مصطفی قهرمانی
محسن سلیمانیفارسانی، متولد 1348 و دارای مدرک کارشناسی رشته نمایش از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران است. از جمله سوابق کاری وی میتوان به عضو شورای تخصصی تئاتر بسیج، معاون هنری انجمن تئاتر انقلاب و دفاع مقدس، داور جشنوارههای مختلف تئاتر، مدیر دبیرخانه جشنواره بینالمللی تئاتر فجر و کارگردانی نمایشهای تئاتر با موضوع دفاع مقدس اشاره کرد. وی کارگردانی و نویسندگی کارهای هنری و نمایشی زیادی را بر عهده داشته که یکی از آنها، تئاتر ققنوس است. اجرای این نمایش، بهانهای شد تا از این اثر هنری و کارگردانش بیشتر بدانیم.
داستان تئاتر ققنوس درباره چیست؟
ققنوس، یک واقعگویی از حماسه مادرانی است که در طول هشت سال دفاع مقدس، از پاره تن خود گذشتند و دفاع از خاک و هویت دینی وملی کشورمان را به جان فرزندشان ترجیح دادند. ما در طرح داستان ققنوس، با لحظاتی از زندگی مادری مواجه میشویم که تنها فرزند خودش را روانه جنگ میکند. این خانواده در خرمشهر ساکن بودند و در زمان جنگ، به تهران میآیند. در این نمایش، چالشی بین مادر و پدر به وجود میآید. پدرخانواده، فردی محافظهکار است و سعی در حفظ چارچوب زندگی خود دارد و تمایل زیادی به رفتن پسرش به جبهه ندارد. بعد از رفتن پسرشان به جبهه و شهادتش، هر سال، در سالگردش به خرمشهر میروند و در همان مخروبهای که روزگاری خانه وی بود، به یاد پسرشان جشن مختصری میگیرند.
در طرح این داستان، مادر شهید باعث رفتن فرزندش به جبهه میشود؟
بله، مادر شهید رابطه احساسی با پسرش دارد. او در زمان انقلاب پسرش را تشویق به رفتن به تظاهراتها میکند، لذا فرزندش یک فرد فعال انقلابی و آرمانگراست و در تظاهراتها شرکت میکند. بعد از شروع جنگ نیز با تعدادی از دانشجویان به قصد دفاع از هویزه، از تهران به جبهه میرود و مفقودالاثر میشود.
پایان داستان چگونه است؟
این داستان از ذهن پدر مرور میشود. او میخواهد خانهاش در خرمشهر را بفروشد اما همسرش مخالفت میکند. مادر شهید که قصد رفتن به خرمشهر و گرفتن سالگرد فرزندش را داشت، در میان راه بر اثر تصادف، از دنیا میرود. بعد از آن، پدر شهید تصمیم میگیرد که خانهاش را نفروشد و آن را برای همیشه یادگاری نگه دارد.
آیا این داستان برگرفته از واقعیت است؟
بله، در چهار محال و بختیاری، پدر و مادری زندگی میکنند که در زمان جنگ در خرمشهر زندگی میکردند و با اشغال خرمشهر، تنها پسرشان را روانه جبهه میکنند. من بارها مادرشهید را از نزدیک دیدهام. اینها از خرمشهر برای امنیت میروند اما این پسرشان از روی غیرت و تعصبش، به شهرش برمیگردد. من تحت تأثیر این اتفاق قرار گرفتم و بر اساس آن طرح این داستان را نوشتم و به مرحله اجرا رساندم.
این نمایش چند هنرپیشه داشته است؟
در این نمایش، سه بازیگر نقشآفرینی میکردند و من به عنوان نویسنده و کارگردان بودم.
ققنوس در جشنوارهها نیز حضور یافته است؟
تا به امروز 15 اجرا را به دید مخاطب رساندیم اما هنوز این تئاتر در جشنوارهای اجرا نشده است. جشنواره، فضای رقابتی است و ما هنوز این کار را نکردیم و بیشترین هدفمان، در معرض دید قرار دادن کارمان بوده است. انشاءالله قرار است در جشنواره تئاتر ایثار که بعد از دهه اول محرم در کرمانشاه برگزار میشود، حضور پیدا کنیم.
فکر میکنید موضوعیت طرح داستانتان چقدر به بسیج نزدیک بوده است؟
فرزند این مادر، به عنوان داوطلب بسیجی به جبهه میرود و شهید میشود. او اعتقاد دارد که مسئولیت دفاع و حراست از خاکهای کشورمان فقط به عهده ارتش نیست.
به عنوان داور استانی جشنواره تئاتر بسیج، ارزیابی شما از تئاتر بسیج چیست؟
در نهمین جشنواره تئاتر بسیج، من هم داور استانی و هم داور انتخاب بخش پایانی بودم و این فیلمها را ارزیابی میکردم. به نظر من، این اتفاق خوب، در یک شکل فراگیری در حال برگزاری است و امروزه به یکی از دغدغههای هنرمندان تبدیل شده است. این اتفاق بسیار جالبی است که بسیج، در عرصههایی مثل هنر وارد شده و خودش را صرفاً محدود به مسائل نظامی نکرده است. هنر مدرس بسیج به شکل حرفهای از نظر محتوا و ساختاری به درجه کلیت تئاتر کشور نزدیک شده است.
نگفتید که آیا ارزیابی شما مثبت بوده یا منفی؟
ارزیابی من مثبت است. تئاتر بسیج، جدا از تئاتر کشور نیست و این اتفاق با برنامهریزی دقیق میتواند تا سطح بینالمللی هم پیش برود. وجود این نوع تئاتر، برگرفته از واقعیاتی است که در واقع از دل مردم و از متن مردم فراینده شده و امیدوارم با حمایت از آن، شاهد رشد و شکوفایی بیشتری در آن باشیم.
به گفته یکی از مسئولان برگزاری این جشنواره، متنهای نمایشنامهها کمی ضعیف نگارش شده بود و نیاز به تقویت دارد. نظر شما چیست؟
این کمبود متن، در کلیت تئاتر وجود دارد. ما باید انگیزه را در نویسنده به وجود بیاوریم. یکی اینکه به برگزاری جشنواره بسنده نکنیم و در طول سال با برگزاری کارگاههای نویسندگی و کارگردانی و ایجاد رقابت و تداوم در میان آنها، انگیزه بیشتری در نویسندهها به وجود بیاوریم. وقتی هنرمندی بداند که برای عرضه کارش حمایت میشود، این موضوع به یکی از دغدغههایش تبدیل میشود. این موضوع، زمانی امکانپذیر میشود که بفهمد، به خاطر کارش از او قدردانی خواهد شد. همین موضوع، بزرگترین تشویق برای اوست تا اثرش را به درجه بالای کیفی برساند.
فکر میکنید که طرح داستانها چگونه باید نگارش شود تا برای آحاد مردم، جذابیت داشته باشد؟
به تجربه ثابت شده، آثاری که از دل مردم برآید و در عین حال با تقویت ساختار و بهره از علوم آکادمیک و نزدیکی به یک فضای دراماتیک برسد، کاری بینقض است. شرایط روز خیلی مهم است. ما میگوییم که یک اثر، زمانی هنری نامیده میشود که به ما ازای آن در روزگار ما وجود داشته باشد. بحث مقاومت و آزادی خواهی و بحث استقلال فکری و اقتصادی همه اینها زمینهای برای خلق یک اثر خوب است.
نوع اجرا چقدر میتواند در این زمینه مؤثر باشد؟
نوع اجرا خیلی مهم است. یکی از ارکان هنر نمایش مخاطب و تماشاگر است و زمانی هنری در بازخورد نمایشی قرار میگیرد که مورد اقبال تماشاگر قرار گیرد. با توجه به اینکه تمدنی غنی داریم، این تمدن آغشته به آموزههای دینی و حماسههای ملی است، با بهرهگیری از همینها میتوانیم متون و اجرایی متفاوت داشته باشیم.
اجرای تئاتر با موضوع بسیج چه تفاوتی با موضوعات دیگر دارد؟
فقط از نظر موضوعی فرق دارد. تئاتر یک تعریف بیشتر ندارد و هنری است که مخاطب را جذب خود کند و باید در قالب یک تئاتر کامل باشد، هم از نظر محتوایی و هم ساختاری. در واقع تئاتر بسیجی فقط میتواند از نظر موضوعی و نوع اجرا به یک گونه خاص باشد.
تئاتر بسیج برای حرفهای شدن به چه مقدماتی نیاز دارد؟
در عصر تکنولوژی و اندیشه و تفکر هستیم واگر نخواهیم از این تکنولوژی و علم شناخته شده پیروی کنیم، کار ضعیفی را به مرحله اجرا خواهیم رساند. تئاتر بسیج باید به روز باشد و باید سلیقه مخاطب هم در آن گنجانده شود.
مخاطب اصلی مخاطب بسیج چه کسانی هستند؟
وقتی میگوییم تئاتر بسیج، آدمهای ماورایی در تصورمان میآیند. اینها، شعاری شده است. ما با یک مقوله انسانی در ارتباط هستیم که دیدگاه انسانی نویسنده باید برگرفته از ارزشها و هنجارهای اجتماعی باشد.
تئاتر بسیج برای حرفهای شدن به چه مقدماتی نیاز دارد؟
اولین قدم، آموزش و تربیت است. اگر بخواهیم پایه را قوی کنیم، ابتدا آموزش و سپس حمایت را باید در کارمان بگنجانیم. باید توجه داشته باشیم که متقاضیان تئاتر بسیج، جوانان هستند. میتوانیم با باور کردن جوانان و برگزاری کارگروههای آموزشی و متداوم، به یک نقطهای که باعث رشد و شکوفاییمان میشود، برسیم. مقام معظم رهبری فرمودهاند که هیچ اثری ماندگار نمیشود، اگر در قالب هنر ریخته شود. ما این حماسهها و آموزههای دینی را باید به نسلهای مختلف منتقل کنیم و انتظار ماندگاری داشته باشیم.
تئاتر بسیج را میتوان در قالب سبک یا ژانر هنری ارزیابی کرد؟
از نظر ساختار میتوان این را گفت. تئاتر بسیج جدا از موضوعات دیگر، میتواند حاوی ارزشها و هنجارها باشد و از نظر محتوایی، تئاتر بسیج برگرفته از اعتقادات دینی و ملی ماست که میتواند ما را به تفکرات متعال رهنمون سازد.
آینده این ژانر نمایشی را چگونه ارزیابی میکنید؟
اگر سلیقهای، مقطعی و حرفهای با آن برخورد نشود و حمایت و هدایت داشته باشد، این تئاتر میتواند ماندگار شود و به عنوان یک انعکاس تفکر خالص شود.
باید دست کسانی که این جوانان بسیجی را حمایت میکنند تا آثار جدید خلق کنند را به گرمی فشرد.
