آذر رسولی - یکی از آسیب های اجتماعی که از دیر باز جوامع انسانی را تحت تاثیر قرار داده، مسئله کلاهبرداری است؛ یعنی شخصی برای رسیدن به آنچه که مطلوبش هست با نیرنگ و ترفند و یا حتی دسیسه و توطئه چینی شرایط را به گونه ای جلوه دهد که دیگران متوجه حقایق نشوند و شاید در مواردی هم با او احساس همدردی و همراهی کنند تا به خواسته اش برسد. اما پس از مدتی مشخص شود که هدف او فریب دادن و سودجویی کردن بوده، نه اینکه واقعا مستحق به دست آوردن آن موارد باشد. این نظر حجة الاسلام سید احمد روحانی در مورد کلاهبرداری عاطفی است.
به گفته این محقق علوم دینی اصل و ریشه کلاهبرداری عاطفی دروغ گویی و فریب کاری است. در حالی که روابط اجتماعی از دیدگاه دین مقدس اسلام بر مبنای احترام متقابل و صداقت پایه گذاری شده است. یکی از زمینه های سوءاستفاده این افراد کلاه بردار، ایجاد روابط عاطفی و استفاده از شرایط احساسی مخاطب است. طبع انسان در مقابل عواطف و احساسات از خود واکنش نشان داده و نرم خویی زمینه را برای سود جویی کلاهبرداران عاطفی فراهم می کند.
روحانی تصریح می کند؛ امام چهارم (ع) مجموعه ای از تکالیف مسلمانی را، تنظیم کرده اند که به نام رساله حقوق از ایشان به یادگار مانده است. در بخشی از آن چنین آمده: « و امّا حقّ دوست و رفیق این است که تا آنجا که می توانى به آیین فضل و احسان با او دوستى کنى، و اگر نشد در مصاحبت با او از حدّ انصاف خارج نشوى، و همان طور که تو را گرامى میدارد او را گرامى دارى، و چون از تو پشتیبانى کرد از او پشتیبانى کنى، مبادا در کار نیکى بر تو پیشى گیرد، پس اگر پیشدستى کرد آن را تلافى کن. و در امورى که سزاوار دوستى است در حقّش کوتاهى مکن، خود را موظّف دار که خیرخواه و نگهدار او باشى، و بر طاعت پروردگارش کمک و یاریش نمائى و در ترک گناه یار و مددکار او باشى. سپس بر او مایه رحمت باشى نه عذاب».
همچنین در مورد خیانت آمده است: «دست برکت خدا تا زمانى بر سر دو شریک است که خیانت نکنند». در یک بررسی اجمالی می بینیم اساسی ترین وجه اشتراک در تمام این قوانین ارجحیت صداقت و رعایت حال دیگران بر منفعت جویی و عافیت طلبی برای خود است.
بخشی از آیه 60 سوره توبه اشاره به این مطلب می نماید که برخی برای رسیدن به اهدافشان از اخلاق و عواطف دیگران بهره برداری می کنند. بنابراین روابط عاطفی می تواند برای افراد سود جو و طمع کار زمینه سوء استفاده و کلاهبرداری عاطفی را فراهم کند. اتفاقاً در حوادثی که در این روزگار دور و بر ما اتفاق می افتد می بینیم در بیشتر جنایات و حق کشی ها رد پای عاطفه و خوش باوری و اعتماد نابجا، بسیار پر رنگتر از عوامل دیگر است. در برخی سخنان بزرگان دیده ایم که بیشتر ظلم از ناحیه دوست به دوست ایجاد می شود، در قرآن می خوانیم : بسیارى از شریک ها هستند که بعضى به بعضى دیگر ستم مىکنند مگر کسانى که ایمان دارند و عمل صالح مىکنند که این دسته بسیار اندکند( سوره ص بخشی از آیه 24)؛ چون دوست ما به ما محبت دارد ما هم از این محبت او بهره برداری نابجا کرده و در واقع بر سرش کلاه می گذاریم.
آنچه که امروزه بسیار مورد ابتلاست، سوء استفاده از عواطف جوانان توسط افراد شیاد است. بسیار دیده شده که دختر یا پسر جوانی تحت تاثیر یک فضای دوستانه تحت بیرحمانه ترین جنایت ها قرار گرفته یا عزت و آبرویش و یا هستی و اموالش به یغما رفته است؛ این بدترین نوع کلاهبرداری عاطفی است. ریشه اعتیاد به مواد مخدر، آلوده شدن به ناهنجاری های اجتماعی و از دست دادن شرف و آبرو همگی به همین نوع کلاهبرداری و فریبکاری باز می گردد.
این پژوهشگر علوم دینی راه مقابله با این نوع کلاهبرداری را تقویت واقع بینی می داند و معتقد است نزد هرکسی، حتی دوستان نزدیک خود، اسرار زندگی و کارتان را بازگو نکنید و با تقویت روحیه ایمان و خداباوری در خود به همراه ایجاد فضای معنوی در محل کار و زندگی، عواطف و احساسات را در تحت قوه عقل و شرع قرار دهید تا کلاهبرداران عاطفی راه نفوذی در شما نیابند. از همه مهمتر، اساس ایجاد دوستی و ارتباطات اجتماعی باید بر پایه تعالیم عالی اسلام باشد. از دیدگاه اجتماعی هم بهترین راه مقابله با کلاهبرداری عاطفی، را باید در ایجاد ارتباط پایدارو صمیمی بین نسل جوان و نسل باتجربه و آگاه والدین و بزرگان پیدا کنیم ، یعنی همان حلقه فراموش شده روابط اجتماعی جوامع به ظاهر متمدن امروز. اگر تکیه گاه یک جوان در تمام لحظات حساس زندگی کوه بلند تجربه و درخت پرثمر ایمان باشد هرگز به دام کلاه بردار عاطفه نخواهد افتاد.
