چشم‌انداز روابط تهران و مسکو روشن نیست

اس- 300های ایران گروگان گرایش‌های صهیونیستی مدودف

سیستم‌های اس-300، ویژه دفاع از تأسیسات صنعتی، نهادهای دولتی، پایگاه‌های نظامی و مقرهای فرماندهی در برابر حملات هوایی و فضایی دشمن هستند. این سیستم‌ها قادر به نابودسازی اهداف بالستیک بوده و از قابلیت واردسازی ضربه به اهداف زمینی نیز برخوردار می‌باشند. جدیدترین مدل سیستم اس-300 می‌تواند هواپیماهای دشمن را در فاصله 150 کیلومتری و ارتفاع 27 کیلومتری نابود کند. مسئله فروش این سامانه دفاعی به ایران، نه تنها یکی از متغیرها و عناصر تأثیرگذار در روابط ایران و روسیه محسوب می شد، بلکه عملاً حساسیت سایر کشورهای جهان را نیز به خود جلب کرده بود. از این‌رو تلاش‌های زیادی جهت لغو قرارداد و عدم تحویل سامانه دفاعی اس-300 به ایران صورت گرفت که ظاهراً ثمربخش بوده‌اند. روسیه قبلاً قرارداد فروش چند مدل از این نوع سیستم ضدموشکی را عملیاتی کرده است که از آن جمله می‌توان به تحویل آن به بلاروس و بلغارستان و همچنین عقد قرارداد در خصوص نوع پیشرفته این سیستم با آذربایجان، چین، هند، و اوکراین اشاره کرد. علاوه بر این، هم‌اکنون نیز مذاکراتی برای فروش مدل‌های مختلف این سیستم پدافند موشکی میان روسیه و کشورهایی از قبیل عربستان، ترکیه، یونان، قبرس و غیره در حال انجام است. بنابراین در شرایطی که روسیه قبلاً چند قرارداد فروش سیستم دفاعی اس۳۰۰ را با کشورهای مختلف عملیاتی کرده، برای تحویل این سامانه به ایران همواره مانع‌تراشی کرده و دست آخر از قطعی بودن عدم تحویل این موشک‌ها سخن به میان آورده است.اس- 300 چیست؟موشک‌های اس-300 برخلاف موشک‌های «تورام‌یک» که قبلاً تحویل ایران شده و برد آن محدود به 12 کیلومتر و صرفاً قادر به شناسایی و انهدام اهدافی تا ارتفاع شش کیلومتری است، توانایی سرنگونی هواپیماهای جنگنده و همچنین توانایی انهدام موشک‌های کروز در شعاع 150 کیلومتری را داراست و تا ارتفاع 27 کیلومتری اهداف پروازی را هدف قرار می‌دهد.برد موشک‌های اس-300 به 300 کیلومتر می‌رسد و یک سیستم دفاع هوایی با توان کار بالاست که در هر نوع شرایط آب وهوایی قابلیت عملیاتی شدن دارد که می‌تواند بر روی هواپیماهای با مانور بالا، موشک‌های کروز و موشک‌های بالستیک و هر هدفی که دارای سرعت بالا باشد، کاربرد داشته باشد.روس‌ها بر این اعتقاد هستند که این سیستم دفاعی، توانایی مقابله با سیستم موشک‌های پاتریوت امریکایی را دارد و قادر است 100 هدف را به طور همزمان ردیابی و 12 هدف را همزمان مورد حمله قرار دهد. منحرف کردن یا از کار انداختن اس-300 از سوی سیستم‌های مختل‌کننده، تقریباً غیرممکن است.رادار این موشک از فاصله 250 کیلومتری، جسم پرنده‌ای به ابعاد 25 سانتی‌مترمربع را به راحتی تشخیص می‌دهد. مقامات عالی‌رتبه پنتاگون بارها اذعان کرده‌اند؛ امریکا در حال حاضر هیچ وسیله‌ای برای از کار انداختن موشک اس-300 در اختیار ندارد.یک قرارداد و صدها چالشقرارداد عرضه سیستم‌های اس-300 به ایران در ماه دسامبر 2005، به ارزش 8۰۰ میلیون دلار امضا شد. بر پایه این قرارداد روسیه متعهد شد که دست‌کم پنج سامانه پدافندی اس-۳۰۰ را در سال ۲۰۰۷ به ایران تحویل دهد. اگرچه در ماه دسامبر 2008، خبرهایی مبنی بر اینکه روسیه عرضه قطعات سیستم دفاع ضدهوایی اس-300 به ایران را آغاز کرده منتشر شد، با این حال سازمان فدرال همکاری‌های فنی و نظامی روسیه، رسماً اعلام کرد که خبر عرضه سیستم‌های ضدهوایی اس-300 به ایران صحت ندارد. از آن زمان به بعد، وعده تحویل سامانه اس-300 به ایران، بارها به دلایل مختلف به تأخیر افتاد و این سامانه به موضوعی پر سر و صدا در روابط ایران با روسیه تبدیل شد. به خصوص که امریکا و اسرائیل نیز بارها از مسکو خواسته بودند تا این قرارداد را اجرا نکند. چنانکه روس‌ها در مقاطعی آشکارا اعلام کردند که برای امکان ایجاد برقراری گفت‌وگو با امریکا، سامانه پدافند اس-300 را فعلاً به ایران عرضه نمی‌کنند. در آن زمان موضوع
اس-300 با تصمیم امریکا مبنی بر صرف نظر کردن از استقرار سامانه دفاع موشکی در شرق اروپا ارتباط پیدا کرد. علاوه بر این، مذاکرات مقامات صهیونیستی نیز تا حد زیادی در امتناع روس‌ها از تحویل سیستم اس-300 به ایران تأثیرگذار بوده است. در سفری که شیمون پرز، رئیس‌جمهوری اسرائیل در مرداد 1388 به روسیه داشت، اعلام کرد که همتای روس به وی قول داده است تا در مورد فروش سیستم‌های دفاع موشکی اس ۳۰۰ به ایران بازنگری کند. در آن دیدار مدودف با تأکید براینکه فروش چنین سیستم‌های موشکی به ایران می‌تواند بر وضعیت حساس و شکننده توازن قوا در خاورمیانه اثرات منفی بگذارد، قول تجدیدنظر در انجام این معامله را داد.حتی تل‌آویو به مسکو فشار آورده بود که اگر روسیه این سامانه دفاعی را به جمهوری اسلامی ایران تحویل دهد، هواپیماهای بدون سرنشین خود را به این کشور تحویل نخواهد داد. پیشتر نیز در گیرودار این مسئله که آیا روسیه اس- 300ها را به ایران تحویل خواهد داد یا نه بین اسرائیل و روسیه اختلافات زیادی به وجود آمد. همچنین یک‌بار ولادمیر وربا، مدیر شرکت تولید هواپیماهای بدون سرنشین روسی وگا در واکنش به بد قولی‌های تل‌آویو گفته بود که مسکو در زمینه توسعه هواپیماهای بدون سرنشین خود هیچ نیازی به کمک اسرائیل ندارد. اما روسیه در جریان جنگ پنج روزه با گرجستان به قابلیت این هواپیماها پی برد. چون اسرائیل در این جنگ مدل هرمس هواپیماهای بدون سرنشین را در اختیار ارتش گرجستان قرار داد. اگرچه روسیه در این جنگ توانست دو منطقه خودمختار آبخازیا و اوستیای جنوبی را از گرجستان جدا کند و استقلال آن را در مجلس دوما به رسمیت بشناسد.روسیه و اسرائیل اولین‌باری نیست که با یکدیگر قراردادهای نظامی امضا می‌کنند، پیشتر نیز این اتفاق رخ داده است. در گذشته معاملاتی که بین دو کشور صورت گرفته در مقیاسی کوچک‌تر و فناوری پایین‌تری از قبیل جلیقه‌های ضدگلوله یا تجهیزات ضدتروریستی بود که اسرائیل در اختیار روسیه قرار داد. اما مدیر شرکت روسی تولید هواپیماهای بدون سرنشین وگا در واکنش به اظهارات مقامات رژیم‌صهیونیستی گفته بود که این شرکت یک برنامه طرح جامع توسعه پهپادهای روسی را تا سال ۲۰۲۵ مدون کرده و به تصویب تمامی کارفرمایان خود از جمله سرویس امنیتی (اف‌اس‌بی) و وزارت کشور روسیه نیز رسانده است.در حال حاضر ۵۰ نفر از نیروهای ارتش روسیه در حال فراگیری روش استفاده از ۱۲ پهپاد اسرائیلی خریداری شده هستند.روسیه دو قرارداد خرید پهپاد با اسرائیل منعقد کرده است که براساس اولین قرارداد که در آوریل سال ۲۰۰۹ منعقد شد، مسکو دو سامانه «بردآی‌-۴۰۰» به ارزش چهار میلیون دلار، هشت پهپاد تاکتیکی «ام‌کی-۱۵۰» به ارزش ۳۷ میلیون دلار و دو پهپاد جست‌وجوگر مدل «ام‌کی‌تو» به ارزش ۱۲ میلیون دلار را از ارتش اسرائیل خریداری کرده است.ارتش روسیه در قراردادی دیگر ۳۶ پهپاد اسرائیلی دیگر به ارزش ۱۰۰ میلیون دلار را از رژیم صهیونیستی خریداری کرده که قرار است تا پایان سال جاری میلادی به مسکو تحویل داده شود.اسرائیل نیز چهار فروند هواپیمای ایلیوشین از روسیه خریده است که تجهیزات اطلاعاتی ساخت اسرائیل روی آن نصب می شود که برای سامانه فالکون مناسب است.البته اختلاف بر سر معاملات نظامی اسرائیل و روسیه تنها به جمهوری اسلامی مربوط نمی شود. تل‌آویو به هر نوع معامله تسلیحاتی که مناسبات قدرت را در منطقه به هم بریزد حساسیت نشان می دهد. در همین زمینه وقتی آناتولی سردیوکف، وزیر دفاع روسیه اعلام کرد که مسکو به قراردادهای نظامی سال ۲۰۰۷ خود با دمشق پایبند خواهد بود. یک مقام ارشد وزارت جنگ رژیم ‌صهیونیستی در واکنش به این تصمیم روس‌ها گفت که تل‌آویو تمامی قراردادهای نظامی مشترک با روسیه را پاره خواهد کرد.براساس این قرارداد روسیه تعدادی موشک کروز مافوق صوت یاخونت پی-۸۰۰ در اختیار سوریه قرار خواهد داد. این موشک با بیش از ۳۰۰ کیلومتر برد، از توانایی حمل کلاهک ۲۰۰ کیلوگرمی برخوردار است. تل‌آویو حتی به خبر فروش اس-400 روسیه به عربستان‌سعودی نیز واکنش نشان داد و پس از آن فشارهای پیدا و پنهان خود را به دیمیتری مدودف افزایش داد. البته در این بین نباید از سیاست‌های منطقه‌ای امریکا گذشت زیرا واشنگتن هیچ علاقه‌ای ندارد که پای روسیه به هر بهانه‌ای به خاورمیانه باز شود. با توجه به اینکه رئیس‌جمهور روسیه مدت‌هاست سیاست گرایش به غرب را در پیش گرفته است این فشارهای می‌تواند پاسخگو باشد و مسکو را از ارسال اس-300 ها به ایران و دیگر تجهیزات پیشرفته به منطقه خاورمیانه منصرف کند. به نظر می‌آید این سیاست دست‌کم تا حضور مدودف در قدرت ادامه یابد. تصمیم نهایی؛ امتناع از تحویلسرانجام پس از کش و قوس‌های بسیار، رئیس‌جمهور روسیه روز 22 سپتامبر 2010، در دستوری تحویل سامانه اس-300 و انتقال مستقیم یا غیرمستقیم هشت نوع سلاح سنگین از جمله تانک، خودروهای زرهی، هواپیماهای جنگی، هلیکوپترهای تهاجمی، کشتی‌های نظامی و سیستم‌های موشکی را به ایران ممنوع اعلام کرد. همچنین این دستور شامل ممنوعیت حمل و نقل از طریق خاک روسیه (از جمله حمل و نقل هوایی)، صادرات از خاک روسیه به ایران و همچنین انتقال به ایران در خارج از مرزهای روسیه با استفاده از کشتی‌ها و هواپیماهای تحت پرچم روسیه، هرگونه تانک جنگی، ماشین‌های زره‌پوش جنگی، سیستم کالیبر بزرگ توپخانه، هواپیماهای جنگی، موشک یا سیستم موشکی که آنها برای اهداف ثبت سلاح‌های متعارف سازمان ملل متحد مشخص شده‌اند، سیستم موشکی ضدهوایی اس-300 و همه مواد مربوط به موارد فوق، از جمله قطعات یدکی نیز می‌شود.در حالی که از نظر مقامات ایرانی، روسیه در مورد تعهدات خود به ایران، تسلیم فشار بین‌المللی شده است، امریکایی‌ها از تصمیم دیمیتری مدودف استقبال کرده‌اند ان را در راستای تحریم‌های سازمان ملل علیه برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی ارزیابی نموده‌اند. در بیانیه‌ای که کاخ سفید به این منظور منتشر کرده، این تصمیم روسیه را نشان‌دهنده همکاری نزدیک میان دو کشور امریکا و روسیه بر سر منافع دوجانبه و امنیت جهانی توصیف کرده است.در مجموع به نظر می‌رسد معامله سامانه موشک‌های اس-300، در پاسخ به تحریم‌های سازمان ملل متحد (قطعنامه 1929 شورای امنیت) علیه ایران و به دلیل مخالفت‌های امریکا و اسرائیل، لغو شده است. زیرا پیش از این نیز همواره کشورهای غربی به خصوص امریکا و اسرائیل از روسیه به دلیل فروش سیستم موشکی پیشرفته به ایران انتقاد می کردند و معتقد بودند این سیستم، ایران را قادر خواهد ساخت تا در برابر حملات هوایی علیه مراکز اتمی خود ایستادگی کند.ظاهراً علاوه بر فشارهای مختلفی که بر کرملین درخصوص لغو این قرارداد وارد شده، امتیازاتی نیز به مسکو تعلق گرفته است. زیرا این تصمیم در شرایطی به صورت رسمی اعلام شده که روسیه به امضا سند همکاری‌ نظامی با امریکا و عقد تفاهم‌نامه‌ نظامی با اسرائیل پرداخته است. همچنین روس‌ها در حال انجام گفت‌وگوهایی به منظور خرید سلاح‌های پیشرفته از فرانسه و تولید مشترک سلاح با آن کشور نیز هستند. به خصوص در شرایطی که سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه در ماه ژوئن 2010 گفته بود که موشک‌های اس۳۰۰، به‌عنوان جنگ‌افزارهای پدافندی، شامل تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد نمی‌شوند، با سخنان نیکولای ماخاروف، فرمانده ستاد نیروهای مسلح روسیه در روز ۲۲ سپتامبر 2010 که موشک‌های اس ۳۰۰ را بدون تردید شامل تحریم‌های بین‌المللی دانسته، دارای تناقضات آشکاری است. از این رو می‌توان انصراف روسیه از تحویل موشک‌های اس-300 به ایران را نتیجه امضای توافقنامه جدید همکاری‌های نظامی روسیه و اسرائیل دانست. این توافقنامه که روز
6 سپتامبر 2010 میان وزرای دفاع روسیه و اسرائیل در مسکو به امضا رسید، احتمالا نقش مهمی در هدف بازداشتن مسکو از فروش سلاح به ایران ایفا کرده است. دورنمای روابط: افق‌های تیره می‌توان لغو قراداد سامانه دفاع موشکی اس-300 با ایران را نشان‌دهنده تصمیم جدی رهبران کرملین به افزایش سرعت و گسترش دامنه همکاری با غرب نیز تلقی کرد. این در حالی است که به احتمال زیاد این رفتار روس‌ها با واکنش تند مقامات جمهوری اسلامی روبه‌رو خواهد شد و آنها را در ساخت سیستم دفاعی مشابه در داخل کشور مصمم‌تر خواهد کرد. همچنین این تصمیم روسیه در آینده روابط دو کشور نیز تأثیر منفی خواهد گذاشت و احتمالاً باعث تیرگی بیشتر در روابط تهران و مسکو خواهد شد. به خصوص که همکاری‌های ایران و روسیه گسترده است و اگر روس‌ها به قراردادهای خود عمل نکنند، تأثیری منفی در روابط دوجانبه خواهند گذاشت. در واقع عدم پایبندی روسیه به قراردادها و معاهدات خود با ایران موجب خواهد شد که یک‌بار دیگر خاطرات منفی روس‌ها در اذهان ایرانیان زنده شود. در این بین باید توجه داشت که عدم پایبندی روس‌ها به تعهدات و قراردادها تنها به زیان ایران نیست؛ بلکه خود روس‌ها نیز از این امر متضرر خواهند شد. در واقع در عرصه بین‌المللی تعهد دولت‌ها مهم‌ترین تضمین برای عقد پیمان‌های نوین است. به همین سبب اگر روسیه در قراردادهای خود با ایران التزامی نداشته باشد، در دنیا به‌عنوان دولتی بی‌قید و بند و نامتعهد شناخته می‌شود و بدین ترتیب فرصت همکاری با سایر کشورها را نیز از دست می‌دهد. از این‌رو عدم پایبندی روس‌ها به تعهداتشان در قبال ایران می‌تواند تأثیر زیادی بر روابط آنها با سایر کشورها نیز داشته باشد. همچنین باید در نظر داشت که ایران تاکنون شریک مهم و ژئوپلیتیک مسکو در منطقه بوده است و تضعیف تماس‌های سیاسی، بیش از کاهش روابط تجاری می‌تواند به مسکو ضربه بزند.