وظیفه اصلی در سیاست خارجی، حفظ منافع کشور در روابط با کشورها و توسعه روابط با آنان است. در این خصوص همسایگان جایگاهی ویژه دارند، زیرا چگونگی ارتباط با آنان در تأمین امنیت ملی، توسعه سیاسی و اقتصادی نقش بسزایی را ایفا میکند. در جهان معاصر توسعه یک کشور بدون توسعه همسایگان آن امکانپذیر نیست. یکی از مهمترین ابزارهای رسیدن به این هدف اجرای اصول احترام متقابل و اعتمادسازی در روابط بوده است. همکاری مثبت امنیتی در سطوح مختلف نیز در این روند تأثیرات اساسی داشته است. یکی از همسایگان مهم ایران ترکیه است همچنانکه ایران نیز برای ترکیه همسایه بااهمیتی است که مهمترین علت آن برخورداری از موقعیت خاص استراتژیک در منطقه است که این موقعیت خود مرهون جغرافیایی است که در آن قرار دارند.
روابط این دو همسایه در طول تاریخ فراز و نشیبهای زیادی را پشت سر گذاشته، اما اکنون چهار صد سال است که مرزهایشان در صلح آرامش به سر میبرد و این در جهان یک نمونه منحصر به فرد است.
ترکیه امروزی کشوری است بازمانده از تجزیه امپراطوری عثمانی که آتاتورک در آن دست به اصلاحات سکولاریستی وسیعی میزند، ایجاد دولت غیر مذهبی مبتنی بر پان ترکیسم به نام «ترکیه» از یک سو و ایجاد دولت پهلوی در ایران از سوی دیگر آغازگر فصل تازهای از روابط میان دوکشور بود.
پس از انقلاب اسلامی در ایران سفر اربکان نخست وزیر ترکیه (از حزب اسلامگرای رفاه) به تهران و انعقاد قرار داد صادرات گاز ایران به ترکیه مهمترین رویداد در روابط دوکشور بود. البته این وضعیت دیری نپایید و با قدرت گرفتن لائیکها، روابط ایران و ترکیه سرد شد و این سردی تا سال 1377 نیز ادامه یافت. گرایش ترکیه به سمت رژیمصهیونیستی و صدور بیانیه در محکوم کردن ترکیه توسط ایران روابط دو همسایه را بیش از پیش وخیم کرد.
این تنش ادامه داشت تا اینکه دیدار سران دوکشور در حاشیه اجلاس «دی۸» در قزاقستان از تنش میان طرفین کاست و دوکشور پس از چندسال سفیر مبادله کردند. سپس میانجیگری میان سوریه و ترکیه در ماجرای تحویل رهبر حزب کارگران کردستان نقش مهمیدر کاستن از تنش طرفین ایفا کرد که این موضوع به عنوان نقطه عطفی در روابط میان دو کشور ثبت شد.
نگاه غرب به مناسبات تهران – آنکارا
در موارد زیادی در غرب اینگونه تحلیل شده که نظامهای سیاسی متفاوت حاکم بر ایران و ترکیه مانع بزرگی بر سر راه دوستی دو کشور است و میتوان با ایجاد تنش از مناسبات نامساعد طرفین سود برد و این نوع برخورد نشاندهنده اهمیت روابط این دو همسایه است، اما در حال حاضر مجموعه تحولات داخلی در ترکیه و ایران و تحولات منطقهای و بینالمللی سبب شد که روابط دو کشور از نقاط حساس عبور کند و به سطح اعتماد دوجانبه ارتقا یابد. در کنار این موضوع، تحولات عراق و منافع و نگرانیهای مشترک دو کشور از این ناحیه نیز تأثیر خود را بر گسترش پیوند طرفین داشته است.
دامنه روابط ترکیه و ایران به علت همسایگی و سطوح آن از ابعاد بسیار گسترده و وسیعی برخوردار است که ساز و کارهای پیش بینی شده، آنها را هدایت میکند. برای نمونه روابط اقتصادی دو کشور خصوصاً در سالهای اخیر گسترش زیادی یافته است. بر اساس دادههای مرکز آمار دولتی ترکیه، حجم مبادلات میان دو کشور حدود ده میلیارد دلار است. ایران دومین تأمینکننده نفت و گاز ترکیه است و با توجه به جایگاه و سهم ایران در ذخایر انرژی جهان، همسایگی و نیازهای متقابل و نوع روابط دو کشور به نظر میرسد که در آینده یکی از نقطههای اساسی همکاریها میان ترکیه و ایران موضوع انرژی باشد. در حال حاضر، شرکتهای ترک در ایران به لحاظ سرمایهگذاری، دومین رتبه را دارند و رویکرد ایران به بازسازی اقتصادی، فرصتهای مناسبی برای این شرکتها ایجاد کرده است. گسترش روابط اقتصادی، میتواند تأثیرات عمیقی بر سایر سطوح روابط بگذارد و مناسبات را به گونهای نهادینه کند که از آسیبهای احتمالی دور بماند و به نقطه اطمینان برسد. همسایگی ترکیه و ایران و نیازهای متقابل به یکدیگر به گونهای است که میتوان برای روابط دو کشور جایگاه ویژهای در نظر گرفت. تغییر ذهنیت و نگاه دو کشور درباره یکدیگر در رسیدن به این نقطه، حائز اهمیت است و رسانههای گروهی نیز در این مسیر، نقش اساسی دارند. ایرانیان و ترکها تأثیرات زیادی بر یکدیگر داشتهاند. نگاهی به ادبیات دو کشور، شاهدی بر این مدعاست. با وجود پاکسازیهای صورت گرفته هنوز بیش از 5 هزار واژه مشترک در زبان و ادبیات دو کشور به کار گرفته میشود. در خصوص مسائل مختلف سیاسی و اجتماعی دو کشور به طور متقابل، کتابها و مقالههای متعددی منتشر میشود و سیاستمداران، ادیبان، دانشگاهیان و روشنفکران هر دو کشور احترام ویژهای برای یکدیگر قائل هستند. روابط ایران و ترکیه فراتر از آن است که در سطح روابط دیپلماتیک روزمره بماند و اکنون نیز چنین نیست. سطح روابط و اولویتهای مختلف امنیتی، اقتصادی و سیاسی به گونهای است که توقف در روابط را نمیپذیرد.
در بازنگری جدید در استراتژی امنیت ملی ترکیه به دنبال تنشزدایی نگاه آنکارا به چهار کشور همسایه یا همان خارج خود متحول نشد. چندی پیش«احمد داوود اوغلو» وزیر خارجه ترکیه که او را طراح سیاست خارجی حزب حاکم عدالت و توسعه میدانند،پیشنهاد کرد، نام کشورهای ایران، روسیه، یونان و عراق در این سند از نام کشورهای تهدیدکننده یا دشمن به وضعیتهایی چون دوست یا شریک اقتصادی تغییر یابد. با پذیرش این پیشنهاد توسط شورای امنیت ملی ترکیه، رسانههای منطقه و جهان خارجشدن نام ایران از این لیست را بیشتر مورد توجه قرار دادهاند. به ویژه در شرایطی که جمهوری اسلامیایران در ماههای گذشته به دلیل عدم نرمش در موضع هستهای خود زیر فشارهای قابل توجهی از سوی غرب قرار گرفته، نگاه جدید ترکها به خارج نزدیکشان اهمیت زیادی دارد. از سوی دیگر خارج کردن نام یونان – که به لحاظ تاریخی دشمن ترکها محسوب میشود – از لیست دشمنان ترکیه و وارد کردن این کشور به لیست همسایگان، تحولی بسیار جدی و مهم برای سیاست خارجی ترکیه محسوب میشود. روسیه و عراق نیز در این لیست از وضعیت تهدیدکننده به وضعیت شرکای استراتژیک ترکیه درآمدهاند. این تغییر سیاست آنکارا در حالی انجام میشود که دولت ترکیه در ماههای گذشته بر سر حمله اسرائیل به ناوگان آزادی غزه روابط بسیار متشنجی با اسرائیل (متحد قدیمیخود در منطقه) داشته است. روابط ترکیه با امریکا نیز روزهای سردی را از سر میگذراند و به واسطه اختلافنظر دو کشور بر سر نحوه حل و فصل بحران هستهای ایران دولت آنکارا در شورای امنیت ملل متحد به قطعنامه چهارم تحریمیایران (قطعنامه ۱۹۲۹) رأی منفی داد و فاصله خود را از سیاست خارجی امریکا در قبال ایران حفظ کرد. ترکیه در مسئله هستهای ایران به کشوری مدافع تبدیل شده و در اغلب موارد دیدگاههای نزدیکی با ایران دارد. دو کشور در مرزهای مشترک اختلافی ندارند وابسته مبارزه با فعالیتهای گروه پژاک از جمله دغدغههای مشترک هر دو آنهاست. بسیاری از کارشناسان براین عقیدهاند که حساسیت مسئله هستهای ایران برای ترکیه، باعث شده که آنکارا تلاشهایش را برای حضور در این مذاکرات تشدید کند. چرا که نه تنها این مسئله با توجه به همسایگی ایران با ترکیه بر این کشور تاثیرگذار است بلکه خود ترکیه هم منافعی از به نتیجه رسیدن مذاکرات به نفع ایران دارد. ترکها قصد دارند در زمینه انرژی هستهای فعال شده و قراردادهایی هم با روسیه و کره جنوبی در این مورد امضا کردهاند. آنها قصد دارند با حمایت از برنامه هستهای ایران راه را برای برنامه هستهای خود باز کرده و از مدل ایران برای توسعه انرژی هستهای خود استفاده کنند و این موضوعی است که هم اکنون تصمیمسازان سیاست هستهای ایران باید به دقت به آن توجه داشته باشند. هم اکنون روابط ایران و ترکیه چشمانداز روشنی را پشت سر گذارد. این دو همسایه به خوبی میتوانند با همپوشانی یکدیگر در زمینههای مختلف از جمله امنیتی و اقتصادی به دو همسایه با منافع همسو تبدیل شده و آینده دیپلماتیک خوبی را با یکدیگر در سطحی بالا رقم بزنند.
