پیچیدگیهای چنین منطقهای تأکید کرده بود. موضعگیریهای این دو مقام ارشد نظامی امریکا نشان میدهد که این کشور با وجود آنکه با صراحت طرح منطقه پرواز ممنوع را رد نکرده، اما تمایل چندانی به آن ندارد. در این میان، باید به موضع روسیه نیز توجه شود زیرا مخالفت صریح روسیه گذشته از آنکه باعث میشود تا این کشور از حق وتوی خود در شورای امنیت استفاده کند، بر تصمیم امریکا نیز تأثیرگذار خواهد بود. امریکا در حال حاضر متمایل نیست تا خود را در موضع مقابل با روسیه قرار دهد و اجازه دهد تا لیبی و منطقه پرواز ممنوع باعث شود تا از در تقابل با روسیه وارد شود و اجازه دهد تا لیبی و قذافی به روابطش با روسیه لطمهای جدی وارد کند. بنابراین، اگر روسیه همچنان بر موضع خود پافشاری کند این احتمال نیز دارد که امریکا نیز از طرح فرانسه و بریتانیا حمایت نکند و در نهایت شورای امنیت سازمان ملل نتواند قطعنامهای برای منطقه پرواز ممنوع صادر کند.علاوه بر قطعنامه شورای امنیت، کامرون و سارکوزی در طرح خود با مشکل دیگر نیز روبهرو هستند و آن چگونگی اجرای منطقه پرواز ممنوع است. امریکا بعد از عملیات طوفان صحرا علیه عراق در سال 1991 منطقه پرواز ممنوع در شمال و جنوب عراق را به اجرا درآورد، اما آیا بریتانیا و فرانسه قادرند این الگو را بر فراز لیبی اجرا کنند؟ در وهله نخست باید گفت این دو کشور بدون اجازه و حضور نظامی امریکا توفیقی در این امر نخواهند داشت و از ظواهر امر چنین برمیآید که امریکا تمایلی به درگیر کردن خود در این موضوع ندارد. گذشته از این، پیشرفتهای اخیر نیروهای قذافی تا اندازهای در تغییر شرایط تعیینکننده است، زیرا به تردیدها در سرنگونی او دامن میزند و همین امر نیز به نوبه خود انگیزهها را برای ایجاد منطقه پرواز ممنوع کم خواهد کرد. عامل زمان در اینجا از اهمیت بسیاری برخوردار است به صورتی که با گذشت زمان و موفقیتهای بیشتر نیروهای قذافی، تردیدها در ایجاد چنین منطقهای بیشتر خواهد شد. در این صورت، اگر انقلابیون لیبی نتوانند طی یکی دو هفته آینده به پیروزی چشمگیری دست بیابند، این احتمال نیز وجود دارد که منطقه پرواز ممنوع از حد حرف خارج نشده و در همین ابتدای امر از دستور کار کشورهای خارجی حذف شود. این موضوع اکنون در سخنان مرکل و حتی باراک اوباما، رئیس جمهور امریکا و برخی از دیگر مقامات امریکایی دیده شده و به نظر میرسد که حتی قطعنامه وزاری خارجه عرب نیز نتواند برگ برندهای در دست کامرون و سارکوزی باشد.
