ديوار چين در برابر تحريم‌هاي خودسرانه

مجتبي بهرامي - معمولاً حربه‌هاي اقتصادي به اشكال گوناگون از جمله اعطا يا عدم اعطاي وام، صدور تكنولوژي يا خودداري از آن، تحريم تجاري و بازرگاني، محاصره اقتصادي، مسدود كردن دارايي‌ها، افزايش يا كاهش تعرفه‌هاي گمركي، مشاركت‏يا عدم مشاركت در سرمايه‌گذاري‌ها و … مورد استفاده قرار مي‏گيرند.در اين راستا دولت استفاده‌كننده از حربه‌هاي اقتصادي‏ سعي مي‏كند دولت تحريم شده را به تغيير رفتار وادار نمايد.نکته قابل توجه اين است که در بسياري از موارد بهره‏گيري از حربه‌هاي اقتصادي به منظور تأمين اهداف صرفاً اقتصادي نيست، بلكه ممكن است دولتي كه اين ابزار را به كار مي‏گيرد، اهداف سياسي، اجتماعي، امنيتي يا نظامي را دنبال كند.تحريم‌ها زماني مشروعيت خواهند داشت كه بدون توسل به قوه قهريه، زمينه‌هاي تهديدكننده صلح و امنيت بين‌المللي را از ميان بردارند.براي چنين امري بايد نوعي اجماع و توافق نظر ميان تمام كشورها به‌وجود آيد. اما اعمال تحريم‌هاي اقتصادي از سوي شوراي امنيت سازمان ملل متحد بر ضد كشورها، همواره مسائل و مشكلاتي را به وجود ‌آورده است.به خصوص با توجه به اين واقعيت كه قطعنامه‌هاي شوراي امنيت سياسي بوده و مبناي حقوقي ندارند و همچنين اعضاي دائم شورا با برخورداري از حق وتو توانايي اعمال نفوذ بر تصميمات سازمان ملل ‌متحد را دارند، از اين رو در بيشتر موارد در اعمال تحريم‌ها، جانب عدالت رعايت نمي‌شود و تحريم‌ها در راستاي منافع قدرت‌هاي بزرگ اعمال مي‌گردند.بر اين اساس تحريم‌ها زماني موفق و سازنده قلمداد مي‌شوند كه با حمايت و توافق نظر اكثر قدرت‌هاي بزرگ همراه باشند.تحريم ايران؛ اعمال يكجانبه‌گراييمقامات امريكا پس از كش و قوس‌هاي بسيار زياد موفق شدند چين و روسيه را با خود همراه سازند و در روز ?? خرداد 1389(10 ژوئن 2010)، چهارمين قطعنامه تحريمي عليه ايران را در شوراي امنيت سازمان ملل متحد به تصويب برسانند.علاوه بر اين امريکا سعي كرده در راستاي اجراي قطعنامه ???? و افزايش فشار بر ايران، دست به اعمال تحريم‌هاي يکجانبه نيز بزند.بر اين اساس خزانه‌داري امريکا در چارچوب اجراي قطعنامه ???? شوراي امنيت عليه ايران، فرمانده سپاه و وزير دفاع ايران را به همراه تعدادي از شرکت‌هاي نفتي، يک بانک دولتي و نيروي هوايي و فرماندهي موشکي سپاه در فهرست تحريم خود قرار داده است.اين تحريم‌ها، نخستين دسته از اقدامات دولت امريکا در چارچوب اجراي قطعنامه ???? شوراي امنيت سازمان ملل متحد عليه ايران محسوب مي‌شوند. در همين زمينه، کنگره امريکا نيز تحريم‌هاي تازه‌اي را عليه ايران تصويب کرده که بخش انرژي ايران را هدف قرار مي‌دهد.از سوي ديگر رهبران اتحاديه اروپا نيز ?? خرداد (??ژوئن) بر سر تحريم‌هاي بيشتر ايران در بروکسل به توافق رسيدند؛ اين تحريم‌ها با فراتر رفتن از قطعنامه تازه شوراي امنيت سازمان ملل عليه ايران، علاوه بر آنكه شامل اقداماتي براي منع سرمايه‌گذاري در بخش نفت و گاز و صنعت پالايشگاهي ايران خواهد بود، بخش‌هاي بازرگاني به خصوص کالاهايي که کاربرد دوگانه دارند را نيز در بر مي‌گيرد.بخش بانکداري،‌ بيمه و ترابري ايران نيز از ديگر حوزه‌هايي است که اتحاديه اروپا قصد دارد بر آنها تحريم اعمال کند.به طور كلي امريكايي‌ها معتقدند در رويکرد و استراتژي فشار، چنانچه تحريم‌هاي شديد‌تري اعمال شود، رهبران ايران ناگزير خواهند شد تا به پاي ميز مذاکره آمده و به همکاري با غرب بپردازند.از اين رو با اعمال فشار بر اروپا به منظور عملي ساختن اجراي تحريم‌ها، سعي مي‌كنند راهبرد خود را پيش ببرند.با اين حال راهبرد فشار و تحريم همچنان با مشكلات زيادي مواجه است. در اين بين چين به رغم آنكه به قطعنامه ????، رأي مثبت داد، با اين حال همچنان نگران روابط اقتصادي خود با جمهوري اسلامي ايران است.چين؛ شريك تجاري مطمئنچين که روابط تجاري گسترده‌اي با ايران دارد، درباره پيامدهاي تحريم‌هاي تازه عليه ايران، بر اقتصاد خود نگراني دارد؛ چرا که ايران صادرکننده نفت است و در عين حال بسياري از کشورهاي ديگر نيز با ايران مبادله تجاري دارند.از اين رو چين تاکنون حاضر به حمايت از دور جديد تحريم‌ها نشده و بارها اعلام کرده است که ديپلماسي را مناسب‌ترين راه حل براي مسأله هسته‌اي ايران مي‌داند.به همين سبب نيز امريكا تمام تلاش خود را به كار گرفته تا چين را براي حمايت از اتخاذ تحريم‌هاي سخت‌تر عليه جمهوري اسلامي ايران ترغيب نمايد.با اين حال چين امريکا را به دليل افزودن بر جديد‌ترين تحريم‌هاي سازمان ملل متحد عليه ايران تقبيح کرده است.چين تحريم‌هاي جداگانه امريکا و اتحاديه اروپا عليه ايران را «تحريم‌هاي خودسرانه» ناميده و بر اين باور است که کشورها به جاي افزايش تحريم‌ها به صورت يكجانبه، بايد در چارچوب تصميمات شوراي امنيت سازمان ملل حركت كنند.دولت چين اعلام کرده که با تحريم‌هاي اتحاديه اروپا با هدف‌گيري بخش‌هاي تجارت خارجي، سيستم بانکي و انرژي ايران موافق نيست.چين همچنين از دولت امريکا انتقاد کرده که تحريم‌هايي يکـجانبه و خارج از مصوبات شوراي امنيت را به ايران تحميل مي‌کند.علاوه بر اين، دولت چين در واکنش به فشارهاي امريکا در خصوص کاهش روابط تجاري و معاملات نفتي با ايران، از سياست‌هاي خود دفاع کرده و اعلام نموده كه داد و ستد چين با ايران، روابط عادي تجاري است که منافع کشورهاي ديگر و جامعه جهاني را به خطر نمي‌اندازد.اين مسأله نشان مي‌دهد که روابط تجاري چين و ايران، از تأثير تحريم‌ها بر اقتصاد ايران مي‌کاهد.اين در حالي است که به رغم تحريم‌هاي يكجانبه اتحاديه اروپا و امريكا، با اين حال سرمايه‌گذاري‌هاي مشترک و همکاري‌هاي دوجانبه ميان ايران و چين در حال گسترش است.به عنوان نمونه همکاري در طرح توسعه ميدان نفتي مسجدسليمان، آزادگان شمالي و جنوبي، يادآوران و ميدان گازي پارس جنوبي از جمله پروژه‌هاي مشترک ايران و چين در بخش انرژي است.نبايد از ياد برد كه چين به عنوان بزرگترين مصرف‌کننده نفت دنيا پس از امريکا، نياز مبرمي به نفت دارد که بخش بزرگي از آن توسط ايران تأمين مي‌شود. بنا بر آمار دولت چين، در شش ماه نخست سال جاري ميلادي بيشترين نفت خام مورد نياز اين کشور پس از عربستان سعودي و آنگولا، از ايران وارد شده است که مقدار آن حدود 9 ميليون تن بوده است.علاو بر اين روابط تجاري دو کشور چين و ايران نيز در چند سال گذشته رشد سريعي داشته است.در سال ???? ارزش اين روابط اقتصادي بيش از ده ميليارد دلار بود، اما اين رقم در سال ???? به بيش از ?? ميليارد دلار رسيد.از سوي ديگر در نيمه نخست سال جاري ميلادي تجارت بين ايران و چين نسبت به سال گذشته نزديک به ?? درصد رشد داشت و ميزان صادرات چين به ايران نيز نزديک به ?? درصد رشد را نشان مي‌دهد.علاوه بر اين تحريم‌هاي غرب، راه را براي شرکت‌هاي چيني باز کرده تا در سال گذشته، ?? درصد از واردات ايران را به‌خود اختصاص دهند. در اين بين ايالات متحده امريكا به عنوان سردمدار تلاش‌ها جهت اعمال تحريم عليه ايران، دست كم به دو دليل زير از گسترش روابط اقتصادي چين با ايران ناخشنود است: 1ـ گسترش روابط تجاري، قدرت تحريم‌ها عليه ايران را کمرنگ مي‌کند.2ـ در پي حضور چين در بازار ايران، ساير کشورهاي آسيايي نيز جهت حضور در بازارهاي نفتي ايران و سرمايه‌گذاري در بخش انرژي اين کشور ترغيب مي‌شوند.به همين دليل دولت‌هاي غربي و در رأس آنها ايالات متحده، دولت چين را تحت فشار گذاشته‌اند که از ميزان روابط خود با جمهوري اسلامي در بخش انرژي و اقتصاد بکاهد. با اين حال به نظر مي‌رسد چيني‌ها به هيچ وجه چنين امري را نپذيرند.زيرا چيني‌ها به خوبي مي‌دانند كه ايالات متحده با تحميل تحريم‌هاي مضاعف بر ايران چيزي را از دست نمي‌دهد؛ زيرا عملاً رابطه‌ اقتصادي با ايران ندارد.اين در حالي است كه چين‌داراي روابط گسترده اقتصادي با جمهوري اسلامي است و اعمال تحريم‌هاي يكجانبه از سوي امريكا و اروپا مي‌تواند منافع اقتصادي آن را به خطر اندازد.بدين ترتيب چين احساس مي‌كند كه ايالات متحده با تصويب قطعنامه ???? و پس از آن با اعمال تحريم‌هاي يكجانبه عليه ايران، آن را فريب داده است.زيرا به رغم آنكه قطعنامه ملايم‌تر از ديدگاه‌هاي خاص امريكا تهيه شد تا چين نيز با آن موافقت كند، با اين حال امريكايي‌ها به همراه اتحاديه اروپا دست به اقدامات يكجانبه عليه ايران زدند.در نتيجه اقدام امريكا و اتحاديه اروپا در وضع تحريم‌هاي يكجانبه عليه ايران، با ناراحتي چين همراه شده است.از اين رو به نظر مي‌رسد چين در رابطه با ايران، مستقل از سياست امريکا و اروپا به منافع استراتژيک خود مي‌انديشد و خود را تنها متعهد به قطعنامه‌هاي سازمان ملل مي‌داند. بر اين اساس پكن معتقد است كه مصوبه‌هاي کنگره و سناي امريکا، تعهد اجرايي براي چين ندارد.به همين سبب نيز اصرار امريکا بر همراهي اين کشور با مصوبه‌هاي سنا را دخالت در تصميم‌گيري‌هاي خود مي‌داند.