الناز خمامیزاده - شناسایی و ثبت جهانی ظرفیتهای تاریخی ایران - نگین تمدن جهان - که آوازه فرهنگ و تاریخمان را در سطح جهانی به دنبال دارند یکی از مهمترین ضرورتهایی است که از سال 1301 هجری شمسی در کشورمان به صورت جدی مطرح، پیگیری و با تشکیل اساسنامه انجمن آثار ملی و تصویب قانون حفظ آثار ملی یا قانون عتیقات در سال 1309 هجری شمسی در کشورمان نهادینه شد. از آن تاریخ تا اواسط هفته گذشته شاهد آن بودیم که تنها 10 اثر تاریخی کشورمان شامل بر تختجمشید، زیگورات چغازنبیل، میدان نقش جهان، تختسلیمان، پاسارگاد، بم و منظره فرهنگی آن، گنبدسلطانیه، بیستون، کلیساها و سازههای آبی شوشتر در فهرست آثار جهانی یونسکو به ثبت جهانی رسیده است حال آنکه با پیوستن دو اثر تاریخی بازار تبریز و بقعه شیخ صفی اردبیل به سیاهه آثار جهانی در هفته گذشته شمار پایگاههای جهانی ایران به 12 اثر تاریخی رسید که در این شماره به معرفی یکی از این دو اثر تاریخی خواهیم پرداخت.
بازار تاریخی تبریز
واژه «بازار» بر گرفته از کلمات «واکار» و «وازار» در زبان پهلوی است که معنای متداول آن، محل داد و ستد و اجتماع بوده است. با توجه به منابع مکتوب تاریخی در سدههای نخستین اسلامی، بازارهای پررونقی در شهرهای مختلف ایران وجود داشته است که عمدتاً به صورت سر پوشیده بنا شده بود. بهرغم پیشرفت چشمگیر بازارها در دوره سلجوقی در اثرحمله و غارتگری مغولان عمده بازارها به ویرانه مبدل شد اما بار دیگر در دوره صفوی مورد بازسازی قرار گرفت.
تاریخ و معماری بازار تبریز
بازار تبریز بزرگترین اثر تاریخی ایران از لحاظ وسعت و بزرگترین سازه آجری مسقف جهان است که در هسته مرکزی شهر تبریز بین خیابانهای جمهوری اسلامی، دارایی و راسته کوچه قرار گرفته است. شکلگیری نخستین این اثر تاریخی را به دوره سلجوقیان و ساسانیان نسبت میدهند که البته با زلزله سال 1193 هجری قمری دچار تخریب شد و بعدها در اواخر دوره زندیه به همت تجار و بازرگانان تبریز مرمت و بازسازی شد. این بازار مشتمل بر 156 عنصر میباشد که از آن جمله میتوان به مجموعه صادقیه، حاج صفرعلی، سرای امیر، کاروانسرای حاج حسین اول، کشمشچی لر و غیره اشاره کرد.
رئیس سازمان میراث فرهنگی استان آذربایجان شرقی در معرفی این مکان تاریخی میگوید: بازار تبریز با مساحت یک میلیون مترمربع، دارای زیباییهای معماری منحصر بهفردی است که از آن جمله میتوان به طاقها و گنبدهای مقرنسی، سازههای آجری بههم پیوسته، آرایش زیبای مغازهها، کثرت تیمچه، گچبریها و سایر تزئینات آن اشاره کرد.
اما این تنها معماری بازار تبریز نیست که آوازه آن را جهانی ساخت بلکه وجود تعداد زیادی مسجد و مدرسه در کنار سراهای بازرگانی این بازار را به عنوان الگوی نمونه و بارز حیات، تجارت و فرهنگشرقی و سالامی مطرح ساخته و اسناد بر جای مانده از جهانگردان و مورخین مؤید این مطلب است.
مارکوپولو، علیا چلپی، ابن بطوطه، حمدالله مستوفی، ادریک، جان کارت رایت انگلیسی، تاورنیه، کلاویکو، شاردن فرانسوی، مقدسی و جملی کاردی ایتالیایی از جمله شخصیتهایی هستند که بر این مهم صحه گذاشتهاند.
رونق اقتصادی بازار تبریز
در بازار تبریز بالغ بر 7500 مغازه و 48 نوع شغل وجود دارد که همه در قالب تولید کننده، توزیع کننده، کل فروش یا خرده فروش به فعالیت مشغولند. این مشاغل شامل کفش فروشی، فرش فروشی، زرگری، مسگری، خرازی، چکاشی، کلاهدوزی، نمد دوزی، نقره کاری، تابلو فرش، حکاکی و غیره است. چنانچه به بازار تبریز بروید مغازههای مختلفی با شکل و ظاهر متنوعی را در متراژهای گوناگون از یک متر تا 100 متر مربع خواهید دید که در آن اقتصاد یک یا چند خانوار در جریان است.
تراب محمدی با تأکید بر حجم بالای گردش مالی در بازار تبریز میگوید: از نظر گردش مالی در بازار فقط این گفتار کافی است که اقتصاد شمال غرب ایران به نوعی متأثر از بازار تبریز است. بزرگترین صادر کنندگان و بزرگترین توزیع کنندگان کالا در اینجا حضور دارند، از تمامی اقوام استانهای شمال غرب کشور از این بازار بازدید و خرید میکنند و جمعیت زیادی از توریستهای خارج از کشور نیز هر ساله برای دیدن بازار به تبریز میآیند.
بیایید لحظهای از بازار تبریز بیرون بیاییم و به خیابانهای دور و اطراف آن نظر بیندازیم. امروز به دنبال رشد و توسعه درون شهری در نقطه به نقطه شهر تبریز، پاساژهای زیبا و مدرنی خواهیم دید که بر فراز بازار تاریخی تبریز قد علم کردهاند و شاید با خود بیندیشیم که با وجود چنین پاساژهای شیک و چشمگیری، خرید و فروش در بازار تبریز رنگ ببازد اما هرگز این طور نیست. بازار پیر تبریز همچنان در کنار پاساژهای رنگارنگ عصر مدرن، زنده و فعال به کار خود ادامه میدهد و حتی از رقبای تازه وارد خود پیشی میگیرد. محمدی در این خصوص میگوید: «بهرغم وجود پاساژهای تازه تأسیس در گوشه به گوشه شهر تبریز، همه اقشار جامعه از جوان گرفته تا پیر از بازار تبریز خرید میکنند و بهعنوان مثال جالب توجه است، مغازهای که در بازار تبریز بالای یک میلیارد و پانصد هزار تومان قیمت دارد، همان متراژ مغازه در پاساژ «شمس تبریزی» واقع در خیابان جمهوری اسلامی تبریز و رو به روی بازار آن تنها ارزشی برابر با 121 الی 150 میلیون تومان دارد. بنابراین در قیمت زمین در این بازار تاریخی بالاست و علتش هم رویکرد بیشتر مردم به آن جهت انجام عمده خریدهایشان از بازار تبریز است. حال با جهانی شدن بازار تبریز، قطعاً بازار ارزش افزوده مییابد و توریستهای بیشتری از آن بازدید خواهند کرد.»
در حال حاضر در روز بیش از صد هزار نفر وارد بازار تبریز میشوند و خرید میکنند. این بازار همواره در حال جنبوجوش است. همانطور که در چند صد سال پیش به هنگام رونق جاده ابریشم جنب و جوش داشته است. محمدی درباره جاده ابریشم و رابطه آن با بازار تبریز میگوید: جاده تاریخی ابریشم بهعنوان شاهراه ارتباط تجاری کشورهایی چون ایران، چین، افغانستان، و غیره از چین و ماچین میآمد و از کنار مسجد کبود که به همراه بازار تبریز ثبت جهانی شد میگذشت و از وسط بازار تبریز عبور میکرد. تبریز دارای 8 درب تاریخی است که یکی از آن دربها، درب تاریخی استانبول است و در زمانهای دور، ابریشم چین از طریق راه ابریشمی که از میانه بازار تبریز میگذشت به واسطه درب استانبول در قسمت غربی بازار به ترکیه برده میشد.
اماکن معروف بازار تبریز
بزرگترین تیمچه بازار تبریز، تیمچه زیبا و دیدنی مظفریه است که عمده فرش معروف و جهانی تبریز در آنجا عرضه میشود و معمولاً اکثر تصاویری از بازار که مشاهده کردهاید، تصویر همین تیمچه است. فرشها جملگی دستباف، اعلی و نفیس بوده و بهصورت عمده به کشورهای امریکا و اروپایی صادر میشود.
مسجد امام جمعه تبریز با نام مسجد «مقبره» یکی دیگر از جاذبههای تاریخی بازار تبریز است که بخشی از این مسجد به مقبره خانوادگی شهید «قاضی» اختصاص داده شده که پیش از او نیز این محل، آرامگاه اجدادش بوده است.
شهید قاضی اولین امام جمعه شهر تبریز و اولین شهید محراب کشورمان است، این مسجد تاریخی آنچنان دارای زیبایی و معماریهای خاص است که چنانچه از کنار آن رد شوید، جمعیت زیادی را در حال مشاهده آن خواهید دید.
سرنوشت تلخ بازار تهران در تبریز تکرار نمیشود
امروز با شنیدن اخبار ناخوشایندی که از بازار بزرگ و تاریخی پایتخت کشورمان به گوش میرسد که بعضاً در آن بناهای تاریخی و با ارزش آن به دست افراد ناشناس تخریب و به پاساژهای مرتفع تبدیل میشود. ترس از امکان بروز حوادث مشابه در بازار تبریز را موجه میسازد. از سویی بازار مکانی پر رفت و آمد و شلوغ است و مدیریت رفتار این جمعیت و ممانعت از صدمه وارد آمدن بر ساختار تاریخی بازار تبریز، امکانات مدیریتی ویژه را میطلبد چرا که تنها یک لغزش کافی است تا بازار تبریز در فهرست در معرض خطر قرار گیرد. در این باره محمدی میگوید: «در این باره از سوی دستگاههای دولتی مانند شهرداری تبریز عزم جدی وجود دارد تا بازار تبریز از لحاظ ارزشی که دارد، محافظت گردد.» وی ادامه میدهد: «این محافظت آنقدر بایسته و شایسته بوده است که این اثر امروز در فهرست آثار جهانی قرار گرفته بنابراین شاخصهای ویژه در آن رعایت شده است. علاوه بر این که کارشناسان یونسکو این اثر را بهصورت مرتب مورد بازدید خود قرار خواهند داد، سازمان میراث فرهنگی استان نیز از گذشته خانهای تاریخی در آستانه ورودی بازار تبریز را بهعنوان «خانه بازار» در نظر گرفته است که محل استقرار کارشناسان سازمان میراث فرهنگی و حافظان این بازار در قالب کارکنان یگانهای حفاظتی سازمان است که بازار توسط آنان مدام در معرض بازرسی بوده و هیچ ساختوساز غیر مجازی بدون پیگیری، بررسی و شکایت انجام نمیشود.
از سویی برای ترویج امر حفاظت، سازمان به معنای واقعی کلمه فرهنگسازی میکند. ما در سه سال گذشته، جزوه مکتوبی را که حاوی قوانین و مقررات بازار تبریز بود منتشر و میان بازاریان توزیع کردیم و بخش عمدهای از حافظان بازار را خود بازاریان تشکیل میدهند به نحوی که امروز زحمات آنان است که ثمر داده و بازار در فهرست آثار جهانی به ثبت رسیده است و امیدوارم که بازار تبریز به سرنوشت بازار تهران دچار نشود.»
