نفيسه ابراهيمزاده انتظام - آخرش هم جلسه بينتيجه تمام ميشود. هر چند مدت زيادي از عمر برگزاري اين كرسيها در جامعه دانشگاهي كشور نميگذرد، با اين وجود قضاوت دانشجويان در اين مورد شنيدني است: «به نظر من بايد يه ميزاني به نام منطق توي هر يک از اين کرسيها باشه تا بعضيها با سفسطه مخ بچههاي ملترو شستوشو ندن.» «درصورت عدم جواب صحيح به شبهات، بمب خطرناكي ميشود كه جامعه از تركش آن در امان نخواهد بود، اين درصورت عدم مديريت مدبرانه خواهد بود». «هم تفكر غلط و مغرضانه بيان ميشود و هم تفكر صحيح و خيرخواهانه؛ در صورت بيان و شنيدن تفكر غلط افراد كم بنيه از لحاظ علمي و... دچار آسيب ميشوند. اي بسا، تعداد آنها كم نباشد و به ويروس مسري تبديل شود». «فضاي دانشگاه و هر نوع نگرش صحيح و غير صحيح به چالش كشيده ميشود و كماكان مخالفتها پشت سر هر بحثي آماده و فضا متشنج ميشود». «فرصتي براي مخالفان دين و مذهب و... ميشود، تا از ماهي گرفتن بهره ببرند. كنترل مشكل ميشود». «كاري است بدون پشتوانه علمي و عملي».
به هر حال تا زماني كه اين جلسات برگزار نشوند قضاوت درباره آنها پايه محكمي نخواهد داشت. پاي صحبت «غلامرضا خواجهسروي» معاون فرهنگي و اجتماعي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري نشستيم تا روند پيگيري برگزاري اين جلسات را در دانشگاهها از او جويا شويم. دكتر خواجه سروي! سرانجام كرسيهاي آزادانديشي به كجا رسيد؟پس از تأكيدات ويژه مقام معظم رهبري، معاونت فرهنگي و اجتماعي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري، با ملاحظه شأن ستادي، به طور مستقيم در صدد برآمد تا مقدمات راهاندازي كرسيهاي آزادانديشي در دانشگاهها را فراهم كند. نخست پيشنويس دستورالعمل كرسيهاي آزادانديشي توسط تعدادي از كارشناسان دفتر مطالعات فرهنگي و برنامهريزي اجتماعي تدوين شد و پس از اتمام، با تشكيل كميتهاي متشكل از معاونان و مديران فرهنگي و دانشجويي دانشگاههاي تهران، تربيت مدرس، صنعتي شريف، اميركبير، علوم پزشكي، آزاد و همچنين نمايندگاني از نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاهها و بسيج دانشجويي بحث بر سر مفاد اين پيشنويس در دستور كار جلسات اين كميته قرار گرفت. جلسات «كميته تدوين دستورالعمل تشكيل كرسيهاي آزادانديشي در دانشگاهها و مراكز آموزش عالي سراسر كشور» به طور رسمي از اواخر ديماه سال 1388 آغاز شد. اين كميته در هفته يك بار مبادرت به تشكيل جلسه ميورزيد و در مجموع هشت جلسه پربار را برگزار كرد.در جلسات اوليه، مطابق با برنامهريزيهاي صورت پذيرفته، مباحث توجيهي و ضرورتهاي مرتبط با برگزاري كرسيهاي آزادانديشي را مطرح نموديم و ملاحظات و اظهارنظرهاي اعضاي كميته را مورد توجه قرار داديم. پس از شكلگيري اجماع در خصوص ضرورتها، اهداف، راهبردها، اسناد بالادستي، نهادهاي مجري و نحوه برگزاري كرسيهاي آزادانديشي، كميته مذكور وارد پيشنويس دستورالعمل تشكيل كرسيهاي آزادانديشي و بررسي مفاد و بندهاي آن شد. چنان كه اشاره شد پس از گذشت قريب به دو ماه، پيشنويس نهايي دستورالعمل متشكل كرسيهاي آزاد انديشي در دانشگاهها و مراكز آموزشي عالي سراسر كشور آماده شد. پيشنويس اين دستورالعمل تشكيل از چهار فصل، 14 ماده و 11 تبصره است.اوايل ارديبهشت ماه سال جاري، پيشنويس نهايي دستورالعمل مذكور براي ارائه نظرات و ملاحظات اوليه به چند دانشگاه ارسال و بنا شد پس از دريافت نقطه نظرات و ديدگاههاي مسئولان مرتبط، اين دستورالعمل، اصلاح و به امضاي وزراي علوم، تحقيقات و فناوري و بهداشت، درمان و آموزش پزشكي برسد و در نهايت به دانشگاههاي سراسر كشور براي اجرا ابلاغ شود. در حال حاضر برخي نقطه نظرات را دريافت نمودهايم و مشغول بررسي آنها هستيم. در اين مدت بسياري از تشكلهاي دانشجويي نيز با هماهنگي ستاد وزارت علوم، اقدام به برگزاري نشستهايي با موضوع و چارچوب كرسيهاي آزادانديشي كردهاند.
پيش نويس آييننامه اين كرسيها تا چه اندازه منويات مقام معظم رهبري را برآورده ميكند؟با توجه به ضرورت هماهنگي در سياستگذاري و اجراي برنامههاي فرهنگي در دانشگاهها در جهت تحقق فرمايشات مقام معظم رهبري و اجراي اهداف كلان فرهنگي كشور، معاونت فرهنگي با استفاده از كارشناسان و مديران حوزه فرهنگي ستاد وزارت علوم و دانشگاهها اقدام به تدوين برنامه راهبردي پنج ساله خود كرده است. اين برنامه با رويكرد اسلامي شدن دانشگاهها و بر اساس رهنمودهاي مقام معظم رهبري، مصوبات شوراي عالي انقلاب فرهنگي و برنامه وزير محترم علوم، تحقيقات و فناوري كه به مجلس ارائه دادهاند، تنظيم شده كه تجارب كارگزاران فرهنگي آموزش عالي نيز پشتوانه محتوايي آن بوده است.اين برنامه كه شامل اولويتهاي فرهنگي همراه با اهداف و اقدامات مربوط به هر اولويت است، در حال نهايي شدن است و در آينده به دانشگاهها ابلاغ خواهد شد تا از اين پس تمامي فعاليتهاي دانشگاهها به طور هماهنگ و منسجم در راستاي رهنمودهاي مقام معظم رهبري به اجرا درآيد.ضمناً بر اين باور هستم كه برخي اولويتهاي راهبردي معاونت فرهنگي، همراهي و هماهنگي مناسبي با رئوس فرمايشات رهبر معظم انقلاب دارد، به طور تفصيلي، اولويتهايي نظير«طراحي و انجام پژوهشها و مطالعات متناسب با نيازها و برنامهريزيها و فعاليتهاي فرهنگي با تأكيد بر حوزه علوم انساني» به منظور تحقق اهدافي چون«كشف نيازها و معضلات روز فرهنگي و اجتماعي دانشگاهيان»،« برنامهريزي علمي و دقيق براي ساماندهي مسائل فرهنگي»،«جلوگيري از اجراي برنامههاي انتزاعي و نامتناسب» و« توسعه و تقويت علوم انساني- اسلامي با تأكيد بر دانش و علوم توليدي بومي»، همچنين اولويت« توسعه حضور و مشاركت فرهنگي بانوان در دانشگاهها مبتني بر الگوي ارزشي زن مسلمان» براي رسيدن به اهدافي نظير«ارائه الگوي نوين ارزشي در خصوص حضور بانوان در صحنههاي مختلف دانشگاهي»،«افزايش حضور مثبت بانوان و توسعه مشاركتهاي سياسي و فرهنگي و اجتماعي آنان» و« استفاده از توانمنديها و ظرفيت بالاي بانوان در فعاليتهاي فرهنگي و علمي دانشگاهي» در برنامه آمده است.
تاكنون چه حمايتهايي از فعاليتهاي فرهنگي در دانشگاهها كردهايد؟معاونت فرهنگي در زمينه ترويج فرهنگ كتابخواني و پشتيباني فرهنگي از دانشگاهها و خوابگاههاي دانشجويي در زمينه كتاب اقدامات مختلفي را به طور مستقل يا با همكاري نهادهاي فرهنگي ديگر به ويژه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي انجام داده است. در اين زمينه ما اقدام به راهاندازي كتابخانههاي عمومي و تجهيز آنها در 720 خوابگاه دانشجويي كرديم تا بتوانيم كتابخانه را تا اندازه ممكن به زندگي دانشجويي نزديك كنيم. همچنين با خريد و توزيع 300 هزار جلد كتاب در دانشگاهها و خوابگاههاي دانشجويي، بر كيفيت محتوايي اين كتابخانهها افزوديم. همچنين معاونت فرهنگي وزارت علوم اقدام به برپايي نمايشگاه تازههاي كتاب با 800 عنوان در 80 دانشگاه كشور كرد و در پايان نيز اين كتابها به كتابخانههاي دانشگاهها اهدا شد. يكي ديگر از فعاليتهاي ما اهداي 400 هزار بن كارت الكترونيك به دانشجويان دانشگاههاي سراسري و غير انتفاعي جهت خريد كتاب بود كه در نوع خود حركت مهمي محسوب ميشد. در مجموع غنابخشي به اوقات فراغت دانشجويان و ترويج فرهنگ كتابخواني يكي از اهداف و برنامههاي اصلي اين معاونت بوده است.نهادهاي فرهنگي مختلف دانشگاهي مانند بسيج، نهاد رهبري، تشكلهاي دانشجويي و غيره سالانه اردوهاي فرهنگي بسياري را برپا ميكنند. معاونت فرهنگي و اجتماعي نيز بخش وسيعي از فعاليتهاي خود را در اين قالب متمركز كرده است. هماكنون ما چند نوع اردو براي دانشجويان برگزار ميكنيم:اردوهاي جهادي، اردوهاي آموزشي، اردوهاي راهيان نور، اردوهاي دانشجويي خارج و اردوهاي تشكلي. اردوهاي جهادي هر ساله به منظور ايجاد فضاي مناسب براي فعاليتهاي گروهي و ترويج فرهنگ كار و تلاش با بهرهگيري از روحيه و تفكر بسيجي به قصد كمك به رفع محروميتها و خدمت به محرومان برگزار ميشود. معاونت فرهنگي در راستاي گسترش و تقويت اين اردوها، اقدامات و فعاليتهاي متعددي را اجرا كرده است كه در ذيل به صورت مختصر ذكر ميشود:-حمايت مالي از برگزاري اردوهاي جهادي در مناطق محروم توسط تشكلهاي دانشجويي دانشگاهها -تأمين ارزاق مورد نياز گروههاي جهادي از طريق هماهنگي با دانشگاههاي تابعه-ارسال تفاهمنامه منعقد شده ما بين وزارت علوم و نيروهاي مقاومت بسيج در خصوص همكاري هرچه بيشتر و تقويت و توسعه اردوهاي هجرت به رؤساي تمامي دانشگاههاي زير مجموعه-حمايت از گروههاي جهادي مستقل (همانند هيأت دانشجويان آل ياسين، گروههاي رضوان و...) و ارسال نامه همكاري و مساعدت به دانشگاههاي نزديك به منطقه برگزاري اردو به منظور حمايت هر چه بيشتر.-برگزاري جلسه مدير كل امور فرهنگي يا هيأت امناي« شوراي هماهنگي اردوهاي جهادي» به منظور آشنايي هرچه بيشتر و بررسي راههاي همكاري در جهت سازماندهي گروههاي جهادي- تأكيد بر انجام فعاليتهاي فرهنگي توسط گروههاي جهادي در كنار فعاليتهاي عمراني در مناطق محروم- پيگيري تشكيل«ستاد عالي بسيج سازندگي» بر اساس تفاهمنامه همكاري در سال 85 وزارت متبوع و نيروي مقاومت بسيج در خصوص تقويت و توسعه هرچه بيشتر اردوهاي هجرت دانشجويي- همكاري با سازمان بسيج دانشجويي در خصوص اجرايي نمودن مصوبات«ستاد عالي پشتيباني اردوهاي هجرت» شامل: 1-راهاندازي و تقويت كانونهاي سازندگي و خدمات رساني در دانشگاهها، طرح تقويت و توسعه پژوهشسراهاي دانشجويي و تعيين هر دانشگاه به عنوان معين يك منطقه محروم2-اردوهاي آموزشي كه متولي اصلي آن بسيج ميباشد ولي معاونت فرهنگي به بهتر برگزاري اين اردوها كمك ميكند، مانند اردوهاي آموزشي طرح ولايت3-اردوهاي تشكلي كه هر تشكل دانشگاه به طور جداگانه برگزار ميكند(مانند جامعه اسلامي، انجمن اسلامي و ...) و معاونت فرهنگي به صورت جسته و گريخته به اين اردوهاي تشكلي كمك ميكند.4-اردوهاي راهيان نور نيز كه متولي اصلي آن بسيج ميباشد و معاونت فرهنگي با بسيج همكاري و تعامل نزديكي دارد.5-اردوهاي سالانه دانشجويان ايراني خارج از كشور جهت شناسايي، جذب و به كارگيري ظرفيتهاي متقابل داخلي و خارجيدر مجموع تمركز اصلي معاونت بر اردوهاي جهادي است و معاونت فعاليت گستردهاي را در اين زمينه انجام ميدهد.
ساماندهي اوضاع فرهنگي در دانشگاهها تا چه حد در وزارت علوم جدي گرفته ميشود؟پس از آغاز به كار دولت دهم توجه به اوضاع فرهنگي دانشگاهها به ضرورت جدي وزارت علوم تبديل شد. چنانكه استحضار داريد دولت دهم، مقوله فرهنگ را به عنوان زيربناي فعاليتهاي چهار ساله خود برگزيده و متناسب با آن رسالت، چشمانداز و اولويت راهبردي تعيين كرده است. وزارت علوم نيز به عنوان ركن برنامهريز و سياستگذار در عرصه فرهنگي دانشگاهها در پرتو اين رسالت بر آن شد تا با تدوين يك برنامه راهبردي و جامع، فضاي فرهنگي دانشگاهها را متحول و پويا كند. امروز سند راهگشاي ما در دستيابي به اين هدف، برنامه راهبردي معاونت فرهنگي و اجتماعي است كه حاصل دو سال فعاليت مستمر كارشناسان اين معاونت و تعدادي از مديران و معاونان فرهنگي دانشگاهها ميباشد. يكي از مهمترين اولويتهاي راهبردي اين برنامه،«اصلاح و تقويت ساختار، ساماندهي نظام اداري و تشكيل معاونت مستقل فرهنگي در دانشگاهها» است كه از قبل آن اهداف عمده معاونت از جمله«تقويت حوزه مديريت فرهنگي و توسعه و ترويج منابع انساني در حوزههاي فرهنگي» و همچنين«افزايش نظم و انضباط كاري و ارتقاي خدمات فرهنگي و اجتماعي» مرتفع مي گردد.به عبارت بهتر ميتوان گفت كه معاونت فرهنگي و اجتماعي به منظور بسامان كردن مقوله فرهنگ در دانشگاهها درگام نخست به ايجاد، اصلاح يا تقويت ساختارهاي فرهنگي دانشگاه مبادرت ورزيد.چنانكه استحضار داريد بنا به اعلام وزير علوم بناست در هر ماه 10 دانشگاه اين معاونت را تشكيل دهند كه بلافاصله پس از انعكاس اين خبر چند دانشگاه اعلام آمادگي نمودند و در حال حاضر تقاضاي آنها در دست بررسي است.البته اولويتهاي ديگري در برنامه راهبردي معاونت پيشبيني شدهكه همگي منوط به تأسيس معاونت فرهنگي مستقل در دانشگاههاست. از جمله آنها ميتوان به«مشاركت فعال و مؤثر بخش فرهنگ در حوزههاي مجازي»، «اهتمام به اسلامي شدن دانشگاهها»، « برنامهريزي و ساماندهي كيفيت و چگونگي حضور فردي و اجتماعي دانشگاهيان متناسب با نيازها و مقتضيات روز»،«زمينهسازي، توسعه و ساماندهي فعاليتهاي جمعي دانشگاهيان» و«توسعه حضور و مشاركت فرهنگي بانوان در دانشگاهها مبتني بر الگوي ارزشي زن مسلمان» اشاره كرد. با اين تفاسير اميدواريم با اجراي برنامه راهبردي اين معاونت، وضعيت فرهنگي دانشگاهها به حد مطلوب و مورد انتظار برسد.
ميزان تعامل ميان دانشجويان و مسئولان دانشگاه را در جهت پيشبرد اهداف كلان علمي و پژوهشي چطور ارزيابي ميكنيد؟ به نظر من تعامل يعني تكيه بر اصول و مباني مشترك و دوري جستن از مسائل فرعي و غير مهم. خيليوقتها ما ناخواسته درگير جزئيات و حواشي ميشويم كه باعث ميشوند ما از مسائل اصلي و مهم دور بمانيم، در اينجاست كه تعامل يا بهتر بگويم تعامل سازنده مفهوم پيدا ميكند. در خصوص دانشجويان و مسئولان دانشگاهها كه در پي پيشرفت كشور هستند بايد بگويم كه ما در ستاد دو راهبرد عمده را رسالت خود قرار دادهايم، اولي دانشگاه تمدن ساز ايراني- اسلامي و ديگري تربيت«عالم رباني».اينجانب بر اين عقيده هستم كه دانشگاه تمدنساز بر باورها و بايدهاي اسلامي، تاريخ و فرهنگ غني ايراني، خودباوري، تعهد، تعميق باورها و ارزشهاي ديني و توسعه ابعاد تمدن اسلامي در سطوح علمي، تربيتي و پژوهشي با رويكرد تفكر مداري، زمينهسازي نهضت نرمافزاري، ترويج روحيه مشاركت و بسيج علمي و عدالت محوري در دانشگاهها و مراكز آموزشي عالي استوار است و عالم رباني هم عالمي است كه دو ويژگي را يكجا و در كنار هم داشته باشد، نخست تبحر و تخصص در رشته علمي مربوط و دوم توجه به معنويات و ملكات اخلاقي و ساختن باطن به نحوي كه اين بعد در نگاه علمي تأثير بگذارد. در نگاه اسلامي و انقلابي شخص روشنفكر در مرتبه نخست، عالم رباني است؛ يعني كسي بايد باشد كه با نور الهي مينگرد و به همين دليل نيز از فراست بهرهمند است و در مرتبه دوم متعلم طريق رستگاري است و همچنانكه از لفظ«رباني» پيداست چنين شخصي در واقع در درجه«رب» يعني تربيت دهنده براي دانشجويان قرار دارد، او با اخلاق و رفتار سيره عمليش بهعنوان مربي و بهترين الگو براي دانشجويان طالب علم و حقيقت ميباشد.اگر دقت فرماييد در اين دو راهبرد اصلي و اساسي مفهوم پيشرفت و تعالي هم در فرد و هم در اجتماع نهفته است. من از دانشگاهيان عزيز به عنوان مغز متفكر پيشرفت كشور تقاضا دارم كه در اين دو مفهوم تأمل و تعمق كنند.
