گفت‌وگو با یدالله صمدی، کارگردان فیلم زندگی شهید عباس بابایی

سینمای شهادت باید بدون اشتباه باشد

دوران دفاع مقدس در تمام مقاطعش شاهد دلاورمردی مردان نیروی زمینی، نیروی دریایی، سپاه و بسیج بوده است. در این میان نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی و خلبانان تیز پروازش نقش بسیار پررنگی در ترمیم معادلات جنگی داشته‌اند. عمل قهرمانانه شهید عباس بابایی در حمله به بغداد و جلوگیری از برگزاری کنفرانس غیرمتعهدها در این شهر رشادت‌های خلبانان زبده‌ای نظیر شهید شیرودی، عباس ستاری و. . . نمونه‌های کوچکی از این دلاورمردی‌ها هستند. شهید عباس بابایی خلبان ورزیده، معتقد و شجاع نیروی هوایی با سابقه ده‌ها ساعت پرواز صوتی و عملیاتی جنگی یکی از نگین‌های شاخص نیروی هوایی در دوران دفاع مقدس است. ساخت مجموعه «شوق پرواز» به کارگردانی یدالله صمدی، کارگردان کهنه‌کار و با سابقه سینمای ایران درباره زندگی این شهید می‌تواند خدمت کوچکی در ارائه رشادت‌های این بزرگمرد پهنه آسمان‌ها باشد‌. در همین راستا با کارگردان این اثر همکلام شدیم که حاصل از خاطر شما می‌گذرد. براساس چه ویژگی و شرایطی به سراغ ساخت مجموعه‌ای درباره شهید بابایی رفتید؟دوستان عزیزم مجید مجیدی و سعید ملکان از من درباره ساخت مجموعه‌ای درباره شهید بابایی دعوت کردند و چگونگی انتخاب من برای ساخت مجموعه یک سؤال بزرگ را در ذهنم به وجود آورد. انواع و اقسام ژانرها نظیر ژانر کمدی، درام، حادثه‌ای و ... را کار کرده بودم. صحبت‌هایی انجام شد و براساس طرح مجیدی و سیناپسی که فرهاد توحیدی آن را نوشته بودند، متوجه ارزش‌های کار و فیلمنامه متفاوت آن شدم. به اتفاق مجیدی، نوروزبیگی تهیه‌کننده و دهقانی مدیر مؤسسه شاهد برای شروع کار به قزوین رفتیم و با خانواده شهید بابایی و مسئولان استانی مذاکراتی داشتیم و مشخص شد مسئولان استانی علاقه زیادی به ساخته شدن این مجموعه دارند. در ادامه بعد از بازگشت پیشنهاد ساخت مجموعه را پذیرفتم. در گذشته هم مقدمات ساخت مجموعه‌ای براساس زندگی شهید بابایی فراهم شده بود واکنش خانواده شهید بابایی در این خصوص چگونه بود؟بله، در حدود چند سالی قرار بود این پروژه به مرحله تولید در بیاید. به هر حال با حضور مجید مجیدی به عنوان مشاور پروژه و من به عنوان کارگردان خانواده شهید بابایی این بار امید زیادی به ساخته شدن مجموعه پیدا کردند و همسر و مادر شهید بابایی یکی از آرزوهای دیرینه‌شان تولید همین مجموعه بود و خوشبختانه از هیچ کمکی رویگردان نبودند. ساخت فیلم یا مجموعه‌هایی براساس سرداران سال‌های دفاع مقدس به چه میزان در ارتباط نسل‌های جوان با وقایع دوران دفاع مقدس می‌تواند حائز اهمیت است؟ارتباط درست نسل جوان مشروط به نوع و جنس کار هنرمندان است. اگر بخواهیم زندگی سردار جنگ را یک سوژه فرض کنیم و او را انسانی کامل و معصوم فرض بدانیم و مبالغه‌پردازی انجام بدهیم به هیچ وجه کار قابل‌قبول و واقعی به دست نخواهد آمد. در ساختار باید سعی کنم شخصیتی از این بزرگواران ترسیم کنیم که منطبق بر حقیقت و آنگونه که بوده‌اند، باشد. به هر حال همه این عزیزان انسان‌هایی بودند که ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری آنها را متمایز کرده است. آدم‌هایی که شاید هنوز در دور و برمان از آنها داشته باشیم. شهید بابایی انسانی بود که به تحصیلات توجه ویژه‌ای داشته است و در رشته پزشکی نیز پذیرفته شده اما به دلیل علاقه به خلبانی این رشته را انتخاب کرد و در آمریکا ‌دوره خلبانی را با بهترین نمرات ممکن سپری کرد و در بازگشت جزو خلبانان نخبه‌ای بود که برای خلبانی اف 14 انتخاب می‌شود. شهید بابایی علاوه مهارت در پرواز به لحاظ فنی و تکنیکی هم جزو افسران زبده نیروی هوایی محسوب می‌شود. ویژگی شخصیتی شهید بابایی در نوع خودش بی‌نظیر بود و وی از سنین کودکی توجه ویژه‌ای به خانواده و اطرافیانش داشته و وقتی که متوجه می‌شود قرار است فراش مدرسه را به دلیل بیماری و اینکه به نظافت مدرسه نمی‌رسد، اخراج کنند صبح‌های زود از دیوار مدرسه بالا می‌رفته و حیاط مدرسه و کلاس‌ها را جارو می‌کرده است. به پیرمرد و پیرزن‌های محل کمک می‌کرده و با آنها در ارتباط بوده. روزی به اداره پدرش برای نوشتن مشق می‌رود و با مداد اداره پدر شروع به نوشتن تکالیف مدرسه می‌کند. این ماجرا مربوط به7، 8 سالگی شهید بابایی بوده است. بعد از اینکه پدرش می‌گوید با مداد اداره مشق‌هایت را نوشته‌ای چرا با مداد خودت ننوشته‌ای؟ شهید بابایی تمام مشق‌هایش را خط می‌زند. بنابراین در وجود او آنی وجود داشته است که بعداً تبدیل به یکی از خلبان‌های بی‌نظیر و درخشان ایران در دوران دفاع مقدس می‌شود و در حدود شصت عملیات پروازی موفق در زمان جنگ داشته است. در عملیاتی شهید بابایی برای انجام مأموریتی به عراق می‌رود و بعد از بمباران موفق اهداف مورد نظر باک جنگنده‌اش مورد اصابت ضدهوایی قرار می‌گیرد و بنزین‌ها از باک هواپیما سرزیر می‌شود. برای نریختن بنزین‌ها شهید بابایی با مهارت هواپیما را تا پایگاه هوایی در داخل کشور، وارونه خلبانی می‌کند. عملی که از عهده هیچ خلبانی بر نمی‌آید. در نشست‌هایی که با خلبان‌های همدوره‌اش داشتیم برخی از آنها می‌گفتند که اگر شیشه جنگنده‌هایشان کثیف بود از زمین بلند نمی‌شدند و عنوان می‌کردند عباس بابایی یکی از دل‌و جگردارترین و شجاع‌ترین انسان‌هایی بود که تا به حال دیده‌اند. در هر موقعیتی وقتی دستور پرواز می‌گرفت به وظیفه‌اش عمل می‌کرد. در مجموعه، تمام وجوهات شخصیتی شهید بابایی به تصویر در ‌آمده است؟بله، ما تمام سعی خود را برای این امر انجام دادیم، حتی به زندگی و عشق او در دوران جوانی به دختر دایی‌اش هم در دل این اثر پرداختیم که به ‌رغم تحصیل و موقعیت خوب در آمریکا ‌که حتی می‌توانسته ازدواج کند پای علاقه‌اش باقی می‌ماند و با تمام مخالفت‌های خانواده دایی‌اش که از موقعیت و وضع مالی خوبی برخوردار می‌باشند خواسته‌اش را عملی می‌کند و با دختر دا‌یی خود ازدواج می‌کند. خانواده دا‌یی‌اش معتقد بودند به‌رغم ویژگی‌های منحصر به فرد اخلاقی او شغل پرمخاطره‌ای دارد و هر لحظه امکان حادثه‌ای برای او وجود دارد و خانواده‌اش به همین لحاظ همیشه باید نگران‌ سلامتی او باشند و سال به سال از این پایگاه به آن پایگاه نقل مکان کنند. با تمام این مسائل عباس با دختردایی‌اش زندگی عاشقانه‌ای را آغاز می‌کنند. در سینمای روز دنیا به خصوص در فیلم‌‌های جنگی برای جذابیت هر چه بیشتر نمایش اغراق‌هایی در شخصیت‌پردازی انجام می‌دهند. شما چقدر به این شیوه اعتقاد دارید؟خیلی کم! همیشه در کارهایم سعی کردم از جنبه‌های قهرمان‌گرایی کاذب دوری کنم و خیلی نرم به سراغ این شخصیت رفته‌ام و تنها اغراقی که در این مجموعه مد نظر داشتم بحث نوع پوشش ظاهری شهید بابایی بود. این بزرگوار عادت به پوشیدن لباس ساده و شکل بسیجی داشته است. برای جذابیت و نشان دادن جنبه‌های فرماندهی او از نوع پوشش متداول فرماندهان و خلبان‌ها استفاده کردم. ساده‌پوش بودن شهید بابایی آنچنان بوده که حتی خانم شهید بابایی به لباس ساده پوشیدن او اعتراضی داشته است و عنوان می‌کرده که در میان دوست و آشنا این نوع پوشش مناسب نیست. حتی جالب است بدانید شهید بابایی همیشه به خانواده اش عنوان می‌کرده مواقعی که بیرون می‌رویم تنها جلو راه بروید که بقیه تصور کنند که من خدمتکار شما هستم. روحیه طنز شهید بابایی هم بسیار پررنگ‌ بوده است. شکل روابط شهید بابایی با همرزمانش چگونه بوده است؟اجازه بدهید با یک خاطره پاسخ شما را بدهم. در یکی از پادگان‌هایی که ایشان فرمانده بوده‌اند بحث نگهبانی به میان می‌آید و برخی از درجه‌دارها عنوان می‌کنند که در شرایط سخت زمستان به خاطر دو ساعت پاسداری مجبور هستند هشت ساعت را در حالت آماده باشند. شهید بابایی برای متوجه شدن شرایط خودشان به جای یکی از نگهبان‌ها پاسداری می‌دادند و در ادامه به پاسدارخانه در میان افراد می‌رود و با آشنا شدن به اوضاع ابلاغیه‌ای می‌دهد که سربازان آماده دیگر نیازی به بیدار ماندن ندارند. فردای این اطلاعیه در اتاق ایشان می‌نویسند: «عباس بابایی، اسپارتاکوس ارتش ایران» و شهید بابایی می‌گوید اسپارتاکوس برده آزاد می‌کرد و این شعار برای من بزرگ است و آن را پاک کنید. نکته دیگر تسلط شهید بابایی به زبان انگلیسی است و به همین دلیل از شهاب حسینی بازیگر نقش شهید بابایی درخواست کردم که در این زمینه به خوبی عمل کند. ارگان‌های نظامی ذی‌ربط چقدر در ساخت مجموعه به شما قول همکاری دادند و در این راه یاریگر شما بودند؟به پایگاه‌های تهران، اصفهان، بوشهر و دزفول برای گفت‌وگو با فرماندهان پادگان‌ها رفتم و حتی فرمانده نیروی هوایی ارتش از این موضوع استقبال زیادی انجام دادند و عنوان کردند برای ساخت مجموعه‌ای در شأن نام شهید عباس بابایی از هیچ اقدامی فروگذار نخواهند بود. البته محدودیت‌‌هایی درباره استفاده از هواپیماهای جنگی در میان است. به طور مثال هواپیمای f5 و f4 در پایگاه‌هایی مشخص هستند و همین‌طور هواپیماهای f1 نیز در جاهای دیگری قرار دارند. بنابراین اگر بخواهیم در پادگان بوشهر از هواپیمای F14 استفاده کنید باید هواپیماها از پایگاه اصفهان بیاید بنابراین این نوع مسائل وجود دارد و در زمینه بمباران و هسته‌های واقعی انفجار نیز موافقت‌های لازم را به دست آورده‌ایم و حتی توانستیم چندین صوت پرواز با هواپیمای f14، f4 و f5 را نیز فیلمبرداری کنیم. این اثر شما که «شوق پرواز» نام دارد چه مقاطعی از زندگی این شهید را مورد روایت تصویری خود قرار داده است؟دوران اول مربوط به دوران کودکی شهید بابایی از 5، 6 سالگی و دوران مدرسه رفتن ایشان، دوران دوم مربوط به دوران جوانی و طی کردن آموزش خلبانی در تهران و بازگشت دوباره به قزوین و آماده کردن مقدمات سفر به آمریکا، دوران سوم مربوط به حضور و آموزش‌های شهید بابایی در آمریکا، دوران چهارم بازگشت شهید بابایی از آمریکا ‌و خواستگاری و ازدواج با دختر دایی، دوران پنجم مربوط به حضور شهید بابایی به همراه خانواده در پایگاه دزفول و حضور در پایگاه اصفهان و فرمانده شدن شهید بابایی در پایگاه، دوران ششم حضور در پایگاه تهران و عازم شدن همسر شهید بابایی به سفر حج و شهید شدن شهید بابایی در روز عید قربان. البته ارتباطات با افراد فامیل، همسایه‌ها، هم‌خدمتی‌ها، بحث‌ انقلاب، بحث حضور در عملیات جنگی و تولد فرزندان در این بخش‌ها به صورت برجسته‌ای دیده می‌شود. در بحث انقلاب حضور شهید بابایی در مبارزات مردمی به چه نحوی بوده است؟در بحبوحه انقلاب برای تمام خلبان‌های هواپیماهای جنگی از سوی اطلاعات، یگانی محافظ بپا گذاشته بودند تا هواپیمای جنگی سرقت و به خارج برده نشود. اما شهید بابایی به صورت مخفیانه مبارزه می‌کرده است. اما عمده اثرات شهید بابایی در آن مقطع قانع کردن نیروهای مردمی در جهت عدم چپاول اموال نظامی پادگان‌های محل خدمت وی بود که با استدلال مردم را توجیه می‌کرده است و در هنگام خروج اتباع نظامی آمریکا ‌با هوشیاری در وسایل آنها تعداد زیادی از وسایل مهم هواپیماهای جنگی را کشف می‌کند. قطعاتی که نبودشان باعث از کار افتادن هواپیماها می‌شده است. از تحقیقات گروه‌های قبلی که قرار بود مجموعه را بسازند برای ساخت این اثر استفاده کرده‌اید؟مقداری از تحقیقات انجام شده بود. مجله‌ای به عنوان «باران» و کتابی با عنوان «پرواز تا بی‌نهایت» در مورد شهید بابایی وجود دارد و مقدمات در همین دو کتاب و مجله است. اما نشست‌های متعددی با همسر، دو پسر، دختر، عروس و داماد شهید بابایی داشتیم که حرف‌های جدید و متفاوتی داشت. البته دوست خلبانی به نام جمشید در شمال دارم که توسط وی همرزمان شهید بابایی را تک به تک پیدا کردم و از آنها در تحقیقات فیلمنامه استفاده شده است. در بخش انتخاب بازیگران به سراغ استفاده از بازیگران نام‌آشنایی نظیر شهاب حسینی، ستاره اسکندری و. . . رفتید. حضور این بازیگران نام‌آشنا براساس چه ضروریاتی بود؟خوشبختانه هم خانواده شهید بابایی و هم بنیاد شهید موافق حضور بازیگران نام‌آشنا بودند. باید واقعگرا بود و وقتی سراغ ساخت اثری درباره شهید می‌رویم باید از نشانه‌های جذاب و موفق برای جلب توجه مخاطب استفاده کنیم. در گذشته شاهد آثاری در این حوزه بودیم که آنقدر غلط و اشتباه و آنقدر با بودجه‌های اندک ساخته شده‌اند که مورد توجه مخاطبان قرار نگرفته‌اند. البته کارهای مناسبی هم در این عرصه ساخته شده است. بنابراین باید به دیدگاه مخاطبان تلویزیونی که در سریال‌ها به حضور چهره‌های نام آشنا عادت کرده‌اند، احترام بگذاریم. دوستان بازیگری که برای حضور در مجموعه انتخاب شدند انگیزه‌های بالایی دارند وفقط برای پول نیامده‌اند. شهاب حسینی، لاله اسکندری و کوروش تهامی همگی با علاقه و رغبت به حضور در این مجموعه رضایت دادند.