حرکت مسئولان روی ریل شعار و شتابزدگی

حمل و نقل عمومی پایتخت دنده عقب می‌رود

«خانم خواهش می‌کنم یه کم برید بالاتر تا من هم بتونم سوار شم»«آخه اون جلو که جا هست، چرا نمی‌رید داخل؟»«آقا برای چی هل می‌دید، هنوز که قطار نیومده»«ببخشید. صبر کنید اول پیاده شیم از مترو بعد شما سوار شید»و...البته اگر فکر می‌کنید این جملات آشنای شرایط خاص استفاده از حمل‌ونقل عمومی در این شهر است، سخت در اشتباه هستید بلکه این خواهش‌ها و تمناها الفبای ابتدایی استفاده از وسایل حمل‌ونقل عمومی البته در شهرهاست و تازه اگر تمام این راز و رمز و خواهش‌ها را بلد باشید و پاهای قوی و تقویت شده برای دقیقه‌های متمادی ایستادن درون ایستگاه‌ها برای از راه رسیدن مترو یا اتوبوس یا پیدا شدن یک تاکسی خالی را داشته باشید و مهم‌تر از همه از اضافه وزن رنج نبرید و اندامی قلمی و ترکه داشته باشید تا در مواقع نیاز در هر جایی مثل روی پنجره‌ها، لای در و روی هوا جا شوید و از اینها گذشته اهل غرغر کردن و سوسول‌بازی نباشید تا اگر دست و پا و کیف و کفش بغل دستی‌تان درون چشم و چال و دهانتان رفت یا زیر بغل خوش رایحه‌ای مماس بینی‌تان شد، کم نیاورید و کلاً هم آدم خوش‌بینی باشید و اصلاً به خراب شدن قطار بین ایستگاه‌ها و ترافیک و گرما و سرمای اتوبوس و اینها فکر نکنید، شاید بشود اسم شما را شهروند نمونه گذاشت که برای سفرهای درون‌شهری‌اش از ناوگان حمل‌ونقل عمومی که مسئولان محترم و دلسوز برای توسعه و گسترش آن مدت‌هاست زحمت می‌کشند، استفاده می‌کند!فقط معلوم نیست که واقعاً چرا با وجود همه این تلاش‌های بی‌وقفه، هنوز هم یکی از بزرگ‌ترین کابوس‌های خیلی از ما استفاده از این ناوگان پردردسر است؛ ناوگانی که استفاده کردن از آن به اندازه یک جنگ تن به تن نفسگیر است و در صورت استفاده از آن مجالی برای سرکار رفتن و بقیه دوندگی‌های روزانه باقی نمی‌ماند. البته شعارهای قشنگ و مدرن درباره ضرورت استفاده از خطوط حمل‌ونقل عمومی و همین طور استفاده نکردن از خودروهای شخصی همچنان از زبان مسئولان و دوستداران محیط‌زیست و دشمنان ترافیک شنیده می‌شود اما بی‌رودربایستی باید گفت حمل‌ونقل عمومی همچنان درگیرودار بردن و آوردن این جمعیت عظیم می‌لنگد.وقتمان را از سر راه نیاورده‌ایمهرچند درون ایستگاه‌های تاکسی و اتوبوس و مترو جای سوزن انداختن هم نیست و هرچه به زمان‌های شلوغی مثل عصرها و فصل مدارس یا شب عید نزدیک‌تر می‌شویم این شلوغی و ازدحام جمعیت هم بیشتر می‌شود اما این نشانی از استقبال و رضایت هر روزه شهروندان نیست چون: «اگر هم مترو سوار می‌شیم، برای اینه که مجبوریم. از کرج سخته بخواهیم با وسیله دیگه‌ای بیایم تهران. اگر مجبور نبودم یک بار هم سوار مترو که همه‌ اسمشو گذاشتن سونای رایگان، نمی‌شدم.»یا «همش میگن حمل‌ونقل عمومی باعث صرفه‌جویی در وقت میشه. ولی یکی نیست بپرسه کدوم صرفه‌جویی؟ همان زمانی که به قول خودشون قراره صرفه‌جویی بشه تو صف اتوبوس و تاکسی یا منتظر آمدن یک قطار سالم تو مترو تلف میشه تازه، به نظر من چند برابر اون زمان هم تلف میشه».یا «وقتمان را که از سر راه نیاوردیم، اگر با خودروی شخصی بخواهیم بریم سرکار شاید فقط یک مشکل بنزین داشته باشیم اما وقتی می‌خواهیم از مترو و اتوبوس استفاده کنیم، هزار و یک مشکل دیگه هم اضافه میشه. در نتیجه ترجیح می‌دهیم پول بنزین آزاد رو بدیم اما از این همه دردسر خلاص شیم...»خلاصه که شهروندان هم دل‌خوشی از این ناوگان پرآوازه ندارند و پی بردن به این موضوع فقط دل شیر می‌خواهد تا برای یکبار رفت و آمدتان را به دست این ناوگان بسپارید تا همه چیز دستتان بیاید. به عبارت دیگر زحمتکشان محترم این ناوگان اشتباه برداشت نکنند خیلی از این جمعیت چشم به راه ایستگاه نه از ذوق و شوق شهروند نمونه شدن که از سر ناچاری به هر طریقی که شده از نشستن روی پله‌های اتوبوس تا ماندن لای در مترو خودشان را به این وسایل حمل‌ونقل می‌رسانند.وقتی چرخ حمل‌ونقل درجا می‌چرخددر چند سال گذشته شهرداری برای گسترش و نوسازی حمل‌ونقل عمومی اقدامات زیادی انجام داده است. از خط خطی کردن تونل‌های زیرزمین یا همان مترو گرفته تا نوسازی و کولر و پرده برای اتوبوس‌های شهری، البته اگر خطوط اتوبوس تندرو و کندرو با نوسان‌های قیمت از صدتومان گرفته تا 300 تومان را هم به آن اضافه کنیم، کلاً کارهای زیادی انجام شده اما هنوز حمل‌ونقل عمومی در تهران یک معضل شهری پیچیده است که هم مسئولان و هم مردم در پس مشکلات آن کمر خم کرده‌اند. شاید به جرأت بتوان گفت طرح‌هایی که برای بهبود وضعیت حمل‌ونقل عمومی طراحی و اجرا می‌شوند اکثراً بعد از مدت زمان کوتاهی شکست خورده و بی‌نتیجه در بهبود وضعیت حمل‌ونقل عمومی بدون کارایی رها می‌شود و اصلاً شاید همین طرح و برنامه‌ریزی‌های بی‌سرانجام باشد که امروز نه تنها کارایی وسایل حمل‌ونقل عمومی را کاهش داده بلکه باعث شده تهران در میان 10 شهر نامطلوب جهان و آخرین قسمت جدول 127 شهر ناهنجار دنیا قرار بگیرد.شاید در نگاه اول، امکانات حمل‌ونقل عمومی رضایتبخش به نظر برسد اما با گشت کوتاهی در شهر و شنیدن گلایه‌های شهروندان ضعف‌های قابل توجه این سیستم به آسانی مشخص می‌شود. فقدان ایستگاه‌های مناسب و نزدیک به محل‌های مسکونی، ازدحام جمعیت در ساعت‌های پرتردد و برعکس خلوتی وسایل حمل‌ونقل عمومی در ساعت‌های دیگر، پایین بودن امکانات و خدمات‌رسانی این وسایل، نوسان مداوم قیمت‌های استفاده از آن و برابر نبودن با استانداردهای جهانی این وسایل حمل‌ونقلی از مهم‌ترین دلایل شکست و ناموفق بودن حمل‌ونقل عمومی در شهر تهران است.طبق اعلام اتحادیه بین‌المللی حمل‌ونقل عمومی، توجه به نیاز شهروندان مثل جابه‌جایی سریع، ایمن، مطلوب، پاک و با قیمت مناسب به همراه اطلاعات قابل فهم و کیفیت و نوآوری و احترام به مسافران از مهم‌ترین ویژگی‌های حمل‌ونقل عمومی استاندارد است.به اعتقاد بسیاری از کارشناسان شهری افزایش جذابیت و کیفیت خدمات حمل‌ونقل عمومی باعث تغییر در رفتار و الگوی سفر شهروندان می‌شود و این موضوع باعث شده که امروزه حمل‌ونقل عمومی در تمام دنیا به اولویت‌های اول جابه‌جایی شهری تبدیل شود تا جایی که طبق برنامه‌های جهانی استفاده از حمل‌ونقل عمومی در سراسر جهان تا سال 2020 میلادی به دو برابر افزایش می‌یابد.چرخ پنچر حمل‌ونقل عمومی در تهرانهمانطور که اشاره شد، شاید یکی از دلایل عدم استقبال شهروندان از ناوگان حمل‌ونقل عمومی مغایرت داشتن خدمات این ناوگان با استانداردهای جهانی باشد.حریم شخصی و احترام به آن جزو حقوق مسلم هر شهروند به شمار می‌رود که از حداقل‌های حقوق شهروندی در ترددهای شهری محسوب می‌شود. حقوقی که با وجود استفاده میلیون‌ها نفر در طول روز از اتوبوس‌ها و مترو و تاکسی‌هایی که ظرفیت این جمعیت را ندارند به راحتی فراموش می‌شود و نتیجه آن می‌شود له شدن زیر دست و پا و کنده شدن دکمه لباس‌ها!مهندس مسعود کمالیان، کارشناس حمل‌ونقل شهری درباره ضعف‌های حمل‌ونقل عمومی شهر تهران به «جوان» می‌گوید: «یکی از دلایل عمده‌ای که اکثر شهروندان تمایل چندانی به استفاده از وسایل حمل‌ونقل عمومی ندارند، محدود بودن شرایط استفاده از این وسایل است. زمانی که فردی می‌بیند برای استفاده از مترو یا اتوبوس ساعت‌ها باید در انتظار بماند مسلماً بدون توجه به قوانین شهروندی ترجیح می‌دهد از خودروی شخصی استفاده کند. بحث دیگر کافی نبودن تعداد ایستگاه‌ها و وسایل حمل‌ونقل عمومی متناسب با جمعیت است. در بسیاری از کشورهای پیشرفته دنیا مثل انگلیس علاوه بر اینکه وسایل حمل‌ونقل عمومی به اندازه کافی برای تمام جمعیت شهر موجود است، دولت با سیاست‌های تشویقی و خدمات ویژه شهروندان را به استفاده از این ناوگان ترغیب می‌کند، مثلاً برای استفاده از خودروی شخصی به خصوص در زمان‌های خاص، مالیات و عوارض سنگینی تعیین می‌شود و برعکس علاوه بر گسترش شبکه حمل‌ونقل عمومی و در کنار آن فراهم کردن تسهیلات و خدمات مناسب، مردم را به سمت استفاده از این وسایل می‌کشاند.»کمالیان در ادامه می‌افزاید:‌ «شرط استفاده مطلوب از حمل‌ونقل عمومی، فراهم بودن امکانات و رضایت کافی مردم است. زمانی که جمعیت با ازدحام و بعضاً با درگیری باید از یک وسیله عمومی استفاده کنند آن هم وسیله‌ای که آنها را تا نزدیکی مقصد موردنظرشان نمی‌رساند و بعد از آن باید یا چند ایستگاه عوض کنند یا چند کورس تاکسی سوار شوند، رغبت چندانی برای ادامه استفاده از این وسایل نمی‌یابند.»این کارشناس شهری همچنین تأکید می‌کند: «مشکل مهم دیگری نیز در شهر ما وجود دارد که به این وضعیت نامطلوب دامن می‌زند و آن بحث خودروهای شخصی است. در تمام دنیا سیستم‌های حمل‌ونقل عمومی شناسنامه‌دار هستند و هیچ وسیله‌ای بدون شناسنامه نمی‌تواند وارد این سیستم شود در حالی که خودروهای شخصی با ورود به این سیستم هم به حمل‌ونقل عمومی آسیب زده‌اند و هم خود به معضل جدید ترافیک خودروهای غیرضروری افزوده‌اند.» او درباره راهکارهای ارائه شده برای حل این معضل می‌گوید: «بعضی از کارشناسان و مسئولان راه‌حل این معضل را بالا بردن ظرفیت این ناوگان، خیابان‌کشی‌های جدید و عریض کردن بزرگراه‌ها و اتوبان‌ها می‌دانند در حالی که طبق نظریه دیترویت این عریض کردن‌ها تنها یک دور باطل است که در نهایت باز هم در جابه‌جایی حجم جمعیت ناکارآمد می‌ماند. در حال حاضر روزانه 1500 خودرو در تهران شماره‌گذاری و خودروهای جدید هر روز بیشتر از قبل وارد شهر می‌شوند در حالی که به همان نسبت خودروی فرسوده از سیستم حمل‌ونقل خارج نمی‌شود و از سوی دیگر ظرفیت معابر نیز محدود است. در واقع می‌توان گفت وضعیت کنونی حمل‌ونقل‌های شهری، وضعیت پیچیده‌ای است که حتی به گفته خود مسئولان حل آن به یک معجزه شباهت دارد و خود این اظهار استیصال به خوبی نشان‌دهنده این وضعیت گره خورده و نامطلوب چه از نظر شهروندان و چه مسئولان است.»چاره‌ای برای آشتی شهروندان با حمل‌ونقل عمومیامروزه در تمام دنیا وسایل جدید حمل‌ونقلی را برای بهبود وضعیت حمل‌ونقل عمومی به سرعت وارد چرخه شهری می‌کنند، در حالی که سال‌هاست این کار در بهترین حالت خود در تهران تنها؛ اضافه کردن چند دستگاه اتوبوس و امتداد خطوط مترو محدود مانده است. شاید این معادله چندان پیچیده‌ای نباشد، زمانی که جمعیت این شهر با چنین سرعتی رو به افزایش است، توسعه این خطوط یا به فرض اضافه کردن چند خیابان و اتوبان عریض واقعاً چقدر به حل این مشکلات کمک خواهد کرد؟طبق آخرین تحقیقات در بیشتر کلانشهرهای بزرگ و پیشرفته دنیا مثل لندن در 10 سال گذشته، استفاده از دوچرخه 90 درصد و استفاده از اتوبوس 40 درصد افزایش یافته است.مدیریت یکپارچه حمل‌ونقل دوبی که شهری به مراتب با جمعیتی کمتر محسوب می‌شود نیز اعلام کرده است که سهم حمل‌ونقل عمومی در این شهر از شش درصد در سال 2010 به 30 درصد در سال 2020 افزایش خواهد یافت و در نیوزیلند از سال 2000 تاکنون استفاده از حمل‌ونقل عمومی افزایش 50 درصدی یافته است و در کریست چرچ دومین شهر بزرگ این کشور، حمل‌ونقل عمومی 100درصد پیشرفت و استفاده داشته است.همین‌طور در پکن، پایتخت چین هر سال یک خط جدید مترو احداث خواهد شد و تا سال 2015 میلادی طول خطوط متروی این شهر به 560 کیلومتر افزایش می‌یابد. ضمن اینکه در مادرید (پایتخت اسپانیا) طی 25 سال گذشته میزان استفاده از حمل‌ونقل عمومی 70 درصد افزایش یافته و طی 15 سال اخیر 200 کیلومتر خطوط جدید مترو ساخته شده است، در تورنتوی کانادا نیز طی چند سال گذشته افزایش 130 درصدی استفاده از حمل‌ونقل عمومی به موازات کاهش 50 درصدی آلودگی هوا هدف‌گذاری شده است و...شاید نام بردن اهداف و برنامه‌ریزی‌هایی که در کشورهای مختلف و حتی بعضاً پایین‌تر از جایگاه حمل‌ونقلی ایران در حال وقوع است، آنقدر چشمگیر و زیاد باشد که در حوصله این گزارش نگنجد و اصلاً گفتن آنها چاره‌ای نباشد برای این گره کور و ساعت‌های کشدار که در شهر می‌گذرد. شاید با نگاهی واقع‌بینانه‌تر بتوان گفت، بسیاری از طرح‌هایی که برای بهبود وضعیت حمل‌ونقل عمومی شهر مطرح می‌شوند، مدت‌ها طول می‌کشد تا حتی به مرز اجرا نزدیک شود و این فرصت زیاد، همان زمان‌هایی است که باعث می‌شود طرح در زمان اجرا دیگر کارایی پیش‌بینی شده را نداشته باشد. اینکه چرا این طرح به موقع اجرا نمی‌شود و بودجه‌ها مناسب نیست و اهداف بلندمدت و کوتاه‌مدت و هرچند مدت اجازه چه کارهایی را می‌دهد یا نمی‌دهد و اینکه کدام قسمت شهر زیر نظر کدام منطقه و... است، اصلاً در تخصص ما نیست که درباره آن نظری دهیم. فقط اینکه حاصل درجا زدن این ناوگان محترم حمل‌ونقل شهری چیزی نیست جز استفاده شهروندان از سونا و دستگاه‌های فشار و لاغری رایگان، آن هم در مترو و اتوبوس که اگر کمی خوش‌بینی باشید می‌توانید آن را هم جزو خدمات شهری و احترام به حقوق شهروندی محسوب کنید!