هفته پژوهش؛ فرصتي مناسب براي بازنگري در نظام پژوهشي کشور

پژوهش نداريم، علم كهنه مي‌خوانيم

زهرا مرادي | موتور محرک توسعه و سنگ بناي پيشرفت در همه حوزه‌هاي فرهنگي، اقتصادي، سياسي و اجتماعي، تحقيقات علمي هدفمند است‌. پژوهش کوششي براي يافتن بهترين راه حل‌هاي ممکن جهت حل مشکلات موجود در عرصه‌هاي مختلف زندگي است‌. همچنين پژوهش فعاليتي منسجم براي رسيدن به شناختي روشن تر از مفاهيم پيرامون ماست‌. در مجموع پژوهش راهي براي گسترش مرزهاي دانش و گشودن افق‌هاي تازه براي آيندگان است بنابراين پژوهش مبنا و تضميني براي استمرار پيشرفت به شمار مي‌‌آيد‌‌. همچنين به کار بستن نتايج پژوهش‌هاي انجام شده در هر زمينه به بهبود راه کارها و روش‌هاي معمول در حوزه‌هاي مورد نظر منجر مي‌‌شود‌‌. بدون انجام پژوهش، آموزش نيز از پويايي لازم بر خوردار نخواهد شد‌‌. موفقيت و توسعه پژوهش در جامعه نيازمند گسترش رويکرد «پژوهش محور» در آن جامعه است، منظور از اين رويکرد نگاهي مبتني بر پژوهش نسبت به موضوع‌هاي مختلف مي‌‌باشد. آموزش بايد پژوهش محور باشدبا همه اهميت مقوله پژوهش، اين حوزه با دشواري‌هاي ساختاري و عملکردي فراواني مواجه است‌. رئيس دانشگاه تهران،‌ در اين‌باره مي‌‌گويد: محتواي آموزشي ما متناسب با آنچه امروز از پژوهش توقع داريم نيست، وقتي مي‌توانيم پژوهش را ملاك كار قرار دهيم كه محتواي آموزشي مناسب داشته و در واقع بايد آموزش پژوهش محور داشته باشيم، يعني محتوايي كه در كلاس‌ها تدريس مي‌شود بايد برگرفته از پژوهش باشد و پژوهش نيز بايد محورش رفع نياز مردم باشد‌. دكتر فرهاد رهبر در ادامه مي‌‌افزايد: امروز در بخش كشاورزي، تعداد شاغلان و مهندسان به كمتر از يك درصد مي‌رسد و از طرفي 45 هزار فارغ‌التحصيل بخش كشاورزي داريم كه بيكار هستند و بقيه نيز كه بيكار نيستند در بخش كشاورزي مشغول به كار نيستند و اين به معناي اتلاف منابع است و نشان مي‌دهد كه بخش آموزش ما خوب كار نمي‌كند‌. رئيس دانشگاه تهران معتقد است: در بخش صنعت نيز همينطور است و بايد فكري شود و بايد آموزش، تحول جدي بييند كه اين امر آغاز شده است؛ آموزش بايد پژوهش محور باشد محتواي درسي امروز ما بايد از حفظيات خارج و به محتواي درسي آموزشي كه بتواند ابتكار و خلاقيت را گسترش دهد، تبديل شود كه اميدواريم با تغيير آيين‌نامه و قوانين بتوانيم كيفيت آموزش را ارتقا دهيم‌. جايگاه پژوهشگر ارتقا يابدرئيس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي نيز با تأكيد بر ارائه بيشترين سرمايه‌گذاري در عرصه پژوهش گفت: اگر پژوهش از كشور گرفته شود، كشور به توقف و ركود گرفتار مي‌شود‌. وي خاطرنشان كرد: البته حمايت‌ها روز به روز بهتر مي‌شود، ولي آنچه انتظار بوده بيش از اين حمايت‌هاست‌. حجت‌الاسلام مبلغي با بيان اينكه پژوهشگر از بالاترين جايگاه برخوردار است، بيان داشت: پژوهش بالاترين جايگاه را دارد پژوهشگر نيز به موازات آن قرار مي‌گيرد، اما پژوهشگر تا اندازه‌اي جايگاهش در كشور ترميم شده ولي با آنچه بايد باشد بسيار فاصله دارد‌. تحقيقات هدفدار باشدسرپرست دانشگاه شهيد چمران اهواز‌ نيز با تأکيد به اينکه ‌ پژوهش‌ها بايد به سطح جامعه كشانده و عمومي شود‏‎‎‎، معتقد است که هيچ امري بدون پژوهش امكانپذير نيست و پژوهش‌ها وقتي هدف‌دار باشد موفقيت بيشتري را به همراه خواهند داشت‌. دكتر حسن مروتي در ادامه مي‌‌افزايد: رهبر معظم انقلاب اسلامي تأكيد فراواني بر پژوهش و امور مربوط به تحقيق و ديدن امور با ديدي موشكافانه دارند كه بخش عمده آن برعهده نخبگان و دانشگاهيان است‌. مروتي ادامه مي‌‌دهد: براساس اين فرمايش بايد خود را به مقام اول در منطقه برسانيم‌. برهمين اساس تمامي وزارتخانه‌ها در حال تلاش براي رسيدن و اجراي اين فرامين هستند‌. پژوهش مسائل را حل مي‌‌کند مدير مؤسسه آيات هدايت ‌ با اشاره به جايگاه پژوهش در قرآن اظهار داشت: از ديدگاه قرآن سخني كه گفته مي‌شود بايد مستدل باشد و انسان بايد تمام سخنان را بشنود و از ميان حرف‌هاي مختلف بهترين آن را انتخاب كند‌. حبيب‌الله عزيزي ادامه داد: قرآن تأكيد دارد ما در هيچ زمان و مكاني سخنان بي‌منطق را نپذيريم و در مقابله با حرف‌هاي نامربوط و نامناسب دليل طلب كنيم‌. عزيزي يادآور شد: اقامه دليل در قرآن يكي از اركان پژوهش و تحقيق است و انسان زماني كه تحقيق و پژوهشي و دليل محكمي بر ادعاي خود همراه داشته باشد سخنش حق و قولش راست جلوه مي‌كند‌. مدير مؤسسه آيات هدايت با بيان اينكه در پژوهش ما به دنبال حل مسئله هستيم، گفت: هر مسئله را مي‌توان با ارائه پژوهش پاسخ داد‌. عزيزي ابراز داشت: در عصر حاضر ما با فعاليت‌هاي مختلف در زمينه‌هاي متعدد مواجه هستيم كه اين خود زمينه ايجاد مسئله‌هاي مختلف است، چرا كه با توجه به توسعه علوم مسئله‌ها نيز توسعه يافته و هرچه پيش مي‌رويم سؤالات نيز بيشتر مي‌شود‌. وي خاطرنشان كرد: ما مي‌توانيم با انجام تحقيقات و پژوهش‌هاي متعدد به مسائل مختلف پاسخ دهيم و مسير همواري را براي رشد و پيشرفت ايجاد كنيم‌. انگيزه براي استادان فراهم شود معاون پژوهشي دانشگاه علوم و معارف اسلامي مجموع حمايت‌ها در عرصه پژوهش را مناسب ارزيابي كرد و افزود: از نظر اهتمام مسئولان بودجه‌هاي اختصاصي قابل توجه است، ولي بحث پژوهش به رغم همه تأكيدات صورت گرفته تبديل به فرهنگي در علوم حوزوي و دانشگاهي نشده است‌. غلامحسين گرمي با تأكيد بر سرمايه‌گذاري بيشتر در حوزه پژوهش اذعان داشت: لازم است اين سرمايه‌گذاري را از نظام آموزشي آغاز كنيم، اگر مي‌خواهيم پژوهش و توليد فكر را به صورت اساسي در كشور توسعه دهيم، بايد در آن بخش كار شود؛ چرا كه در آن بخش ظرفيت فراواني وجود دارد و اين امر نيازمند تحولات بنيادين در نظام آموزشي حوزه و دانشگاه است‌. گرامي با اشاره به حمايت‌هاي صورت گرفته از جامعه پژوهشگري بيان داشت: در كشور سعي شده اهتمام بيشتر به حوزه پژوهش داشته باشيم و به پژوهشگران بيش از گذشته ارج داده و بودجه بيشتري اختصاص دهيم، ولي به نظر من هنوز خلأ در اين زمينه فراوان است‌. وي خاطرنشان كرد: درنظام پژوهشي ما استاد از انگيزه كافي برخوردار نيست تا بسياري از فعاليت‌هاي خود را كنار بگذارد و به پژوهش در حوزه‌هاي علوم انساني و علوم تجربي و ساير حوزه‌ها بپردازد‌. معاون پژوهشي دانشگاه علوم و معارف اسلامي خاطرنشان كرد: مشوق‌هايي وجود دارد ولي به اندازه‌اي نيست كه استادان حس كنند اگر به پژوهش بپردازند بهتر خواهد بود تا به طور صرف به تدريس بپردازند. در حوزه برنامه‌ريزي نيز به فعاليت‌هايي نياز داريم و در اين عرصه ضعيف عمل كرديم‌. چشم‌انداز 20 ساله پژوهش تدوين شود قائم مقام پژوهشكده دانشنامه‌نگاري‌ با بيان اينكه دستيابي به فرآيند تعميق و تدبر در پژوهش به تدوين استراتژي پژوهش اسلامي نياز دارد، بيان داشت: اين فرآيند به برنامه‌ريزي و سياست‌هاي راهبردي سازمان يافته در راستاي رسيدن به اهداف پژوهشي بستگي دارد‌. مسعود پورفرد تصريح كرد: براي اين مهم بايد وضعيت موجود را مورد بررسي و تحليل قرار داده و سپس برنامه‌هاي راهبردي عرصه پژوهش تدوين و تبيين شود‌. قائم مقام پژوهشكده دانشنامه‌نگاري پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي خاطرنشان كرد: اگرچه پژوهش‌هاي اسلامي كنوني هريك به سهم خود پاسخگوي برخي از نيازهاي بازار هستند، ولي اين دليل نمي‌شود كه نيازي به تدوين استراتژي پژوهش و سازماندهي كلان امر پژوهش احساس نشود‌. وي با تأكيد بر تدوين چشم‌انداز 20 ساله و ترسيم افقي براي دستيابي به جايگاه نخست علمي اقتصادي در سطح منطقه اظهار داشت: علاوه بر اين موضوع، تعريف نكردن اهداف كلان پژوهشي و نيز نبودن هماهنگي و اتفاق نظر خبرگان پژوهشي، نقش متوليان در زمينه پژوهش‌ها را روشن مي‌كند‌. وي با اشاره به برخي از مشكلات پژوهشگران بيان داشت: ظرفيت و تحمل‌پذيري پژوهشگران، انصاف و اخلاق علمي و درك نيازهاي جامعه اسلامي و توجه به پژوهش‌هاي ميداني از مشكلات عملياتي و كارگزاري است‌. قائم مقام پژوهشكده دانشنامه‌نگاري پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي ناهماهنگي نهادهاي پژوهشي در تقسيم كار، فقدان مديريت پژوهشي، ضعف در سياست‌هاي استراتژي و راهبردي نهادهاي پژوهش و ضعف در ارائه و انتقال آنها در عرصه بين‌الملل را از مشكلات ساختاري بخش پژوهش ذكر كرد‌. پورفرد به راهكارهايي در راستاي پيشبرد بخش پژوهش اشاره و تصريح كرد: استقلال مالي و مديريتي در مراكز مختلف پژوهشي بايد ايجاد شود و متوليان و مسئولان بخش پژوهشي توجه لازم به مبادي و فلسفه علم در علوم اسلامي داشته باشند‌. وي خاطرنشان كرد: پرهيز از انجام كارهاي موازي و تكراري، ايجاد ذهنيت مشترك در فضاي پژوهشي كشور، تقسيم كار پژوهش براساس اولويت‌بندي و ضرورت رويكرد تخصصي در امر پژوهش از ديگر مواردي است كه بايد به آنها براي پيشرفت توجه شود‌. آنچه مسلم استکشور ايران امروز در توليد علم دنيا سهم بالايي را به خود اختصاص داده و طي سه سال‌ اخير در توليد علم سالانه صد درصد رشد داشته است که 11 برابر متوسط رشد توليد علم در دنيا مي‌‌باشد. اين امر باعث شده كه سهم ما اکنون در توليد علم جهان به بيش از يك درصد ارتقا يابد‌. 15 سال پيش اين سهم از توليد علم دنيا 15 هزارم درصد بود ولي طي 15 سال اخير توليد علم 61 تا 70 برابر شده، اما هنوز اين توليد علم در زندگي مردم نمود نيافته و نتوانسته به سطح رفاه و امنيت ملي ما تأثيرگذار باشد. در واقع‌ دغدغه اصلي در ميان مسئولان و تصميم گيرندگان عرصه پژوهش بايد به سمت توليد ثروت در سطح ملي حرکت کند تا اين مقوله در پهناي زندگي تک تک ايرانيان نمود يابد‌.