واکنش منفی ایران به تازه ترین گزارش مدیر کل آژانس درباره برنامه هستهای که روز15شهریور منتشر شد، بی سابقه بود. نه تنها این گزارش باعث نزاع تند علی اصغر سلطانیه نماینده جمهوری اسلامی با یوکیو آمانو در نشست عمومی آژانس شد، بلکه علی اکبر صالحی رییس سازمان انرژی اتمی به عنوان یکی از پر حوصله ترین دیپلماتهای ایرانی، در مقابل گزارش آمانو صبر از دست داد و مدیر کل آژانس را با تندترین الفاظ خطاب قرار داد.صالحی گفت: متاسفانه آمانو به جای ارایه یک گزارش فنی، متن قطعنامههای شورای امنیت را منتشر می کند در حالی که آقای البرادعی به رغم فشارهای سیاسی که به او وارد بود، این کار را نمی کرد. صالحی همچنین در واکنش به سخنان البرادعی در نشست فصلی آژانس گفت:سخنان امانو در نشست فصلی نه تنها به اعتبار او خدشه میزند، بلکه توهین به سایر بازرسان آژانس است... چنانکه آمانو دانسته این سخنان را بیان کرده، اشتباه بزرگی مرتکب شده ... و چنانچه ندانسته این سخنان را بیان کرده، ایراد بزرگی به او وارد است و باید وقت بگذارد تا با مقررات آژانس آشنایی پیدا کند.
گزارش شهریور ماه آژانس حاوی چه محتوایی است که تهران با این لحن به آن واکنش نشان دادهاست؟ تفاوت روش آمانو با روش البرادعی در تهیه گزارش هستهای درباره ایران چیست؟ گزارش جدید آمانو چه معنا و مفهومی برای ایران دارد؟اینها سوال هایی کلیدی است.
چارچوب گزارش
ساختار گزارش یوکیو آمانو به طور قابل ملاحظهای با گزارش البرادعی متفاوت است . مدیر کل آژانس عامدانه به طور جزیی و مفصلتری درباره برنامه هستهای ایران گزارش داده است. در حالی که آخرین گزراش البرادعی هنگام ترک آژانس از 37 بند و حدود 3700 کلمه استفاده کرده بود، گزارش شهریور ماه آمانو، 11 صفحه، 47 بند و حدود 5400 کلمه است.آمانو در گزارش جدیدش شیوه سنتی البرادعی در اشاره مجمل به قطعنامههای شورای امنیت در آخر گزارش ها را کنار گذاشته و اشاره به قطعنامه های شورای امنیت را به ابتدای گزارش خود منتقل کرده است. آمانو حتی پا از این فراتر گذاشته و بخشی از قطعنامه شورای امنیت را به داخل گزارش خود منتقل کرده است . این تغییر ساختاری در گزارش مدیر کل آژانس که مقام های ایرانی آن را «کپی برداری» امانو از قطعنامه شورای امنیت تعبیر کردند، بازتاب تمایل قوی رییس دیده بان هست ای سازمان ملل به پیگیری رویکرد سیاسی و پیوند زدن بین نگاه امنیتی شورای امنیت و نگاه فنی آژانس به مساله هستهای ایران است.
محتوای گزارش
صرفنظر از چارچوب کلی گزارش، رویکرد یوکیو آمانو به نحوه گزارش دهی درباره برنامه هستهای ایران نیز تفاوت های قابل ملاحظهای با رویکرد سال های قبل و نگاه محمد البرادعی دارد. آمانو طی در دوگزارشی که تا کنون منتشر کرده به طول قابل ملاحظه ای از شیوه دو پهلو گویی محمد البرادعی که برای تفسیر به رای طرفین زمینه مناسبی فرآهم می کرد فاصله گرفته و در بیان مسایل، روش صریح تری در پیش گرفته است. نکته مهم این است که بیان آمانو به نوع نگاه غربیها به برنامه هسته ای ایران نزدیک تر است و ادبیات به کار رفته زمینه بسیار مناسبی برای آمریکاییها فراهم می کند تا پرونده هستهای یران را به سمت امنیتی شدن سوق بدهند. آمانو در گزارش شهریور ماه دستکم 11 مورد به طور مستقیم یا غیر مستقیم به عدم همکاری ایران در موضوعات مختلف اشاره کرده که اگر موارد تکرای در باره عدم همکاری تهران را به آن اضافه کنیم،اشاره به عدم همکاری ایران به چیزی حدود 15 مورد خواهد رسید. این در حالی است که محمد البرادعی در اخرین گزارش خود که آبان ماه 1388 منتشر شد،حداکثر 5 بار ان هم به شکلی خاکستری به عدم همکاری ایران اشاره کرده بود.یوکیو امانو در گزارش خود حداقل در 8 مورد اشاره های مستقیم یا غیر مستقیمی دارد که دال بر پنهانکاری ایران در مساله هسته ای است. به طور مثال امانو در بخش( اف) مربوط به «طراحی اطلاعات» میگوید:« ایران تنها کشور با فعالیتهای هستهای چشمگیر است که دارای یک توافقنامه پادمانی جامع پابرجاست که مفاد کد تعدیل شده 3.1 را اجرا نمیکند.»
کد 3.1 مربوط به اعلام تاسیسات هستهای جدید به آژانس است و آمانو با اعلام تخلف ایران،به طور ضمنی به دنبال آن است که بگوید ایران تاسیسات هسته ای اعلام نشده دارد و تنها کشوری است که وجود چنین تاسیساتی را به آژانس اعلام نمی کند.
متن گزارش آمانو مملو از عباراتی است که خواننده را به سمت وجود بخش خاکستری در فعالیتهای هستهای ایران سوق می دهد.آمانو در بند 41 اعلام می کند که اژانس در وضعیتی نیست که قادر باشد تایید کند فعالیت های هستهای ایران صلح آمیز است. او میگوید: «در حالی که که آژانس به راستیآزمایی عدم انحراف مواد هستهای اعلامی ایران ادامه میدهد، ایران همکاریهای لازم به منظور اجازه به آژانس برای تایید اینکه تمام مواد هستهای در ایران در فعالیتهای صلحآمیز هستند را فراهم نکرده است» این در حالی است که البرادعی در اخرین گزارش خود فقط در دو جا به طور ضمنی خوانندگان را به بخش پنهان فعالتهای هستهای ایران سوق داده است.آمانو برای اینکه ایران را به اجرای تعهدات فراتر از پادمان ها( مانند پروتکل الحاقی) مجبور کند، ادبیات متفاوت و الفاظ صریح تری به کار گرفته است در حالی که البرادعی با ادبیات کم رنگ چنین درخواستی را مطرح می کند. آمانو لااقل در 4 مورد در گزارش خود خواستار همکاری فرا پادمانی شده ولی اخرین گزارش البرادعی حاوی 3 مورد چنین درخواستی است.
بی اعتمادی در مقابل نگرانی
یک روش دیگر برای پی بردن به جهت گیری متفاوت آمانو در گزارش دهی ، بررسی الفاظ و ادبیات به کار رفته در این گزارش است.امانو دستکم 5 بار در گزارش خود از لفظ نگرانی و نگران کننده استفاده کرده در حالی که البرادعی در آخرین گزارش خود فقط یک بار از این لفظ استفاده کرده است. استفاده از لفظ«نظامی» دستکم 6 بار در گزارش آمانو تکرار شده حالی که رییس مصری آژانس در آخرین گزارش خود فقط 2 بار از لفظ نظامی استفاده کرد که تازه یک مورد آن هم نقل قول نامه ای است که خود ایران تهیه کرده است. در بند 39 گزارش امانو به صراحت تاکید شده:« آژانس درباره وجود احتمالی فعالیتهای مرتبط هسته ای گذشته یا جاری فاش نشده مربوط به سازمانهای نظامی مرتبط از جمله فعالیتهای مربوط به توسعه یک محفظه کلاهک برای موشک هنوز نگران است.»
بررسی ادبیات به کار گرفته شده توسط مدیر کل کره ای آژانس بیشتر ار هز چیز روشن کننده نوع نگاه مدی کل جدید و رویکر او به برنامه هسته ایران باشد.البرادعی درگزارش نویسی خود اصل حقوقی برائت را را به کار گرفته و به طور مثال در موارد منفی از لفظ کاهش سطح اعتماد استفاده می کند.بنابر این پیش فرض البرادعی وجود اعتماد است در حالی که آمانو لفظ« افزایش نگرانی» را جایگزین عبارت «کاهش اعتماد کرده است. به طور مثال البرادعی در بند 14 گزارش خود می گوید: آژانس همچنین گزارش داد که اعلام تاسیسات جدید ایران «سطح اعتماد» درباره وجود نداشتن دیگر تاسیسات هستهای تحت ساخت را کاهش میدهد» این جمله البرادعی را با بند 42 گزارش امانو مقایسه کنید: «ایران به طور ویژه نیاز به همکاری در زمینه توضیح مسائل باقیمانده ای دارد که نگرانیها درباره ابعاد نظامی احتمالی برنامه هستهای اش را افزایش میدهند.»
بررسی بند های مختلف گزارش مدیر کل جدید آژانس منعکس کننده شیوه ای از گزارش نویسی و بیان مسایل مشابه با استفاده از ادبیاتی متفاوت است که منظور آن القای مستقیم و غیر مستقیم ابعاد نگران کننده، پنهان، مبهم و احیانا نظامی برنامه هسته ای ایران است.در یک ارزیابی کلی، در حالی که 11 بند از گزارش 38 بندی آبان ماه 1388 البرادعی حاوی نکات منفی و نیمه منفی درباره برنامه هسته ای ایران است، دستکم 26 بند از گزارش 28 بندی آقای امانو حاوی نکات منفی درباره برنامه هسته ای ایران است.
ترسیم وضعیت فرار
گزارشی که یو کیو امانو در شهریور ماه درباره برنامه هسته ای ایران ارایه کرده، دارای بندها و عباراتی است که در گزارشهای آژانس درباره ایران بی سابقه است. صرف نظر از محتوای منفی ، این گزارش عباراتی به کار می برد که القای مستقیم قرار گرفتن برنامه هسته ای ایران در وضعیت هشدار یا فرار به به سوی جهت گیری هاسی نظامی است. مدیر کل ژاپنی آژانس بعد از اینکه در بند 39 گزارش خود درباره احتامل وجود فعالیتهای پنهان هستهای ایران ابراز نگرانی می کند، در بند 40 گزارش خود می نویسد: «گذشت زمان و از بین رفتن احتمالی دسترسی به برخی اطلاعات مرتبط ،فوریت این موضوع را افزایش میدهد. تعامل اساسی و پیش فعال ایران برای برای قادر ساختن آژانس به پیشرفت در زمینه راستی آزمایی صحت و کامل بودن اظهارات ایران ضروری است.
بند 39 یکی از زهرآگین ترین بندهای گزارش اقای امانو درباره برنامه هستای ایران است. او در این بند حتی محتوای گزارش سال 2007 جامعه اطلاعاتی امریکا درباره اینکه ایران بعد از سال 2003 برنامه نظامی هستهای خود را به تعلیق درآوردهف زیر سوال میبرد و می نویسد:« بر اساس یک تحلیل کلی که توسط آژانس با استفاده از تمام اطلاعاتی که در دسترس آن بوده انجام داده است، آژانس درباره وجود احتمالی فعالیتهای مرتبط هسته ای گذشته یا جاری فاش نشده مربوط به سازمانهای نظامی مرتبط از جمله فعالیتهای مربوط به توسعه یک محفظه کلاهک برای موشک هنوز نگران است. نشانههایی وجود دارد که شماری از این فعالیتها ممکن است بعد از 2004 ادامه یافته باشد.»
هر چند محمد البرادعی بحث مطالعات ادعایی را برای اولین بار وارد گزارش های آژانس کرد، ولی او هیچ گاه ادعا نمی کرد که آژانس صحت این مطالعات را تایید کردهاست. به طور مثال البرادعی در بند 19 گزارش خود در آگوست سال 2009 می گوید:همانطور که مدیر کل آژانس بارها تکرار کرده، اطلاعات موجود در اسناد به نظر می رسد از منابع مختلف و در طول زمان های مختلف تهیه شده در کل همخوان و به شکل موثری جامع و مشروح ( detailed) به نظر می رسد و لازم است که ایران با نگاه برطرف کردن تردید ها یی که به طور طبیعی ... به وجود می آید آنها را بررسی کند» این در حالی است که یوکیو آمانو موضوع مطالعات ادعایی را به بخشی از گزارش خود تبدیل کرده و با بیان اینکه « آژانس درباره وجود احتمالی فعالیتهای مرتبط هسته ای گذشته یا جاری فاش نشده ... نگران است» به طور ضمنی مهر تایید بر آنها می زند.
نتیجه:
برآیند گزارش شهریور ماه یوکیو آمانو به لحاظ ساختارف محتوا و سیگنالهایی پیدا و پنهانی که در متن ان قرار دارد، به کلی با گزارش های قبلی اژانس و به خصوص گزارش های محمد البرادعی متفاوت است. آمانو برای اولین بار نگاه امنیتی شورای امنیت به مساله هستهای ایران را حداقل در دو بند مرتبط 39 و 40 وارد گزارش آژانس کرده است:
1- این گزارش میتواند مبنای تفسیرهای نظامی- امنیتی از فعالیتهای هستهای ایران قرار بگیرد و شورای امنیت سازمان ملل حتی در تحلیلی بدبینانه قادر است با استناد به آن، تهران را به سمت قرار گرفتن در بندها 42 فصل 7 منشور سازمان ملل سوق دهد.
2- آمانو در گزارش خود پا از تحلیل سال 2007 جامعه اطلاعاتی امریکا درباره برنامه هستهای ایران فراتر گذاشته و می گوید: «نشانههایی وجود دارد که شماری از این فعالیتها (ی نظامی) ممکن است بعد از 2004 ادامه یافته باشد.» این تحلیل آژانس ممکن است حتی گزارش جامعه اطلاعاتی آمریکا در سال 2010 را نیز تحت تاثیر قرار دهد.
